Skip to main content

Full text of "Urkundenbuch zur Geschichte der Deutschen in Siebenbuürgen"

See other formats


Google 



This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scanncd by Googlc as part of a projcct 

to make the world's books discoverablc onlinc. 

It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct 

to copyright or whose legal copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr. 

Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from thc 

publishcr to a library and fmally to you. 

Usage guidelines 

Googlc is proud to partncr with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to thc 
public and wc arc mcrcly thcir custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing tliis resource, we liave taken stcps to 
prcvcnt abusc by commcrcial partics, including placing lcchnical rcstrictions on automatcd qucrying. 
Wc also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles Wc dcsigncd Googlc Book Scarch for usc by individuals, and wc rcqucst that you usc thcsc filcs for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfivm automated querying Do nol send aulomatcd qucrics of any sort to Googlc's systcm: If you arc conducting rcscarch on machinc 
translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of tcxt is hclpful, plcasc contact us. Wc cncouragc thc 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each flle is essential for informingpcoplcabout thisprojcct and hclping thcm lind 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatcvcr your usc, rcmember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
bccausc wc bclicvc a book is in thc public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countrics. Whcthcr a book is still in copyright varies from country to country, and wc can'l offer guidance on whether any speciflc usc of 
any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearancc in Googlc Book Scarch mcans it can bc uscd in any manncr 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. 

About Google Book Search 

Googlc's mission is to organizc thc world's information and to makc it univcrsally acccssiblc and uscful. Googlc Book Scarch hclps rcadcrs 
discovcr thc world's books whilc hclping authors and publishcrs rcach ncw audicnccs. You can scarch through thc full icxi of ihis book on thc wcb 

at |http://books.qooqle.com/| 



\ ^^Yt- traa -> I T. 'D "T^ 



I 



J\^JAlit-. 



1 



^. 



^ 

^ 






^- r; 



h;» 



Urkundenbueh 



zur 



Gesehiehte der Deutsehen in SiebenbuFgen 



Urknndenbttch 



zur 



Geschichte der Deutschen in Siebenburgen. 



Von 



Franz Zimmennann und Carl Werner. 



• • • 



Erster Band: 1191 bis 1342 

Nomer 1 bis 5S2. 
Mit vier Tafeln Siegelabbildungen. 



>♦♦- 



Heraisgegebei Tom Aisscliiss des Vereiiei fir siebeibirgisclie Laideskuide. 




• »i^ H »i*i « 



Hermannstadt 1892. 

In Kommiasion bei Franz Michaelis. 






• .'.HV/,:^.-. r:\!.rnir [iBRARY 

■ • < - - ' ■ - . t .. M 



Druck Ton W. Erafft in Hennaimstadt. 



Inhalt. 



Einleitung Seite VII 

TJrkundeiitexte beziehentlich Regesten „ 1 

Nachtrage aus den Jahren 1199, 1230, 1268, 1284, 

1299 und 1338 „527 

Verzeichniss der Siegelabbildungen „ 533 

Biicher -Verzeichniss „ 536 

Alphabetisches Namen - Verzeichniss „ 543 

Glossar „616 

Berichtigungen und Zusatze „618 



*»» 



Einleitmg, 



Auf das BedurfnisSy emen Codex diplomattcus „der s&chsischen 
Nation in Siebenbiirgen'^ ammarbeiten , hat bereits der Verfasser 
des verdienstvollen WerJces „Kritische Sammlungen zur Geschichte 
der Deutschen in Siebenbvirgen " August Ludtvig Schloeer, hinge- 
tmsen.^) Es wurden in der Folgezeit mehrere Ansdtze gemacht, bis 
es endUch zu der Herausgahe einer verwandten Arbeit kam. Comes 
Michael von Brukenthal liess durch den Hermannstddter Archivar 
Martin Georg Hirling Uber 360 Urkunden des Hermannstddter Ar- 
ckives abschreiben, und er beahsichtigte, auch aus anderen siebenbUr- 
gischen Arckiven Urhmden-Kopien anfertigen zu lassen, tvurde aber 
an der Ausfuhnmg seines Vorhabens durch die eingetretenen politischen 
VerOnderungen verhindert^) Die Bestrebungen von Karl Neugeboren, 
Martin Reschner und Johann Georg Schaser, welche auf die Heraus- 
gabe eines Urkundenbuches zur Geschichte der SiebenbUrger Sachsen 
gerichtet waren, fUhrten zwar nicht zu dem angestrebten ZielCy for- 
derten aber viel neues urkundliche Material zu Tage und liessen 
besonders eine reichhaltige Sammlung von Urkunden-Abschriften ent- 
stehen in Beschners Diplomatarium.^) Mit der GrUndung des Vereines 
fur siebenburgische Landeshmde lebte auch der Gedanke an einen Codex 
diplomaticus wieder auf, und schon in der ersten Generalversammlung 
dieses Vereines, am 20. Mai 1842 zu Sch&ssburg, wurden die Vorar- 
beiten zur HersteUung eines siebenburgischen Codex diplomaticus fur die 
Zeit bis zum Jahre 1500 besprochen (Verhandltmgs-Protokolle des- 
seWen Vereines Hermannstadt 1846 — 1847 Seite 18 ff.). Bald wurde 
eine „Anleitung zu/m Abschreiben aUer Urkunden^' ausgegeben und 

*) Brief an Friedrich Czekdim von Bosenfeld vom 6. Mdrz 1796. 
Bidz TranssUvania HI, 111. 

«) Vereinsarchiv Neue Fdge XIX, 116 f 
») Ebendaselbst 120 ff. 



vm 

erging an Archiv- und Handschriften-Besitzer das Ersuchen um Mit- 
theilung von Inhaltsverzeichnissen und Gewdhnmg der Benutztmg von 
Urkunden und Handschriften, Die Anlage einer Sammlung von Ur- 
kmden-Abschriften ward eifrig hetriehen, nachdem der Kandidat der 
Theologie Karl Schwarz, um diese SammeUArheiten zu leiten, Ende 
des Jahres 1845 in den Dienst des Vereines getreten war. Soweit 
die unter Schwarz Leitung und eifriger Thatigkeit entstandene Ab- 
schriften-Sammlung das Zeitalter der Arpaden hetraf, hat sie zur 
Herausgahe des Werkes gefiihrt: „Urkundenhuch zwr Geschichte 
Siebenhurgens, Erster Theily enthaltend Urkunden und Begesten his 
zum Ausgang des arpadischen Mannsstammes (1301), Aus den Samm- 
lungen des Vereins fUr siehenbiirgische Landeskunde hearheitet und 
herausgegehen von G. D. Teutsch und Fr. Firnhaber, Wien 1857!^ 
(A. u. d. T: Fontes rerum Atistriacarum 2. Abth. XV. Band). Das 
Urkundenbuch giht nicht ganz sechzig Urkundentexte nach den Ori- 
ginalen verglichen und au^serdem 33 Texte als bisherige Inedita zum 
erstermale Jieraus und enth&lt in zwei von einander getrennten Ab- 
theilungen 385 Begesten und 230 Urkunden-Texte aus der Zeit bis 
zum Aussterhen der Arpaden (1301 Januwr 14). Fiir den Zeitraum 
1301 bis 1500 sind unter Karl Schwarz Leitung innerhalh der 
Jahre 1845 his 1848 mshr als 1800 Urkunden ahgeschriehen worden. 
Er selhst hat iiher 500 Ahschriften angefertigt, darunter mehr als 70 
aus Originalen in des Grafen Joseph Kemeny Diplomatarium auto- 
graphtm. Ndchst Schwarz hahen Abschriften geUefert Prediger Karl 
Porelz heildufig 3^0, der Buchhaltungsbeamte Friedrich Mehrhrot 
190, der Kameralexaktoratsbeamte Johann Georg Hertel 90, dieKan- 
didaten der Theologie Johann Kisch 170, Karl Kisch 80 umd Gottlieh 
Kayser 100, alle diese in Hermannstadt , der Schdssburger Lehrer 
Georg Friedrich Marienburg 70, ausserdem noch verschiedene Andere 
in geringerer Anzahl. Vorerst und hauptsdchUch hat die Aufmerk- 
samkeit der Sammler Brucken und Handschriften sich zugewendet, 
und sind aus Fejer^s Codex diplomaticus Hungariae uber 590 Ah- 
schriften, ferner aus Graf Joseph Kemenys DipUmatarium sammt 
dessen Supplement und Appendix 540, aus Martin Beschners Diplo- 
mataritm 250, aus den Tomi fragmentorum des siebenbiirgischm 
Gvbemiala/rchives 240, au^ versckiedenen Drucken und Handschriften 
140 Ahschriften gewonnen worden. Aus Originalen umrden nur etwas 
mehr als 80 Stiick kopirt, die Mehrzahl derselhen am Kemenys 
Diplomatarium autographum. Jeder Abschrift ist ein lateinisches 



IX 

Begest, das aufgdoste Datum, genaue Angdbe der Quelle und der in 
diesen etwa vorkommenden Bemerkungen und Erlduterungen beigegeben. 
Beauglich der Fortseteung des siebenbiirgischen Urkunden- 
buches Jasste der Ausschuss des Vereines am 1, August 1866 den 
Beschkiss, dass k&n/Ughin die Vrkundensch&tze der in den einzelnen 
Kreisen befindlichen Archive in abgesonderten B&nden und von ver- 
schiedenen Bearbeitern gesammelt tmd vorbereitet, theils in extenso, theils 
in Begesten herausgegeben werden soUten. Ein einziges Spezialurhm- 
denbuch eines sdchsischen Stuhles ist jedoch erschienen : Vrkundenbuch 
swr Geschichte der Stadt und des Stuhles Broos bis ztm Uebergang 
Siebenburgens unter Erbfursten aus dem Hause Oesterreich (1690). 
Von Dr. Albert Amlacher (Vereinsarchiv Neue Folge XV, 162 ff). 

Das literarische Untemehmen, dessen erster Band hiermit der 
Oeffentlichkeit Ohergeben tvird, kniipft an August Ludwig Schlozers 
Anregung wieder an. 

Der Titd sagt, was dasselbe bieten mll: eine Sammlung des 
auf die Deutschen in Siebenbiirgen bezuglichen urkundlichen Materiales 
im weiteren Sinne dieser Bezeichnung, denn auch Briefe, statutarische 
Bestimmungen und Zun/lartikel sollen in das Urkundenbuch Auf 
nahme finden. Das Deutschthum hat nicht in einer gescMossenen Masse 
siebenbHrgischen Boden eingenomtnen und bis auf unsre Tage be- 
hauptet, sondern hier und dort Ansiedlungen in grosserem oder 
kleinerem Umfange gegrundet, welche im Laufe der Jahrhunderte 
auch nicht ohne Einschrdnkung und Verminderung der deutschen 
Bevdlkerungsziffer geblieben sind. Die deutsche Einwandrung nach 
Siebenburgen erfolgte von Norden her, wo das Thal des Szamosflusses 
den Weg zeigte, wesshalb die dltesten deutschen OrtsgrUndungen im 
Norden des Landes zu suchen sind. Von den alten Salzwerknieder- 
lassungen Dees und Deesakna aus, an dem Vereinigungspunkt des 
kleinen mit dem grossen Szamos, erging die Besiedlung des Landes 
t» der Bichtung der beiden Szamosthdler aufw&rts, im Osten dreifach 
sich theUend, so dass in dem oberen Thal des grossen Szamm Bodna, 
t» dem Flussgebiet der Bistritz und in dem des Sajo deutsche 
Gemeinden erscheinen, letztere mit ihrem Gebiet angrenzend an das 
Territorium der deutschen Ansiedlungen im Flussgebiet des Maros, 
unter welchem S&chsisch-Reen besondre Bedeutung erlangt hat. Ge- 
meinden des Flussgebietes der Bistritz und des Sajo schlossen sich 
wUer der Vorortschafl der Stadt Bistritz zu dem Nosner Gau oder 



*) MUtheUungen des Instituts f. osterr. Oesch. IX, 46. 

UrkoiKlaiilmch. 



BisMtzer Distrikt politisch ssusammen. Bistritz tvurde Berufungs- 
instanz jUr Klausenburg und S&chsisch-Been, w&hrend van diesen 
drei Orten aus die letzte Bemfung nach Herma/nnstadt als den na- 
tionalen Oherhof erging. 

Sadlich von Beis entstanden die Salzwerke von Sz&c und 
Kolozs, beide durch Deutsche betrieben, in dem Thal des Ueinen 
Szamos die detUschen Grriindungen Klausenburg, Szdszfenes und Szdsz- 
lona. Jenseits der Wasserscheide zunschen Szamos und Maros ist 
Thorda zu nennen, schon fur das Jahr 1075 bezeugt, da Konig 
Geisa L fUr die Abtei Sankt Benedikt de iuxta Gron urkundet: 
TJltra silvam ad castrum, quod vocatur Turda, dedi tributum salinarum 
in loco, qui dicitur Huugarice Aranas, Latine autem Aureus, scilicet 
medietatem regiae partis ; *) weiter in dem siebenburgischen Erzgebirge 
die Bergwerksorte ToroczkS, Offenbdnya (Ovenberg), Abrudbdnya 
(Grossschlatten) und Zalathna (Schlatten), Kisbdnya (Perenseyfen) 
und Korosbdnya (Althumperg) . Von Thorda aus zog der Strom der 
deutschen Mnwandrer in sHdlicher Richtung dem Marosthal zu. Gross- 
enyed, Krakko, Magyarigen (Chrapundorph) , Weissenburg, Borberek 
(Burgberg), Alvincz (Winz), Rumes (Rams), Broos sind auf deutsche 
Grimdungen zuruckzufuhren. Aus dem Marosthal entwickelte sich die 
deutsche Besiedlung an der Kokel, dann in den Th&lem der Meinen 
und der grossen Kokel aufw&rts, ferner entlang der beiden Zekesch 
und des Weissbaches, endlich in das Gebiet des AUfl/usses Mnuber. 

Die Hauptgruppe der Siebenbiirger Deutschen hat die Land- 
strecke von Broos bis Draas, zwischen dem Marosfluss, der kleinen 
Kokel und dem Altfluss eingenommen, iiber diesen Fluss bei Freck 
und Kerz hinUbergreifend. Um Hermannstadt, welches schon im 14. 
Jahrhundert als Oberhof erscheint fur Bistritz tvie fur Gem^nden 
des Burzenlandes, hat sich die alte Hermannst&dter Provinz, pro- 
vincia Cibiniensis, gruppiert, gebildet von den acht sachsischen Stuhlen 
Hermannstadt , SchOssburg, MUhlbach, Schenk, Reps, Beussmarkt, 
Leschkirch und Broos, welche StUhle zusammen auch unter dem Namen 
erscheinen Hermannstadt und die sieben StiiMe, oder kwrzweg sieben 
StiMe, septem sedes, oder Siebenrichter, septem iudices, genannt werden. 
Die deutsche Sprachgrenze hat weiter gereicht als die Grenzen der 
HermannsMdter Provinz. Im Westen schloss die Grenze des Deutsch- 
thums noch die Ortschaften Broos und Alvincz auf dem linken^ Bor- 

*) Knauz Monumenta I, 53. — Knauz A garam-szentbenedeki apdtsdg 
tMineU I, 23. 



XI 

berdl^ (Burgherg), die Bischofstadt Weissenburg, Magyarigen (Chra- 
pundorph) und Krakkd auf dem rechten Marosufer ein, Im Norden, 
an der kleinen Kokel gehorten BetJUen-Saentmiklos (Klosdorf), mit dem 
heute noch deutschen Michelsdorf (Veszszos), KokeUmrg und Bonhya 
(Bachnen), noch zu dem deutschen Gebiet, im Osten die Ortschaften 
Weisskirch, Teufelsdorf Felek (Altfleigen) und Pdlos (Kdnigsdorf) . 

Eine Grruppe der Deutschen an der grossen Kokd und an 
dem Weissbach, urkundlich eum ersten male genannt 1368, erscheint 
zu Beginn des 14. Jahrhunderts als politische Mnheit, benannt nach 
den Orten Mediasch, Schelk und Birth&lm, bald darauf als sedes 
de Megyes et de Selk, als duae sedes, zwei StUhle, erwdhnt 

Mit Anfang des 12. Jahrhunderts entfaUet sich in dem sHd- 

ostlichen SiebenbUrgen deutsches Leben, eingefuhrt von dem deutschen 
Orden 1211, und unrd Kronstadt der politische und kommerzieUe 
MUtelpunkt fur die Deutschen des Burzenlandes, Saxones de Brassow, 
spdter civitas Brassouiensis et pravincia Barcensis, oder terra Barcza. 

An die Hauptgruppe der Siebenburger Deutschen, an die sieben 
Stuhle (Siebenrichter) , schlossen sich im Laufe der Zeit andre An- 
siedlungen an, Im 15. Jahrhundert bilden nicht nur die sieben StUMe 
die zivd Stilhle, der Kronstlidter und der Bistritzer Distrikt eine 
munizipale Einheit, sondern auch Klausenburg, Alvincz und Borberek 
werden in Verbindung mit der Gesammtvertretung der SiebenbHrger 
Deutschen, insgemein Saxones, genannt. Die sdchsische Nation in 
Siebenburgen, vertreten durch die s&chsische NationsuniversitM, als 
der dritte siebenbiirgische Landstand neben den beiden andren sieben- 
bUrgischen Landstanden, dem Adel der Komitate und den Szeklern, 
umfasste also nicht alle durch Recht und Vertrag in SiebenbUrgen 
angesiedelten Deutschen, sondern es wohnten Deutsche, von der ur- 
spriinglichen Gemeinschaft abgetrennt, au^h ausserhalb des Konigs- 
bodens, fundus regius, auf Komitatsboden. Auch diesen mit giU das 
Urkundenbuch, welches sich zeitlich auf die Periode bis zur Schlacht 
bei Mohdcs (29. August 1526) erstrecken wird. 

Das urkundliche Material moglichst vollstdndig zu sammeln, so 
weit der mehr oder weniger geordnete Zustand der beniitzten Archive, 
Museen und Bibliotheken und das Sammeln mit eigenen Mitteln 
VoUst&ndigkeit erlauben, haben die Heratisgeber sich angelegen sein 
lassen. Die AtisbetUung der Archive, BtbUotheken und Museen wurde 
nach dem von dem Erstunterzeichneten aufgesteUten Hane systematisch 
betrieben; es umrde, soweit es sich nicht nur um Begesten handeUe, 



xn 

stets getrachtet bis auf die Originale zu/ruchsugehen. In erster Beihe 
wurden Brucke und Handschriften zu Rathe gezogen, dann Nach- 
fragen bei Archivhesorgern angestellt und Archivrepertorien nachge- 
sehen. At4S$er den gedruckten Inhaltsiihersichten und Begesten (Anton 
Beke A gyulafehervdri Mptalani levMtamak ceimjegyzeke Budapest 
1884; desselben Begesten in TortSnelmi tdr 1889, 554 ff. Karl 
Szabo Az erdSlyi muzeum eredeti okleveleinek kivonata 1232 — 1540 
in Tortenelmi tdr 1889, 523 ff.) haben sich fiir die Vorarbeiten von 
ganz besondrem Nutzen erwiesen die in verschiedenen Handschriflen 
iiberlieferten Bepertorien und Urkundenverzeichnisse, so die Graf 
KemSnysche Handschrifl Begistra archivorum, drei Quartbdnde; die 
Alexander von Mikesche Handschrift Begestra archivorum, -7 B&nde 
(der VIL Band in 2 Theile gebunden), beide Handschriften in dem 
siebenbiirgischen Museum zu Klausenburg; Martin Beschners Ur- 
kundenverzeichnisse des Hermannst&dter und des Leschkircher Kapitel- 
archives (CoUectanea IV. Band), des evangelischen Kirchenarchives in 
HeUau und der Hermannstddter Schusterzunft (CoUectanea V. Band), 
Verzeichnisse von Urkunden des HeUausr evang. Kirchenarchives und 
der Hdtauer Sichelschmiede in Johann Filtsch's CoUectanea Trans- 
silvanica II. Band, in dem Brukenthat schen Museum in Hermann- 
stadt; haupts&chlich aber die in Joseph TrauscKs Sammlung in der 
Bibliothek des evangelischen Gymnasiums Augsb. Bek. in Kronstadt 
befindlichen Abschrijten von Archivrepertorien und Urkundenverzeich- 
nissen, Programm desseWen Gymnasiums 1874, Handschriften-Num' 
mem 20, 18 und 84. Die Indices chronologici tdbtUarii nationis 
Saoconicae necnon archivorum sedium, districtuum et civitatum Saxonum 
ut et capitiUorum Cibiniensis, Coronensis, Bogatiensis aliorumque, 
Folio, einzelne Lagen in Quart, 468 Bldtter, Halblederband, Nr. 20, 
gewdhren Aufschluss ilber den Inhalt folgender Archive und Urkunden- 
gruppen : Archiv der Stadt Hermannstadt und der s&chsischen Nation, 
Schriften der Familie Waldhiitter von Adlershausen, Superintenden- 
tialarchiv zu BirthMm, Evangel. Kapitelarchiv Augsb. Bek. Mediasch, 
Evangel. Kapitelarchiv Augsb. Bek. Hermannstadt, Urkunden in Lucas 
CoJh Codex privilegiorum, Burzenldnder evangel. Kapitelarchiv Augsb. 
Bek. in Kronstadt, Evangd. Kapitelarchiv Augsb. Bek. Bistritz, Ur- 
kunden betreffend den Zehnten der Brooser evangel. Geistlichkeit, 
Evangel. Kapitelarchiv Augsb. Bek. Leschkirch, Evangel. Kirchen- 
archive Augsb. Bek. zu Alzen, Holzmengen und Kirchberg, Stadt- 
archive von Broos und Miihlbach, Marktarchive von Grossschenk und 



xm 

Beps, Stadiarc^ive van Mediaach, Kronstadt und Bistritz, Urhmden 
des Oemeindearchives Bulkesch, des Kapitelarchives Karlsburg, des 
^iebenb&rgischen Fiskalarchives und des siebenMrgischen GuberniaU 
archiveSf Urkunden von Kronstddter Ziinften. Joseph TrauscKs Hand- 
schrift Nr. 18, Folioband, enthMt Hermanns Index mit Pleckers Be- 
gister und Pomarius Literarum dvitatis Coronensis digestio; sieh 
Loher Archivalische Zeitschrift V, 106 und 109. TrauscKs Hand- 
schrift Nr. 84, Qmrtband, enthdlt „Begesten siebenbiirgischer Ur- 
hmtden, welche theils in Staats- und Landes-Archiven theils in ge- 
druekten myi handschriftUchen Sammlmgen enthalten sind.^^ 

Ueber die Bemiihungen, aus dsr Heimath moglichste Voll- 
stOndigkeit des urkundlichen Materiales zu erzielen, gibt zu grossem 
TheU AufscMuss die Arbeit : Ueber Archive in Ungarn. Ein Puhrer 
durch ungarlAndische und siebenburgische Archive von Franz Zimmer- 
mawn, in dem Archiv des Verdns f. siebenbUrg. Landeskunde Neue 
Folge XXIH, 617 bis 746, wo mehr als 470 Archive, ausgenommen 
die kleineren Qemeindearchive und kleineren evangel. Kirchenarchive 
Augsb. Bek. in Siebenburgen, besprochen sind. Aus folgenden Archdven 
sind fur das Urkundenbuch Abschriften von Urkunden gewonnen worden 
a) welUiche Archive: 

K. und k. HauS', Hof- und Staatsarchiv in Wien 1296^); 

Konigl. ungarisches Landesarchiv in Budapest 1197 ; 

Konigl. bayerisches allg. Beichsarchiv zu Munchen 1268; 

Konigl. preussisches Staatsarchiv zu Konigsberg 1211; 

Archiv der Stadt Hermannstadt und der sdchsischen Nation 1203, 
einschliessUch die vomehmlich die Stadt Broos und den Stuhl Broos 
betrefende Urkunden-Sammlung Albert Amlachers, wdche der Besitzer 
in /reundlichster Weise an das Archiv abgetreten hat; 

Stadtarchiv Bistritz 1286 bis 1289, Dees 1236, Kaschau 1488, 
Klausenburg 1316, Kolozs 1405, Kronstadt 1287, Mediasch 1315, 
MUhlbach 1387, Nagybdnya 1347, Salzburg bei Hermannstadt 1346, 
SchOssburg 1393, Thorn 1439, Wien 1454, Wiener-Neustadt 1451; 

Markt', beziehentlich Gemeindearchiv der siebenbUrgischen Mdrkte, 
beziehentUch Gemeinden BirthcUm 1402, Brenndorf 1368, Grossschenk 
1474, Marienburg bei Kronstadt 1371, Mettersdorf 1366, Neustadt 
bei Kronstadt 1362, Beps 1378, Bosenau 1427, Tartlau 1449, 
Treppen 1433, Wolkendorf 1519; 



*) Bie tMchgesetzte Zahl giht das Jahr der altesten aus dem hetreffenden Archiv 
fiir da$ Urkundenbueh bemUJSten Urkunde an. 



XIY 

Zunftladen atis den Stddten Hermannstadt, Kronstadt, MuJUbach 
und SchOssburg 1367; 
h) geistUche Archive: 

Vatikanisches Archiv in Bom 1193 — 1196; 

Frimatialarchiv in Gran 1513; 

Kapitelarchiv Karlshurg 1263; 

KathoUsches PfarreiarcMv Klamenhurg 1335; 

Archiv der evangelischen Landeskirche Augsb. Bekenntnisses zu 
Hermannstadt 1403; iiber die beniitzten Handschriften von Michael 
Pancratius, Georg Haner und Gearg Jeremias Haner sieh Vereins- 
archiv Neue Folge XIX, 109 ff. 

Evangel. Kapitelarchiv Augsb. Bek. Bistritz 1472, Hermannstadt 
1364, Kronstadt (Burzenland) 1343, seit 1891 in der Bibliothek des 
evangel. Gymnasiums Augsb. Bek. in Kronstadt au/gestellt; Mediasch 
1307 ; iiber die in den Kapitelarchiven Bistritz, beziehentlich Kronstadt 
(Burzenland) befindlichen, fur das Urkundenbuch durchgearbeiteten 
Handschriften von Emerich Lieb (Amicinus) und Andreas Komer, den 
Liber promptu^arii capituli Brasschounensis und von Lums Colb ist jsu 
vergleichen der Bericht in Vereinsarchiv a. a. 0. 104 ff. 

Evangel Kirchenarchiv Augsb. Bek. in Sch&ssburg 1398; 

Evangeh Kirclienarchiv Augsb. Bek. in dm siebenbiirgischen M&rkten, 
bez. Gemeinden Bogeschdorf 1394, Burgberg 1396, Grossau 1383, 
(jrTosskopisch 1455, Grosspold 1454, Grossscheu^rn 1373, Hamlesch 
1383, HeUau 1337, Hendorf 1436, Hetzeldorf 1466, HundertbUcheln 
1499, Keisd 1389, Kleinschelken 1365, Kleinschenk 1448, Markt- 
schelken 1413, Marpod 1374, Mergeln 1355, Neustadt bei Grossschenk 
1494, Boseln 1416, Scharosch bei Grossschenk 1486, Schellenberg 
1339, Schonberg 1486, Seligstadt 1389, Sommerburg 1486, Stolzen- 
burg 1336, Weisskirch 1498, Wolz 1403, Wurmloch 1460; 
c) Familienarchive : 

Barone Bdlintitt zu Nagyemye 1435, Barone Bdnffi zu Klausen- 
burg (14. Jahrhundert) , Barone Daniel und Johann Bdnjffi in Klausen- 
burg 1366, Grafen Beldi ebendaselbst 1335, Grafen Bethlen von 
Teremi zu Marosvdsdrhely 1376, Damokos von Also- Cserndton zu Also- 
Csemdton 1470, Barone Baddk in Mikeszdsza 1391, Sombory in 
Magyar-Nagyzsomhor 1333, Grafen Teleki in Marosvdsdrhdy 1368. 

Ndchst Archiven haben ausgiebig Material fur das Urkunden- 
buch geliefert handschriftliche und OriginaU Urkmiden-Sammlungen in 
Museen und Bibliotheken, darunter hauptsachlich die Handschriften des 



XY 

(jrafen Joseph Kemeny. Besonders von diesem und von Martin Beschner 
konnten Abschri/ten JUr Zwecke des Urkundenhuches henutzt werden. An 
Bedeutung steht ohenan das Ungarische Nationahnuseum in Budapest 
1315; Archiv der Grafen BetfUen von Bethlen daselbst 1311; Archiv 
der FamiUe Justh von Niczpal daseJhst 1439. Ueber die Urkunden- 
sammhmg des Museums sind m vergleichen Mittheilungm des Instituts 
f. ost. Gesch. IX, 461 und Archiv d. Vereins f. siebenbiirg. Landes- 
kunde Neue Folge XXIII, 656. A%is der Handschriflen-Sammlu/ng 
des Nationalmt4seums sind benHtzt worden Handschriften von Daniel 
TrapoUUnus (if 1601), Joseph Karl Eder (^ 1810) und Lukas Joseph 
Marienburg (^ 1821). Um Wiederholungen zu vermeiden wird hiermit 
auf den Artikel: Handschriftliche Urkunden-Sammlungen siebenbUr- 
gischen Ursprunges und ihr Werth besonders fUr die Periode bis zm 
Schlacht bei Mohdcs (1536), von Franz Zimmermann in dem Archiv d. 
Vereins f. sieb. Landeskunde Neue Folge XIX, 99 ff. hingetviesen. Die 
darin niedergelegte Kritik einer Anzahl handschriftlicher Urkunden- 
Sammhmgen beruht wie die weiter unten gebrachte Besprechung noch 
einiger weiterer Sammlungen durchweg auf unmittelbarer Prufung der 
betreffenden Handschriften. Ueher Trapoldinus, Eder und Marien- 
burg vgl. ebendort 107, beziehentlich 117 und 119. 

Auch das siebenbOrgische Musetm in Klausenburg besitzt eine 
hochstwichtige Urkunden- und Handschriften-Sammlung. Die Urkunden- 
Sammlung des Museums verdankt ihre Grmdu/ng GrafJos&ph Kemeny, 
welcher seine reiche Urkunden- une Handschriften-Sammlung einem in 
StebenbUrgen zu errichtenden Landesmuseum gewidmet hatte, dessen FJr- 
richtung im Jahre 1859 erfolgi^ist. Sp&ter kamen dwrch Schenkung an 
das Museum die Sammlungen des Gubernialarchivars Alexander Mike 
von AUorja (^ 24. Mai 1867 in Klausenburg) und des ArztesDr. 
August Oims (f25. Oktoberl861inKarlsbu/rg),ferner Urkunden von den 
Grafen Emerich Miko, Ludwig Gyulay, Karl Komis,, Viktor Toldalagi 
und AbraJum Nemes, Baron Giaa Josika, den Gr&finen Clementine Kara- 
csay und Johann Bethlen, von Frau Ludung Pdpay und Esther Tarsoly 
und Anderen. Graf Johann Eszterhdzy hat das Archiv der Czeszneker 
Linie der Grafen Eszterhdzy in dem Museum der aUgemeinen Be- 
nHtztmg zugdnglich gemacht. Hervorzuheben ist die Scmmlung von 
Schriften von Klausenburger Ziinflen, dlteste Artikel der Klausen- 
hurger Goldschmiede aus dem Jahre 1473. Die ganze Sammlung 
bezieht sich vomehmlich auf Siebenbiirgen, aber auch auf die Komitate 
Szathmar und Bihar. Fiir die Zeit des seJbststdndigen Staates Sieben' 



XTI 

biirgen findet sich hier ein reiches Quellenmaterial : Original-Qesetsh 
artikel, Staatsschriften, Familientirkunden und Privat-KorrespondenBen, 
Das dlteste Origindl gehort dem Jahre 1339 an, aus der Zeit his 
einschliesslich das Jahr 1540 sind von Karl 8zah6 (TortSnelmi tdr 
1889, 523 f.) 567 Nummem, Originale, Schalturkunden und Kopien 
verzeichnet. Graf Joseph KemMy's Originalurkunden-Sammlmg, als 
Diplomatarium atUographum hezeichnet, hesteht aus zwei FoUohdnden, 
deren erster Urkunden aus der Zeit von circa 1260 his 1399, deren 
zumter Urkwnden aus dem 15. Jahrhundert enthOM, und aus vier 
Biindeln mit Urkunden aus den Jahren von 1500 weiter, Die 
Alexander von Mikesche Sammlung beginnt mit dem Jahre 1334 
und hesteht aus dreizehn BUndeln; Biindel I enthdU Urkunden aus 
den Jahren 1334 his 1599, worunter 38 Urkunden aus der 2!eit vor 
der Schlacht hei Mohdcs, Bimdel 11. 1600 his 1620, III. 1620— 
1629, IV. 1630—1636, V. 1637—1642, YL 1643—1654, VIL 
1655—1670, VIIL 1671—1685, IX. 1686—1700, X. Brie/e aus 
dem 18. u/nd 19. Jahrhundert, XL Urkmden mit angehdngten Siegdn 
aus dem 16., XII. und XIIL solche von dem 17. Jahrhundert an. 

Der hedeutendste aller siehenbilrgischen Sammler in qualitativer 
une qmntitativer Bichtmg zugleich ist Oraf Joseph Kemeny (f 12. 
September 1855 in Gerend, vergleiche Wurzhach Biographisches 
Lexikon des Kaiserthtms Oesterreich XI, 150; E. v. Trauschenfels 
in AUgem. deutsche Biographie XV, 597). Seiner grossen Sammlung 
von Handschrijten, zu einem namhaften Theile von ihm selbst geschrieben, 
haftet weder ein bestimmter nationaler noch ein rein weltlicher oder 
rein geistlicher Charakter an, sondem Kemeny ist siebenbiirgischer 
Sammler im vollsten Sinn des Wortes. JEr hat auch nach allen Seiten 
hin geme gegeben, woher immer seine Unterstiitzung in Anspruch 
genommen worden ist. Die Herausgeher des siehenburgischen Urkunden- 
huches (Teutsch und Fimhaber Sieb. Urkb. L Seite VII) erkennen 
das dankbar an, die Sammlungen von Martin Beschner, Joseph Trausch 
und des Vereines fiir siehenhurg. Landeskunde beweisen es, und heute 
bildet Oraf KemSnys Sammlung einen werthvollen Besitz des siehen- 
burgischen Museums in Klausenburg. Die Behauptung, dass Keminys 
reiche handschriftliche Sammlung fast Jedem, der darin arheitet, etwas 
hietet, mrd eine Widerlegung kaum erfahren. Hierher gehoren die 
Sammelwerke Kemenys, welche Urkunden-Abschriflen enthalten, der 
grossen Mehrzahl nach von ihm selbst aus genau hezeichneten Quellen 
abgeschrieben ; selten ermangdn die Abschriften der Quellenangahe. 



XVII 

■ — — ^— — — 

Die atis Handschriften ahgeleiteten Abschriften sind diesen entsprechend 
wiedergegeben, die aus Originalen abgeschriebenen nicht ganz mverl&ssig, 
auch mangelha/t, weil Kanzleibemerkungen und dussere Merknmle nicht 
herucksichtigt werden, Lucken werden durch einen leeren Baum oder 
durch Striche angezeigt, ohne dass uber die Beschaffenheit derselben 
etwas gesagt wird. Kemenys Abschriften haben immerhin als Kollations- 
vorlagen fur das Urkundenbtich mit grossem Nutzen verwendet werden 
konnen. In vielen Fallen ist man heute Uberhaupt nur auf Kemeny 
angewiesen, als der einzigen fUr gewisse Urkunden-Texte noch verfiig' 
haren Qudle; so z. B, sind die Originale der Familie Kemeny und 
die Handschriften der Bibliothek der reformirten Lehranstalt (Kol- 
legium) in Nagyenyed in dem Jahre 1849 zu Grunde gegangen. 

Diplomatarium Transilvanicum, Quart, Tomus L mit Ab- 
schriften von Urkunden und Regesten aus den Jahren 1133 bis 1349, 
Tomus IL 1351— 14M, IIL 14;i5—1492, IV, 1493—1554, V. 
1555—1584, VL 1585—1609, VIL 1610—1631, VIIL 1632— 
1661, IX. 1662—1699, X 1700, XL 1701, XIL 1702—1797, 
XIIL Jndex zu den angefuhrten zwolf Bdnden, Quellen dieser Hand- 
schrift, soweit die BWnde derselben den Zeitraum bis 1526 betreffen, 
sind vornehmlich Kopien in dem siebenb&rgischen Fiskalarchiv, bis 
1876 in Hermannstadt, seit diesem Jahre dem ungarischen Landes- 
archiv in Budapest einverleibt, und Frozessakten desselben Archives, 
cius welchen Kemeny die zahlreichen auf den im 18. Jahrhundert 
zunschen dem Staat und der Pamilie Bethlen gefUhrten Prozess be- 
zUglichen Urkunden abgeschrieben hat, Kopien des Archives der sieben- 
hUrgischen Hofkanzlei, bis 1872 in Wien, seit dem bezeichneten Jahre 
in dem ungarischen Landesarchiv in Budapest, Originale des Kapitel- 
archives in Karlsburg, des Kolozsmonostorer Konventarchives in Klaur- 
senburg und des siebenbUrgischen Piskalarchives. 

Diplomatarii Transilvanici supplementum, Quart, Tomus L 
mit Abschriften von Urkunden und Regesten aus den Jahren 1189 
his 1360, Tomus IL 1361—1414, IIL 1415—1453, IV, 1454 bis 
1480, r. 1486—1512, VL 1513—1549, VIL 1550—1576, VIII, 
1577—1599, IX. 1600—1633, X. 1634—1673, XI. 1674—1699, 
XIL a und b Index zu den elf gennnnten Bdnden. Quellen : Trans- 
stmpte des siebenbUrgischen Piskalarchives, Originale der Pamilien' 
archive Kemeny, Komis und Wass, Abschriflen Andreas Husztis, 
Handschriflen der reformirten Lehranstalten in Nagyenyed C,Col- 
lectio diplomatum et privilegiorum per Josephum Dobo de Alba Julia 

UrknDdeDbiich. m 



xvm 

anno 1792 collectorum'^) und Klausenhurg^ das Stadtarchiv Bistritz 
und JEmerich Liel/s (Amicinus) Monum^enta in detn Bistritzer Kapitel- 
archiv, Begesten aus Druckwerken, In Bistritz hat Kemeny nicht 
selbst gearheitet, sondem er hat sich von dorther Abschriflen schicken 
lassen und diese dem Supplementum einverleibt. 

Diplomatarii Transilvanici appendix, auf Quartbldttem, in 
Cartons eingelegt. Carton L mit Abschri/ten und Begesten von Ur- 
kunden aus den Jahren 1096 bis 1330, Carton 11. 1331—1360, 
IIL 1361—1383, IV. 1384—1420, V. 1421—1449, VI 1450 
bis 1474, VIL 1475—1499, VIII. 1500—1515, IX. 1516—1536, 
X. 1537—1560, XI. 1561—1574, XIL 1575—1584, XIIL 
1585—1590, XIV. 1591—1604, XV. 1605—1608, XVL 1609 
bis 1629, XVIL 1630—1643, XVIIL 1644—1652, XIX. 1653 
bis 1690, XX. 1691 — 1790. Als Quellen des Appendix sind zu nennen 
Originale in Graf Joseph KemSnys Besitz (Diplomatarium auto- 
graphum), in den Archiven des Karlsburger Kapitels und des Kolojss- 
monostorer Konvents, der Familien Komis und Wass, in dem Her- 
mannstddter Archiv, Handschrifien der reformirten Lehranstalten in 
Nagyenyed und Klausenburg, Abschriften Andreas Husztis, Trans- 
missionalien des siebenburgischen Fiskalarchives, Abschriften in dem 
Archiv des kdniglichen siebenbiirgischen Gubemiums (bis 1872 in 
Klausenhurg, seitdem in dem ungarischen Landesarchiv in Budapest). 
Der Appendix enth&lt neben Begesten Siebenburgen betreffender Ur- 
kunden aus Druckwerken zahlreiche Begesten aus den Index-Bdnden 
des Kolozsmonostorer Konventarchives. 

Apparatus epistolaris ad historiam Transsilvaniae , Quart, 
Tomus L mit Begesten und Abschriften von Urkunden und Briefen 
aus den Jahren 1417 bis 1560. FUr die Zeit bis 1536 hat Keminy 
verschiedene, bereits oben erw&hnte handschrijtliche Ueberlieferungen 
und namentlich Druckwerke beniitzt. 

Atis dem Baron Bmkenthat schen Museum in Hermannstadt, 
gestiftet von Baron Samml von Bmkenthal 1803, sind wenige 
Originalurkunden benUtzt von dem Jahre 1394 an, desto ergieUger 
hat sich die reichhaltige Handschriften-Sammlung dieses Museums 
gezeigt. Es kann diesbezuglich kurz verwiesen werden auf die Be- 
sprechung der herangezogenen Handschriften von Karl Ludung Cze- 
kelius von Bosenfeld, Johann Filtsch, Martin Beschner, Johann Georg 
Schaser, Georg Soterius, Johann Michael Soterius, Friedrich Soterius 
von Sachsenheim und Lorenz Weidenfelder im Archiv d. Vereins f. 



XIX 

siebenbiirg. Landeskunde Netie Folge XIX, 113 ff. Abschriften Martin 
Beschners konnten mit Erfolg als KoUationsvorlagen verwerthet werden. 

Einige Beitrdge fiir das 15. Jahrhundert sind aus dem ober- 
imgafischen Museum in Kaschau beigebracht worden. Den wichtigsten 
Theil der Urkundensammlung bilden die daselbst deponirten Zunftur- 
kunden von Kaschauer Zmften. In den betreffenden Zunftladen sind 
vorhanden die Schriften der Barbiere, Bottcher, Buchsenmacher, Glaser, 
Groldschmiede, Kaufleute, Knopfstricker, Kupferschmiede, Maurer, Bad- 
macher, Biemer, deutschen Schneider, Schlosser, Seifensieder, Seiler, 
Steinmetee, Uhrmacher, Wagner, Weber, Zimmerleute, Badmacher- 
OeseUen und Wagner-OeseUen. In einem Schrank sind untergebracht 
die Schriften der Bdcker, Buchbinder, KUrschner, Lebzelter, Mantel- 
macher, tmgarischen Schneider, Tischler, Topfer und Tschismenmacher 
(Stiefelmacher) . Ausserdem sind zu nennen mehrere hundert Ur- 
kunden uher verschiedene Oertlichkeiten, Schemnitzer Bergrecht at4S 
dem Jahre 1571. 

Der ganz bedeutenden Urkundensammlung der ungarischen 
Akademie der Wissenschaften in Budapent, in welcher sich die Ur- 
kunden-Sammlung des ehemaligen Baaber Komitatsarchivars Karl 
Bdth ("f 1868) befindet, verdanken die Vorarbeiten zum Urkunden- 
buch mehrere Beitrdge, das Glteste Stiick dem 13. Jahrhundert an- 
gehorig. Die Sammlung ist zwar nicht registrirt, aber doch wenigstens 
in chronologischer Folge in Cartons eingelegt. Aus der Urkunden- 
Abschriftensammlung der Akademie, uber deren einen Theil ein Hber- 
sichtliches Begestenheft von Leopold Ovdry vorliegt (A magyar tud. 
akademia tortSnelmi bizottsdgdnak oklevel-mdsolatai, Budapest 1890), 
hat sich fur das Urkundenbuch bis jetzt nichts ergeben. 

Die bischqfliche Bibliothek in Fmfkirchen besitzt in der Urktm- 
densammlung von Joseph Koller (\ 1832) einen nicht grossen, aber auch 
fur das Urkundenbuch werthvollen Urkundenbestand. Die Urkunden 
sind, im allgemeinen chronologisch geordnet, in vier BWnde gebunden und 
mit der Bezeichnung A. A. III. 14 versehen. Viele Stucke riihren 
her aus dem Besitz des Samuel Szekely de Doba, dessen Namen 
verbimden mit der Jahrzahl 1727 oder 1728 dieselben tragen. Jedem 
der vier BO/nde geht ein „Index chronologicus instrumentorum origi- 
naUum quae extant in cimelio episcopali Quinqueecclesiensi^^ voraus, 
enthaUer^ lateinische Begesten, Datirung und Angabe der Seite des 
betreffenden Bandes, wo das Stiick sammt zugehoriger Abschrift ein- 
gebunden ist. Die Sammlung betrifft besonders die Komitate Szabolcs 



und Szatmar und die Familie Kdllay de NagyMUo, auch finden sich 
daselbst Urkunden vor iiber den Sdroser Kmnitat und iiber die Zips. 
Der 1. Band, dessen (Utestes Original eine undatirte Urkunde des 
Konigs Bela IV. ist, reicht bis in das 14. Jahrhundert; der 2. Band 
beginnt mit dem Jahre 1344, der 3. mit dem Jahre 1438, der 4. 
Band mit 1527 und reicht bis in das 18. Jahrhundert. Fur das 
Urkundenbmh bietet die Sammlung Material beildufig von dem Jahre 
1325 a/n. 

Ueber die Beniitzung der Handschriften von Michael Pan- 
cratius, Georg Haner und Georg Jeremias Haner in der Bibliothek 
der evangel. Landeskirche Augsb. Bek. zu Hermannstadt ist der 
Bericht in Vereinsarchiv Neue Folge XIX, 109 ff. zu vergleichen. 
Es eriibrigt aber noch hinzuzufugen, dass in Haners Handschrift 
Delineatio historiae ecclesiarum Transylvanicarum eine Urkunde des 
siebenbiirgischen Bischofs Fetrus aus dem Jahre 1289 (Nr. 226) 
uberliefert ist, fur welche es an einer andren bessern Quelle fetUt 

Die Bibliothek des evangelischen Gymnasiums Augsb. Bek. zu 
Kronstadt enthalt Urkunden von dem Jahre 1444 an, in dem seit 
1891 daselbst deponirten Burzenldnder Kapitelarchiv, wie oben bereits 
bemerkt, von dem Jahre 1342 angefangen. Ueber einige Handschriftm 
der Gymnasialbibliothek und des Burzenldnder Kapitels vergleiche 
Vereinsarchiv a. a. 0, 104 ff. Es ist hier noch ausJUhrlich zu 
handeln von Joseph TrauscKs HandschrifteUy soweit dieselben fur das 
Urkundenbuch in Betracht kommen. Joseph Franz Trausch, ein Zeit- 
genosse Kemenys (^ 16. November 1871 zu Kronstadt, sieh Trausch 
Schriftsteller-Lexicon der SiebenbUrger Deutschen III, 409, Benkrede 
auf T, von G. D. Teutsch Vereinsarchiv Neue Folge XII, 1, Wurz- 
bach Biographisches Lexicon XLVII, 30) hat me ersterer umfang- 
reiche „Diplomatarien'\ Sammlungen von Abschriften von Urkunden und 
Briefen zum grosseren Theile selbst geschrieben, auch eine werthvolle 
Handschriften-Sammlung zusammengebracht. Bei Lebzeiten des Be- 
sitzers war die Sammlung von jedweder BenUfzung durch Arbeiter auf 
dem Gebiete der siebenburgischen Landeskunde vollig ausgeschlossen, 
nach Trauschs Tode wurde die ganze Sammlung Jur die Gymnasial- 
bibliothek um biUigen Freis angekauft. Der Benutzer der Sammlung 
kann sich nur aus sehr diirftigen Uebersichten iiber dieselbe Eaths 
erholen: „Verzeichniss^^ Kronstadt 1872 und Programm des evangel. 
Gymnasiums Augsb. Bek. in Kronstadt 1874. Filr Zwecke des Ur- 
kundenbuches sind beniitzt worden folgende Handschriften Trausch's 



XXI 

und von cHesen wieder aUein diejenigen Bdnde, welche Urkunden am 
der Zeit vor der Schlacht hei Mohdcs enthalten. 

DiplomcUarium Transsilvanicum, Qmrt, in dem Programm 
von 1874 unter Nr. 77 angefuhrt, Volumen L mit Abschriften von 
Urhmden aus den Jahren 1176 bis 1850, Vol 11. 1124—1598. 

Diplomatarii volumen maius, ein Folioband, Nr. 71, die Jahre 
1213 — 1834 umfassend. Sieh dazu Vereinsarchiv a. a. 0. 106. 

Diplomatarii volumen minus, ein Quartband, Nr. 78, 1220 
his 1851. 

Diphmatariwm Transsilvanico-Saxonicum, Quart, Nr. 80. Vo- 
lumen L 1143—1400, LL 1401—1460, LLL 1461—1500, IV. 
1501—1550, V 1551—1600, VL 1601—1700, VIL 1701—1868, 
VLLL. (von Mer an Supplement) 1285—1526, /X 1527—1852, 
X. (von hier an Supplementum secmdi ordinis) 1204 — 1500, XL 
1501—1600, XLL 1601—1862. 

Lndices chronologid literarum in diplomatario contentarum, 
ein (^rtband, Nr. 82, mit einem Veriseichniss der von Trausch zu dem 
Zusammenschreiben seiner Diplomatarien- Bdnde benutzten Quellen, dann 
fur jeden einzelnen DipUmatarien-Band chronologisch geordnete Re- 
gesten. Fur die Zeit bis 1526 hat Trausch sehr wenige Originale, 
sondem vomehmlich Handschriften und Drucke als Vorlagen beniitzt, 
in erster Beihe Keminy, dann Martin Lteschner, Lucas Colb, Johann 
Albrich und die Abschriften-Sammlung des Vereines fiir siebenbHr- 
gische Landeskunde. TrauscKs eigene „Consignatio Jontium diploma- 
tarii mei^^ ist ungenau; so verzeichnet er als Quelle „Joseph Andreas 
2Xmmermann, 8 handschriftliche Quartbdnde chronologisch gereiht^\ eine 
Handschrift, welche nach dem Ausspruch Zimmermanns niemals existirt 
hai. Was Trausch „ex authographo^^ gibt, ist fehlerhaft. Lmmerhin 
lAsst sich eine gewisse Bedeutung seinen Diplomatarienbdnden nicht 
dbsprechen, denn man wird in einzelnen Fdllen auf diese zurilckgreifen 
mHssen, sobald die von Tratisch vor Jahren eingesehene Quelle hewte 
uneugS/nglich sein sollte. 

At4S der Bibliothek des evangel Gymnasiums Augsb. Bek. in 
Mediasch konnten fur das Urkundenbuch gewonnen werden Abschriften 
der daselbst aufbewahrten Vrkunden des Mediascher Stadtarchives, von 
dem Jahre 1315 an, und von Urkunden des Gemeindearchives Meschen, 
von dem Jahre 1421 an. Ueber die beniitzten Handschriften dieser Bi- 
bUothek von Johann Michael BaUmann, Michael Conrad von Heydendorf 
und Martin Fay ist Vereinsarchiv a. a. 0. 112 ff. zu vergleichen. 



xxn 

Einige wenige StUcke sind theils Originalurktmdm theils H^md- 
schriften entlehnt, welche sich an folgenden Orten hefinden : Battydnsche 
Bibliothek m Karlsbu/rgy Bibliotheken der evangel. Gymnasien Augsb. 
Bek. in Bistritz und Schclssburg und Universit&tshibliothek in Breslau. 
Ueber diese Quellen ime auch iiher eimelne in Privatbesite befindliche 
Urkunden und Handschri/ten wird in jedem einzelnen gegebenen FaUe 
herichtet werden. 

Unter den 582 Nummem des vorliegenden Bandes sind 419 
vollstdndige Urkundentexte und 163 Begesten und Bruchstucke von Ur- 
kunden enthaUen. Von den 419 voUstd/ndig toiedergegebenm Urkunden 
mussten 76 aus Handschrifien und Drucken mitgetheiU werden, weU 
eine hessere UeberUe/erung als zugdnglich sich nicht erwiesen hat. Die 
aus Originalen oder authentischen BegUnubigungsurkunden geschSpften 
343 Texte sind entnommen dem: 

K. und k. Haus-y Hof- und Staatsarchiv in Wien Nr. 273; 

unga/r. Landesarchiv Budapest Nr, 15, 16, 17, 52, 63, 67, 
75, 79, 87, 89, 92, 99, 109, 113, 127, 139, 164, 175, 216, 228, 
231, 236, 237, 242, 255, 256, 257, 258, 259, 264, 265, 270, 
275, 276, 277, 278, 283, 285, 300, 306, 307, 326, 327, 330, 
331, 333, 335, 345, 357, 361, 362, 365, 366, 367, 373, 377, 
378, 393, 394, 395, 399, 400, 401, 402, 404, 405, 412, 413, 
415, 416, 417, 426, 430, 431, 432, 433, 437, 455, 469, 472, 
476, 501, 503, 517, 521, 522, 528, 533, 540, 543, 544, 546, 
554, 557, 564, 565, 567, 575, 582; 

Hermannst&dter Archiv Nr. 38, 43, 84, 107, 110, 154, 165, 
169, 209, 260, 279, 284, 303, 304, 320, 328, 338, 350, 370, 
371, 372, 380, 388, 389, 396, 461, 471, 473, 511, 525, 545; 

Stadtarchiv Deis Nr. 74, 94, 95, 195, 205, 207, 234, 239, 
248, 262, 321, 323, 374, 403, 440, 490, 491; 

Stadtarchiv Klausenburg Nr. 346, 391, 450, 486, 487, 
488, 496, 523, 529; 

Stadtarchiv Bistritz Nr. 211, 235, 240, 278; 

Stadtarchvv Mediasch Nr. 342, 354, 495; 

Stadtarchiv Kronstadt Nr. 218; 

preuss. Staatsarchiv Konigsberg Nr. 27, 28, 31, 34, 59, 91, 
188, 196, 351; 

hayer. aUgem. Beichsarchiv Milnchen Nr. 579; 

ArcUv der Grafen B&M zu Klausenburg Nr. 434; 

Archiv der Barone Baddk zu Feigendorf (Mikeszdsza) Nr. 253 ; 



xxm 

Arcbiv der Orafen Teleld eu Marosvdadrhely Nr. 118, 192, 
252, 5S8; 

vatikan. Archiv in Bom, und mar nach den pHpsUichen Be- 
gisterb&nden Nr. 2, 4, 5, 18, 19, 22, 33, 35, 36, 37, 39, 40, 41, 
42, 44, 45, 46, 47, 48, 50, 51, 53, 54, 55, 58, 60, 61, 65, 66, 
68, 71, 72, 80, 452, 453, 569, nach Originalwkundm Nr. 78, 319; 

Kc^ritelarchiv Karlsburg Nr. 81, 101, 126, 140, 178, 185, 
186, 187, 197, 200, 203, 215, 219, 221, 222, 225, 227, 229, 
241, 243, 244, 246, 247, 251, 272, 280, 286, 287, 288, 291, 
292, 293, 295, 298, 310, 313, 315, 818, 329, 332, 334, 336, 
344, 353, 355, 376, 379, 381, 406, 408, 447, 459, 462, 463, 
465, 468, 474, 475, 479, 509, 513, 519, 526, 549, 550, 553; 

Kapitelarchiv Hermannstadt Nr. 104, 105, 202, 296, 530; 

Ka^UelarcUv Mediaech Nr. 309, 311, 312, 460; 

BurzenlQnder Kapitelarchiv, in der Bihliothek des evangel. Gynt- 
nasiums Augsh. Bek. jm Kronstadt aufgesteUt, Nr. 571; 

KathoL Pfarreiarchiv KJausenhurg Nr. 268, 435, 538, 570; 

den evangd. Kirchenarchiven Augsb. Bek. in Sch&sshurg Nr. 
281, 294, Burgberg Nr. 274, Hdtau Nr. 458, ScheUenberg Nr. 548, 
572. Stoltenburg Nr. 449, 562, 563; 

ungar. NationalnMsewn Budapest Nr. 341, 390, 497, 556, 
566, /emer dem daselbst aufgestelUen Archiv der Grafen Bethlen 
VOH BetUen Nr. 325, 337, 343, 439, 464, 482, 484, 489, 500, 
505, 506, 507, 508, 520, 534, 535, 559, 560, 561; 

mbenburg. Museum Klausenbwg Nr. 297, 349, 425, 467, 
492, 574; 

BibUothek der ungar. Akademie der Wissenschqften in Bu- 
dapest Nr. 133, 194; 

bischdfl. BibUoihek zu Funjkirchen Nr. 429; 

vatikan. Bibliothek in Bom (nach Handschrift Nr. 4013) Nr. 314. 

Den Texten von 23 Stucken liegen Handschriflen zu Grunde. 
Nr. 226 ist aus Haners Belineatio 243 entlehnt, toeU die betreffende 
Urkunde ausserdem bis noch nur in einer jungeren, nicht besseren 
handschriftUcben UeberUeferung sich vorgefunden hat, in Martin Fays 
Bistoria manuscripta. Beide UeberUeferungen sind aUerdings fehlerhaft, 
u/ie schon der Vergleich dieser Urkunde mit dem Stuck unter Nr. 203 
aus dem Jahre 1283 ergibt. Die Texte unter den Nummern 232, 
249, 263, 267, 302, 305, 375, 382, 383, 428, 466, 480, 493, 
498, 510 und 527 sind aus OrafJoseph Kjm6ny's Diplomatarien- 



b&nden in dem siebenbiirgischen Museum entlehnt, weil die von Kevneny 
beniitzten QusUen den Heratcsgebem entweder nicht erreichbar oder 
unauffindbar waren. Des Konigs Andreas III. Urhmde von 1291 
fur die aus Oberosterreich gerufenen Deutschen, Nr. 250, ist am 
Ladislai Gdl cartophylaceorum volumen XIV verqffentlicht, dessen 
Beniitzung die Herausgeber dem Professor und Bibliothek-Direktor 
Ka/rl Szabo in Klamenburg verdanken. Fiir den Text von Nr. 504 
musste eine Abschrift des Grundbesitzers Ludtoig Sombory in Magya/r- 
Nagyzsombor zur Grundlage genommen werden, welche Herr Sombory 
an Stelle des in Verstoss gerathenen Originales in freundlicher Weise 
zur Verfugung gestellt hat, wdhrend Nr. 514 und Nr. 547 nach Ab- 
schriflen von Karl Schwarz, beziehentlich Joseph Trausch mitgetheiU 
sind, weil die Qtiellen dieser unauffindbar sind. 

Eine Reihe von Urkundentexten musste nach Drucken mitge- 
theilt werden, weil die in Betracht kommenden Archive sich als un- 
zugdnglich ertviesen oder aber die beziiglichen Urkunden sich nicht 
vorgefunden haben. 53 Urkunden sind unter regelm&ssiger Nennung 
der Quellen, aus welchen die Drucke geschopft haben, nach Drucken 
unedergegeben. In zwei F&llen, Nr. 322 und Nr. 499, ist den Heraus- 
gebem die Quelle unbekannt geblieben. Direkt aus Origiruden oder Be- 
glauMgmgsurkunden sind abgeleitet Nr. 1, 20, 30, 49, 56, 64, 69, 
73, 76, 82, 88, 106, 119, 120, 176, 193, 208, 254, 261, 266, 
299, 317, 322, 352, 358, 359, 360, 392, 398, 409, 443, 445, 
446, 456, 457, 516, 518, 539, 541, 551, 552, 555, 568, 573, 
578, 580, 581. Nur die Texte unter Nr. 102, 103, 290, 364, 
397 rnid 494 sind schon in die beniitzten Drucke nicht aus OriginaU 
urkunden, sondem aus handschriftlicher Ueberliefenmg ubergegangen. 
Weder fur diese noch auch fur die anderen Texte, welche auf besseren 
Quellen beruhen und aus neueren und besseren Drucken Hbemommen 
worden sind, iibernehmen die Uerausgeber eine Verantwortung, be- 
sonders auch nicht fur tvichtige Einzelheiten wie Schreibweise von 
Namen und Datirung. 

Bei JEntscheidung der Frage, ob ein StUck vollstdndig oder 
als Begest in das Urkundenbuch aufzumhmen sei, ist eher etwas 
mehr als zu wenig geboten. Aus den nur in Regestenform mitgetheilten 
Stiicken gibt das Begest AUes, was in den Bahmen des Urkunden- 
bmhes gehort. 

Zu dem Begest unter Nr. 502 ist eine besondere Bemerkung 
zu machen. Die Begister der pdpstlichen Steuersammler Jacobm Beren- 



XXV 

^rrti^ und Baimundus de Bonafata (Banefato) entkaltm unter den 
Mohlreichen Angaben uber die siehenhurgische Diozese au^ch sehr viele 
MUtheUungen iiber ZaJUungen aus dctdschen Gemeinden Siebenbiirgens, 
Die Herausgd>er haben sich nicht fwr berechtigt gehalten, diese um- 
fangreichen Steuerregister in das Urkundenbuch aufzunehmen, weil 
diesdben in neuem Druck durch Ladislaus Fe^Srpataky voUstWndig 
und aUgemein sugdnglich gemacht worden sind. 

102 Urkunden sind hier zum erstenmale herausgegeben, davon 
92 Texte nach Originalen und Beglaubigungstwkunden, 10 Texte 
nach Handsckriflen. Mehrere dieser Urkunden haben in der lAteratur 
bisher Verwerthung noch nicht gefunden, sie sind nach dem land- 
Ulmfigen Ausdruck bisher „unbekannt^^ gewesen, 14 Urkunden, welche 
bisher nur unvollstdndig gedruckt waren, sind hier zum erstenmale 
ihrem vottstdndigen Wortlaute nach veroffentlicht. 

Urkunden und Regesten sind in einer chronologischen Polge 
abgedruckt unter fortlaufenden Nummem, welche durch das ganae 
Werk durchgehen werden. 

Ueber die Ormds&tze, welche bei der Herausgabe befolgt 
warden sind, ist Folgendes zu bemerken. IHe Urkundentexte sind 
nkM buchstdblich genau den Vorlagen entsprechend zum Abdruck 
gdn-acht, sandem nach bestimmten heute iiblichen Orundsdtzen behandeU 
wordem. Leitender Gesichtspunkt ist: einen lesbaren Text zu bieten, 
frei von aUen palOographischen und orthographischen EigenthumUchr 
keiten. Das erforderte vor AUem Aufloswng der AbkUrzungen. Siglartig 
abgek&rzte Namen aber sind genau nach der Vorlage tviedergegeben 
und nur darni durch den vollen Namen ersetzt, wenn unbezweifelbar 
richOge Beutung mogUch gewesen ist. Die in Papsturktmden vorkom- 
menden Punkte an Stelle der Namen von Adressaten sind in dem 
Text durch zwei fette Punkte . . angezeigt, wOhrend die Namen, 
sofeme dieseJben sicher festgesteUt werden konnten, in Anmerkung 
erscheinen. Der Text ist distinkt gedruckt, also nicht adfluvium, sondem 
ad fluviam, auch iam dictus, infra scriptus. Die Interpunktion der 
Vorlagen ist nicht beibehaiten, sondem es ist eine dem Sinne ent- 
sprechende Interpunktion eingefUhrt worden. Grosse Anfangsbuchstaben 
haben nur bei SatzanfAngen, Mgennamen und den davon abgeleiteten 
Ad^tktiven Anwendung gefunden. Die mittelalterUche Orthographie ist 
im Interesse besseren VerstWndnisses ge&ndert; so ist gesetzt worden: 
ae fur e, e caudata und verschr&nkt ae als DekUnationsendung oder 
in der Praeposition prae; u und v sind nach dem heutigen Qebrat^ 

UrkiiodMibiich. IV 



XXVI 

ufUerschieden, fur ku/rz und lang i und s sind i und s etngestellt; 
anstatt der Verdopplung von Konsonanten im Anlaut oder sonst an 
ungewohnlicher Stelle ist nur der einfache Buchstabe gesetzt worden, 
Eigennamen tmd davon abgeleitete Adjektiven sind aus spracMichen 
Ghrunden genau so wie in der Vorlage ahgedruckt worden. Desgleichen 
entspricht die Wiedergabe von Zahlangaben der benUtzten Vorlage. 
Eine Abweichung erschien jedoch rdthlich, sobald Hcmdschriflen oder 
Drucke als Quellen haben herangezogen werden mussen; in allen diesen 
FiUlen sind die von den dUeren Abschreibem seJhst angenommenen 
arabischen Zahlzeichen als nicht beglaubigt durch die UUeinische, in 
Wortem ausgeschriebene Datirung ersetzt worden. AUe Datirungen 
sind auf unserm Kalender zuruckgefuhrt und zwar die Datirungen 
der Urkunden in den den Texten vorausgeschickten Begesteny im Text 
vorkommende Datirungen in den Anmerkungen am Fuss der betreffen- 
den Seite. Offenbare SchreibfeMer sind berichtigt und es ist auf diese 
wie auf eigenthumliche Wortformen, Nachtr&ge uber der Zeile oder 
auf dem Band, Korrekturen in den Anmerkungen aufmerksam gemacht. 
Auf durchaus fehlerhafte Texte, une Nr. 440 und 571, ist besonders 
hingeunesen. Der Ergdnzung von Lucken ururde moglichste Sorgfalt 
zugewendet. Dabei galt es zu unterscheiden : unvoUstdndige Ueber- 
lieferung und Liicken in den Texten, hervorgerufen durch Besch&digung 
der QueUen. Bei unvollstdndiger Ueberliejenmgy wie in den pOpstUchen 
Begistem z. B. Nr. 20, 30, 33, 35, 36 u. s. w., oder in FOUen, 
in welchen sich nicht bestimmen l&sst, ob die zu Grunde liegenden 
Qtiellen tvirklich eine Liicke aufweisen z. B, Nr. 92, 99, 102 u. s. w. 

sind fHnf gewohnliche Punkte bei den betreffenden Stellen 

eingesetzt worden; derselbe Vorgang ist beobachtet worden, um bei 
Begesten und Bruchstiicken Auslassungen der Herausgeber (so z. B. 
Nr. 98, 137, 368, 369, 437) anzudeuten. Lucken in den Vorlagen, 
bewirkt du/rch Beschddigung, sind durch eckige Klammsm [ ] 

bezeichnet. War Erg&nzung nicht sicher oder gar nicht moglich, so 
ist das Ausmass der Lucke angegeben, sobald dasselbe aus der Vorlage 
mit Bestimmtheit hat abgenommen werden konnen. Bei Auslassungen 
von Buchstaben durch den Schreiber, Initialen, sind eckige Klammem 
gebraucM, in den Anmerkungen die Verweise darauf gegeben. 

Eingeschaltete Urkunden sind ihrer chronologischen Bestim- 
mung nach eingereiht. Bei Vorkommen mehrerer Ueberlieferungsformen 
haben nennenswerthe Varianten in den Anmerkungen Benicksichtigung 
gefmden. 



xxvn 

Ausser den eigentUchen Texten der Urkunden sind in die Aus- 
gabe aufgenommen alle eigenhO/ndigen Unterschri/ten u/nd gleichzeitigen, 
bejriehentlich aus derselben Kamlei herruhrenden Band- und Dorsual- 
bemerhungen. Unterschriften und Randhemerkungen sind wo mdglich 
an jener SteUe ssum Abdruck gebracht, oberhalb oder unterhcUb des 
Textes oder auf der Seite, an welcher dieselben sich in der Vorlage 
befimden; jedenfaUs ist die SteUe solcher Bemerkungen bezeichnet. 
Bemerkungen auf der Buckseite, Adressen, Kanzleibemerkungen, sind 
als solche hervorgeholten und im Anschluss an den Text der betreffenden 
Urkunde abgedruckt. Verschiedene Schreiber sind auseinanderg^uUten, 
und wird die zeitliche Verschiedenheit von JEintragungen vermerkt. 

Deutsche Urkundenteocte sind den Vorlagen buchstdblich genau 
nachgedruckt, desgleichen in lateinischen Urkundentexten vorkommende 
einzdne deutsche oder magyarische Ausdriicke. 

Auf die jedem Stuck vorgesetzte Nummer folgt in neuer Zeile 
der AussteUungsort und die Datirung, dann das Begest mit kwrzer 
Angabe des Inhaltes der Urktmde; der Ort ist wo nur mogUch mit 
seinem heutigen Namen, die Datirung nach unserem KcUender wieder- 
gegeben. Zu den Datirungen nach dem festum Georgii martyris wird 
bemerkt, dass die Herausgeber den 24. AprU als Georgtag angenommen 
haben. Bei allen nicht voUstOndig mitgetheilten Stucken hat, mit be- 
sonderem Zeilena/nfang, die Datirung der Vorlage auch Aufnahme 
gefunden. 

Dem Begest unmittelbar folgt in neuem Absatz immer die 
QueUe, auf welcher der vorliegende Text beruht: Original, BeglaubigtmgS' 
urkunde, Handschrift oder Druck. Die urkundliche oder handschriftUche 
UeberUeferung ist beschrieben und der Aufbewahrungsort derseU>en 
angegeben. Die Siegelbeschreibungen erstrecken sich auf Form, Aus- 
mass, Stoff, Befestigung, Umschrift, Beschreibung des Siegdfeldes und 
Nennung der Abbildungen, In einem besondern Verzeichniss Seite 533 ff. 
sind die Beschreibungen jener Siegel zusammengesteUt, welche auf den 
vier diesem Bande beigegebenen Tafdn abgebildet sind. Kritische 
Fragen der Ueberlieferung oder der Datirung haben ihren Platz eben- 
falls unterhatt) des Begestes, im AnscMuss an die Nennung der fiir 
das Urkundenbuch benutzten Vorlage. 

Mit neuem Zeilenanfang sind die dlteren Drucke genannt, 
nach der chronologischen Folge ihres Erscheinens, dann wieder jedes- 
nuU mU neuem Zeilenanfang diejenigen Druckschriften, in welchen die 
beireffende Urkunde unvoUstdndig, in Bruchstuck oder in Begestenform 



xxyra 

mitgetheiU ist Wenn sich das Urkundmbtich auf einen Druck stiUzt, 
wird dieser selhstverst&ndlich gleich na>ch dem Regest genannt und 
folgen auf diesen die ubrigen Drucke in chronologischer Folge. Ueber 
die hWufiger und ahgehwrzt angefUhrten Bucher giht das Badier- Ver- 
zeichniss Seite 536 ff. Auskunft. HinsichtUch der verwertheten Hand- 
schriften mrd auf den Quellenhericht ohen XIV ff. verwiesen. 

Der Ahdruck der Texte geschiekt in soweit genau nach der 
Vorlage, indem nur diejenigen Ahs&tze beohachtet werden^ welche auch 
in der Vorlage vorkommen. Dem Text folgt der Ahdruck von gldch- 
zeitigen Eintragungen (sieh oben XXVII), wdhrend an den Fusa der 
Seite nach Bedarf Anmerkmgen angesetzt sind. Diese Anmerkungen 
bringen, une zum Theil schon oben hervorgehohen worden ist, abweichende 
Lesarten verschiedener Ueberlieferungen, Bemerkungen iiber Fehler, 
JErg&nztmgen und Verbesserungen, textlich kritische und erlduternde 
Angaben, ErgWnmng von im Text ausgelassenen Namen (m Papst- 
urkunden), Ausmass von Lucken, Hinweis auf im Text ausgelassene 
Initialen und verlOngerte Schrift, Auflosung von Datirungen, welche 
innerhalb des Textes vorkommen, und Bezeichnung von Seiten- und 
Blatt-AnfWngen. Urkundliches ist in aufrechter Antigua, alle Zuthaten 
der Herausgeher sind in liegender (kursiver) Schrift gedruckt. 

Das Namen-Verzeichniss ist durchgehends alphahetisch ange- 
legt. Die Personennamen sind ohne Mucksicht auf den Bang oder das 
Amt des Namentrdgers alphabetisch eingereikt. Den urkundlichen Orts-, 
Biedr, Berg- und Flussnamen sind nach Moglichkeit die heute geltenden 
Namenformen, bei Orten in Ungam auch die magyarische Benennung, 
in liegender Schrift beigefugt und die geographische Lage nach dem 
ndchsten grossern Ort bemchnet. Wenn sich ein Ort nur muthmasslich 
bestimmen Uess, ist der heutige Name in runde Klammem geschlossen, 
ebenso auch etwaige Zusdtze der Herausgeber. Von den gebrauchten 
AbkHrzungen hedurfen einer Erkldrung nur s. = sanctus, b. = beatus, 
s. = sieh, t = untergegangen. 

AUe verschiedenen Schreibweisen von Namen sind in das Ver- 
jseichniss aufgenommen, Der Deutung der Ortsnamen und der orographi- 
schen und hydrographischen Bezeichnungen ist besondre Aufmerksamkeit 
gewidmet worden, gleichwohl ist es nicht immer gelungen eine sichere 
Deutung oder eine solche uberhaupt zu bieten. 

Dem aUgemeinen Brauch folgend ist m berichten uber den 
Arbeitsantheil, wdchen die Herausgeber an dem Urkundenbuch haben, 
Der an erster SteUe Genannte hat den Plan zu dem Urkundenbueh, 



XXIX 

zm Ausbeultmg der Arckive wnd Bihliotheken, der handschriftlichen 
Ueberlieferungen und der Literatur entworfen, aus den verschiedensten, 
oben genannten Archiven, Bihliotheken tmd Museen Urkundentexte 
gewannen und die Begesten ausgearbeitet und uberhaupt die Bedaktion 
des ganzen Untemehmens geffihrt. Der Zweitgenannte der Herausgeber 
hingegen hat die Urkundentexte at4S dem Stadtarchiv Mediasch und 
aus dem dortigen Kapitelarchiv, Abschriften aus dem ungarischen 
Landesarchiv in Budapest und aus den Stadtarchiven Kronstadt und 
DeSs geUefert und ausscMiessUch die Ausarbeitung des alphabetischen 
Namensverzeichnisses voUfuhrL In uneweit es den Herausgebem ge- 
lungen ist, durch genaue Kollationen mogUchste VerldssUchkeit der 
Texte ssu erreichen, mag der offentUchen BeurtheiUing anheim gesteUt 
sein. Fu/r HersteUung des Glossars ist Herr Br. Johann Both 
gewonnen wordeny welchem die Herausgeber fur seine Mitarbeit auch 
an dieser SteUe ihren w&rmsten Dank aussprechen. Einige grossere 
KoUationen verdanken die Herausgeber dem konigUch ungarischen 
Landesarchiv in Budapest (Nr. 582), dem kimgUch bayerischen (M- 
gemeinen Beichsarchiv in Munchen (Nr, 579), den Herren Dr, Paul 
Kehr (Nr. 314), Unterarchivar Peter Wenzel in Bom (Nr. 2, 4, 5, 
18, 19, 22, 23, 33, 35, 36, 37, 39, 40, 41, 42, 44, 45, 46, 
47, 48, 50, 51, 53, 54, 55, 58, 60, 61, 65, 66, 68, 71, 72, 
78, 80, 319, 452, 453), Staatsarchiv-Direktor Dr. Friedrich PhiUppi, 
vormals in Konigsberg (Nr. 27, 28, 31, 34, 59, 91, 188, 196, 351), 
und Archiv-Konaipist Bela Pettko (Nr. 264, 265). Weiters schulden 
die Herausgeber Dank fur gef&Uige Vergleichung einzelner Textstdlen, 
einzelne AuskUnJle oder Mittheilungen den Herren Samuel Bardbds, 
Dr. Desiderit4s Csdnki, Dr. Ladi^ilaus FejSrpataky, JuUus Gross, 
Joseph Koncz, Bila Pettko, Friedrich Stenner, Dr. Karl Szabo 
(f 31. August 1890), Dr. Ludtvig Szddeczky, Alexander Szildgyi, 
Sr. Hochwurden Bischof Dr. G. D. Teutsch und August Zlamdl, fur 
UnterstUtzung der Arbeit im Sinne der betreffenden Amtsvorschriften 
den hocUobUchen Direktionen, beziehentUch VerwaUungen des k. u. k. 
HauS', Hof' und Staatsarchives in Wien, des konigUch mgarischen 
Landesarchives in Budapest, des ungarischen Nationalmuseums in 
Budapest, des siebenbUrgischen Museums in Klausenburg und den Kus- 
toden des Baron Brukentha^ schen Museums in Hermannstadt Ludwig 
Beissenberger und Martin Schuster. Herm Pfarrer Heinrich Wittstock 
danken die Herausgeber die freundliche Ueiberhssung einer Anzahl von 
Urkunden-Abschriften Bistritz und den Bistritzer Distrikt betreffend. 



xxvra 

mitgetheiU ist. Wenn sich das Urkundenbtich auf einen Druck stiUzt, 
wird dieser selbstverst&ndlich gleich nach dem Regest genannt und 
folgen auf diesen die ilhrigen Drucke in chronologischer Folge. Ueber 
die hWufiger und abgekOrat angefiihrten BOcher gibt das Biicher' Ver- 
aeichniss Seite 536 ff. Auskunft. HinsichtUch der verwertheten Hand- 
schriften wird auf den Quellenbericht oben XIV ff. verwiesen. 

Der Abdruck der Texte gescMeht in soweit genau nach der 
Vorlage, indem nur diejenigen Absdtze beobachtet werden, welche auch 
in der Vorlage vorkommen, Dem Text folgt der Abdruck von gldch- 
zeitigen Mntragungen (sieh oben XXVII), wdhrend an den Fuss der 
Seite nach Bedarf Anmerkungen angesetzt sind. Diese Anmerkungen 
bringen, une hum Theil schon oben hervorgehoben worden ist, abweichende 
Lesarten verschiedener Ueberlieferungen, Bemerkungen iiber FeJUer, 
Ergdnzungen und Verbesserungen, textlich kritische und erlautemde 
Angaben, ErgS,nzwng von im Text ausgelassenen Namen (zu Papst- 
urkunden), Ausmass von Lucken, Hinweis auf im Text ausgdassene 
Initialen und verl&ngerte Schrift, Auflosung von Datirungen, welche 
innerhalb des Textes vorkommen, und Bezeichnung von Seiten- und 
Blatt-AnfSngen. Urkundliches ist in aufrechter Antiqua, alle Zuthaten 
der Herausgeber sind in liegender (kursiver) Schrift gedruckt. 

Das Namen-Verzeichniss ist durchgehends alphabetisch ange- 
legt. Die Personennamen sind ohne Mucksicht auf den Bang oder das 
Amt des Namentr&gers alphabetisch eingereiht. Den urkundlichen Orts-, 
Mied-, Berg- und Flussnamen sind nach Moglichkeit die heute geltenden 
Namenformen, bei Orten in Ungam auch die maggarische Benennung, 
in liegender Schrift beigefugt und die geographische Lage nach dem 
nHchsten grossern Ort bezeichnet. Wenn sich ein Ort nur mtUhmasslich 
bestimmen Uess, ist der heutige Name in runde Klammem geschlossen, 
ebenso auch etwaige Zusdtze der Herausgeber. Von den gebrauchten 
AbkOrzungen bedUrfen einer Erkldrung nur s. = sanctus, b. = beatus, 
s. = sieh, t = untergegangen. 

AUe verschiedenen Schreibweisen von Namen sind in das Ver- 
zeichniss aufgenommen, Der Deutung der Ortsnamen und der orographi- 
schen und hydrographischen Bezeichnungen ist besondre Aufmerksamkeit 
gewidmet worden, gleichwohl ist es nicht immer gelungen eine sichere 
Deutung oder eine solche uberhaupt zu bieten. 

Dem aUgemeinen Brauch folgend ist zu berichten uber den 
ArbeitsantheUy welchen die Herausgeber an dem Urkundenbuch haben. 
Der an erster SteUe Genannte hat den Plan zu dem Urkundenbueh, 



sswr Aushewtung der Arckive tmd Bibliothekeny der handschriftlichen 
Ueberlieferungen und der Literatur entworfen, aus den verschiedensten, 
oben genannten Archiven, Bibliotheken und Museen Urkundentexte 
gewannen und die Megesten ausgearbeitet und iiberhaupt die Redaktion 
des ganzen Untemehmens gefuhrt. Der Zweitgenannte der Herausgeber 
hmgegen hat die Urkundentexte am dem Stadtarchiv Mediasch und 
aus dem dortigen Kapitelarchiv, Abschriften aus dem ungarischen 
LandesarcMv in Budapest tmd aus den Stadtarchiven Kronstadt und 
Deis geUefert und ausschliesslich die Ausarbeitung des alphabetischen 
Namensverzdchnisses vollfuhrt. In vneweit es den Herausgebem ge- 
lungen ist, durch genaue Kollationen m^glichste VerldsslicMceit der 
Texte zu erreichen, mag der offentlichen Beurtheilung anheim gesteUt 
sein. Fur Herstdlung des Glossars ist Herr Dr. Johann Roth 
gewofmen worden, welchem die Herausgeber fUr seine Mitarbeit auch 
an dieser Stelle ihren wWrmsten Dank aussprechen. Einige grossere 
KoUationen verdanken die Herausgeber dem koniglich ungarischen 
Landesarchiv in Budapest (Nr. 582), dem kmigUch bayerischen aU- 
gemdnen Meichsarchiv in MUnchen (Nr. 579), den Herren Dr. Paul 
Kehr (Nr. 314), Unterarchivar Peter Wenzel in Bom (Nr. 2, 4, 5, 
18, 19, 22, 23, 33, 35, 36, 37, 39, 40, 41, 42, 44, 45, 46, 
47, 48, 50, 51, 53, 54, 55, 58, 60, 61, 65, 66, 68, 71, 72, 
78, 80, 319, 452, 453), Staatsarchiv-Direktor Dr. Fnedrich PhiUppi, 
vormals in Konigsberg (Nr. 27, 28, 31, 34, 59, 91, 188, 196, 351), 
und Archiv-Komipist BUa Pettko (Nr. 264, 265), Weiters schulden 
die Herausgeber Dank fur gef&llige Vergleichung einzelner Textstellen, 
eimelne Auskunfte oder Mittheilungen den Herren Samuel Barabds, 
Dr. Desiderius Csdnki, Dr. Ladislaus FejSrpataky, Julius Gross, 
Joseph Koncz, Bela Pettko, Friedrich Stenner, Dr. Karl Szdbd 
(^ 31. August 1890), Dr. Ludu^ig Szddeczky, AUxander Szildgyi, 
Sr. HochwHrden Bischof Dr. G. D. Teutsch und Augmt Zlamdl, fur 
Unterstutzung der Arbeit im Sinne der betreffenden Amtsvorschriften 
den hochloblichen Direktionen, beziehentlich Verwaltungen des k. u. k. 
Haus-y Hof- und Staatsarchives in Wien, des koniglich ungarischen 
Landesarchives in Budapest, des ungarischen Nationalmusetms in 
Budapest, des stebenbUrgischen Museums in Klausenburg und den Kus- 
toden des Baron Brukenthatschen Museums in Hermannstadt Ludwig 
Beissenberger und Martin Schuster. Herm Pfarrer Heinrich Wittstock 
danken die Herausgeber die freundlic?ie Ueberlassung einer Anzahl von 
Urkunden-Abschriften Bistritz und den Bistritzer Distrikt betreffend. 



XXX 

Den Herren Archimr Friedrich Stenner md Profmiir md 
Bibliothekdirektor Dr. Karl Szaho sei der besondre Dank erstattet 
fiir die h&ufig gefSUigst eingerdumte Verldngerumg der ArheitszeU bei 
Benutzung der den Betreffenden unterstehenden UrkundenschStse, 

SchUesslich erachten es die Herausgeher Jur ihre I^fUcht, effent- 
lich zu danken auch dem loblichen Verein jwr siebenbOrgische Landes- 
kunde, welcher nicht nur das Werk in Druck iibemommen, smdem 
auch durch Bewilligung der Kosten einer der zaMreichen fur Zwecke 
des Urkundenhuches unternommenen Beisen und Ersatz des ausge- 
udesenen Betrages mit 3:27 fl. 2 kr. an die Herausgeber die Vorarbeiten 
materieU unterstutzt hat. 

Hermannstadt, 19. MWrz 1892. 

^rau (gimmnMuux. ^§il ^fmit. 



1. 

Bom im Lateran 1191 Dezemher 20. Papst Coelestin IIL hest&tigt 
dem Grraner Erzhischof das KrSnungsrecht und das geistliche Juris- 
diktionsrecht gegenuber den Hofbeamten und hest&tigt die Errichtung 
5 einer freien Prcpstei unter den SiehenhOrger Deutschen. 

Druek: Knauz Monumenta I, 141 wich dem Orig. Perg, Kapiielarchiv Chran. 
BleibuUe an gelb-rother Seidenschnur angehdngi. Das Original ist beschddigt. — 
Pray Specimen I, 103 und II, 206. Katona Hist. crit. IV, 386 und 388. Fejir 
Codex II, 276. Magyar 8ion II, 124. Weneei Cod. Arpad. VI, 182. 

10 UnvoUetdndig : Andreas II. libert. Saxon. assertor Blatt B, 2, Timon Imago 

nov. Hung. 88. Wagner Anal. Scep. III, 4. Schldzer Krit. Sammlungen 28. Teutach 
u. Firnhaber Sieb. Urkb, 1, 3. T6r6k Magyarorsz. primdsa II, 11. 

Begest: JaffS Begesta Nr. 10332 und 10333; 2. Auftage Nr. 16773 und 16774. 

^ Fra^, KaUma, Fejir, Jaffi und die Htrauegeber der 2. Auflage der Jaffl^schen 

15 Begesten verdffentlichen, beziehentiich verzeichnen diese Urkunde aJs zwei Urkunden. 

Celestinus episcopus servus servorum dei venerabili fratri . . *) 
Strigoniensi archiepiscopo salutem et apostolicam benedictionem. Tuae devo- 
tionis fervorem, quam circa Romanam ecclesiam et nos specialiter habes, 
certis rerum indiciis cognoscentes, tuis desideriis duximus et petitionibus 
20 annuendum et tam in coronatione regis, iuxta quod in registro bonae me- 
moriae Clementis praedecessoris nostri habetur inscriptum, tibi priyilegium 
confirmamus, quam etiam regiae domus officialium praepositos vinculo ana- 
thematis alligandi et in causis spiritualibus iudicandi plenam et illibatam 
tuam fratemitatem habere decemimus potestatem, ita siquidem, ut nuUus 

25 Vngarici regni praelatorum, nisi tu solus, sicut etiam in regia concessione 
babetur, beatae memoriae praedecessoris nostri Alexandri auctoritate ac 
nostra tuae ecclesiae confirmata, id praesumptione qualibet audeat attentare. 
Gum autem ecclesia Theutonicorum Yltrasiluanorum in praeposituram sit 
liberam instituta, et eisdem, quibus [et aliae] praepositurae exemptae, libertatis 

30 [insignibus redimita, et eam] authentico scripto carissimus in Christo filius 
noster Bela illustris rex Vngariae studuit communire, quam etiam dilectus 
fiiius noster Gregorius sanctae Mariae in Porticu diaconus cardinalis tunc 
apostolicae sedis legatus privilegii sui munimine roboravit et apostolica 
postmodum auctoritas confirmavit, eandem institutionem ratam habentes, 

35 praecepimus nostri registri serie contineri, perenni memoria duraturam. Nuiii 

<) Jobus. 

UikiHMtonlwich. 1 



ergo omnino hominum liceat hanc paginam nostrae confirmationis infringere 
vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attentare praesumpserit, 
indignationem omnipotentis dei et beatorum Petri et Pauli apostoiorum eius 
noverit se incursurum. Datum Laterahi, XIIL Kalendas Januarii, pontificatus 
nostri anno primo. . • ' i 5 

2. 

1192 — 1L96. KardinaUegat Cfregor entscheidet den Streit ewischen 
dem siebenbiirgischen Bischof und dem HermannstOdter Propst be- 
treffend den Umfang des Propsteisprengels. 

Eingeschaltet von Papst Innocenz III. 1198, Register Vatikanisches Archiv, Die 10 
Einreihung der Urkunde in die Jahre 1192 — 1196 grundet sich darauf, dasa die- 
aelhe fiir jeden Fall nach der Urkunde des Papstes CoelesUn IIL vam 20, Dezember 
1191 Nr, 1, aber sicher noch zu Lebzeiten des in der Urkunde genannten Konigs 
Bela III, ausgegtellt ujorden ist, Letzterer ist nach dem Admonter Necrologium 
am 24. AprU 1196 gestorhen. 15 

Druck: Baluzius Epist, Innocentii III. I, 141. Pray Dissertai. hist. crit. 165. 
Wagner Anal. Scep. III, 3. Pray Specimen II, 207. Benko Milkovia II, 181, 
Katona Hist. crit. IV, 533. Eder De initiis 169. Schlozer Krit. Satnmlungen 26. 
Fejer Codex II, 250. Migne Innocentii III. opera I, 228. ilrtekezddSs a szdsz 
nemzet eredetirSl 16. Teutsch u. Firnhaher Sieb. Urkh. I, 4. Theiner Mon. Slav. 1, 3. 20 

Gregorius de sancto Apostoio dei gratia sanctae Mariae in Porticu 
diaconus cardinalis, apostolicae sedis legatus omnibus in Christo fidelibus, 
ad quos literae praesentes devenerint, salutem et orationem in domino. Ne 
quorumlibet sopitae quaestiones materiam recidivae contentionis inveniant, 
quod salubriter et bene dispositum est, perpetuam debet stabilitatem obtinere 25 
et iuxta maiorum monita literarum memoriae commendari, ne processu 
temporis in dubiara quaestionem deveniat, quod definitivae calculum constat 
sententiae suscepisse. Cunctis igitur fidelibus voluraus notum fieri, quod cum 
occasione huius verbi desertum, quod verbum est in privilegio gloriosi et 
illustris domini regis Belae et nostro ad preces eiusdem regis impetrato 30 
a nobis et obtento super constitutione praepositurae Ultrasilvanae, quam 
fecimus, cum prius officium legationis gessimus in Ungaria, quaestio esset 
orta inter venerabilem fratrem nostrum Adrianum Ultrasilvanum episcopum 
et dilectum amicum nostrum P. praepositum Cipiniensem pro eo, quod 
occasione praefati verbi praepo^itus diceret generaliter omnes Flandrenses 35 
ecclesiae suae fuisse suppositos, e contra episcopus responderet, dominum 
regem et nos intellexisse de illis dumtaxat, qui tunc erant in iUo solo de- 
serto, quod gloriosae memoriao Geysa rex Flandrensibus concessit, et de 
illis, qui in eodem tantummodo deserto erant habitaturi, et eo processum 
esset, quod quaestio eadem ad dominum papam fuisset delata, et inde ad 40 
nos remissa, utpote ad eum, cui interpretatio praefati verbi domini regis 
mente et voluntate explorata deberet esse cortissima. Praefatus iilustris et 
gloriosus rex ad interrogationem nostram hanc interpretationem Vesprimii 
in praesentia magnatum suorum promulgavit, quod non fuit eius intentionis 



tempore constitationis praepositurae nec postea, quod alii Flandrenses prae- 
posito essent subditi, nisi qui tunc tantummodo habitabant in deserto, quod 
sanctae recordationis Oeysa pater suus Mandrensibus concesserat, et in 
eodem futuris temporibus essent habitaturL Nos vero idem cum domino 

5 rege sentientes et eandem interpretationem habentes in animo praedictum 
verbum sic interpretamur, quod de nullis aliis Flandrensibus intelleximus 
nec alios pra^siturae supposuimus, nisi dumtaxat illos, qui tempore, quo 
ipsam praeposituram constitoimus, in illo tantum habitabant et erant habi- 
taturi deserto, quod Geysa rex flandrensibus prioribus concessit Et ut 

10 haec nostra et domini regis interpretatio omni tonpore plenum robur et 
firmam stabilitatem obtineat, has inde literas scribi mandaTinms et sigillo 
nostro fecimus sigillarL 



3. 

1197. Komg Emerich hestdtigt die Propstei Orod in ihrem Besitz, 
15 dessen siebenbUrgischer Theil an Gebiet von KoheJbwrg grensst, habet 
itaqne ecclesia beati Martini^) villas ultra silvas, quarum nomina 
haec sunt, Ascennepe, insimul habent terram undique metas in meri- 
dionali parte habet metam super Fequetfee, deinde protenditur per 
magnam viam ad H^sholmu et ibi tenet metam cum villa Cuculi- 
20 ensis castri, quae vocatur BodoiL 

o o 

Anno domini MC septuagesimo septimo. 



EingtschaUet von dem Waitener Kapitel 1337, Orig, Perg. Ungar, Landes- 

arthiv Budapest. Das Inkamationsjahr der Urkunde Emerichs, wekher regierte von 

1196 — 1204, ist verschrieben und soll richtig lauten: 1197. Aud$ erwdhnt von dem 

25 Ceanader Kapitel 1323, nach einer Urhunde des Vieewoiwoden Ladislaus von 1391, 

Abschrift Keming Diplom. appendix IV, 43. 

Druck: Teutech u. Firnhaher Sieb. Urkb. I, 5. 



4. 

Bom bei Sankt-Peter 1198 Jmi 15. Papst Innocenjs III. best&tigt 
30 die Urkunde des KardinaUegaten Oregor von 1192 — 1196 Nr. 2 
betreffend den Umfang des HermannstOdter Propsteisprengels. 

Begister VoHkanisches Archiv. 

Druek: Baiueius Epist. InnocenHi III. 1, 141. Benkd MiUcovia II, 181. Katona 
Hiet. crit. IV, 533. ScMdeer Krit. Sanmlungen 28. FeJSr Codex II, 333. Migne 
35 Innocentii III. Opera I, 228. Teutsch u. Fimhaber Sieb. Urkb. I, 6. Theiner 

Mon. Slav. I, 2. 

Begest: Potthast Begeeta Nr. 284. 
») De Orod. 



4 

Innocentius episcopus servus servorum dei venerabili fratri . .*) 
Ultrasilvano episcopo salutem et apostolicam benedictionem. Gum a nobis 
petitur quod iustum est et honestum tam vigor aequitatis quam ordo rationis 
exigit, ut id per soUicitudinem officii nostri ad debitum perducatur eflfectum. 
Gum igitur, sicut tua petitio nobis exhibita continebat, nos tuae supplica- 5 
tioni grato conniventes assensu privilegium super desertum a dilecto filio 
Oregorio sanctae Mariae in Porticu diacono cardinali tibi indultum auctori- 
tate apostolica confirmamus et praesentis scripti patrocinio communimus. 
Ad maiorem autem huius rei evidentiam praedictum privilegium huic nostrae 
paginae de verbo ad verbum duximus inserendum. (Fclgt die Urkunde des 10 
KardinaUegaten G^regor von 1192 — 1196 Nr. 2.) Decemimus ergo, ut nulli 
omnino hominum liceat hanc paginam nostrae confirmationis inMngere vel 
ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attentare praesumpserit, 
indignationem omnipotentis dei et beatorum Petri et Pauli apostolorum 
eius se noverit incursurum. Datum Romae apud sanctum Petrum, XVn. 15 
Ealendas Julii. 



5. 

Bom im Lateran 1199 Dcjsemher 14. Papst Innocenz IIL ver- 
leiht dem aiebehbiirffischen Bischof das Becht, gegen den Urzbischof 
von Crran, den Hermannstddter Propst und die deutschen Geistlichen 20 
an den Papst jm berufen. 

Segister VaUikanMches Archiv. 

Druck: BalueitM Epist, Innocentii III. J, 501. Pray Specimen II, 209. Katona 
Hist. crit. IV, 536. ScMdzer Krit. Samndungen 29. FejSr Codex II, 348. Migne 
Innocentii III. qpera I, 805. Teutsch u. Firnhaber Sieb. Urkb. I, 6. Theiner 25 
Mon. Slav. I, 10. Knauz Monumenta I, 160. 

Segest: PoUhast Segesta Nr. 901. 

Innocentius episcopus servus servorum dei venerabili fratri Adriano 
Ultrasilvano episcopo salutem et apostolicam benedictionem. Quoniam ea, 
quae per ordinem iudicialis examinis rationabiliter sunt decisa, nulla debent 30 
temeritate rescindi, sed perpetuae stabilitatis robore confirmari, praesentium 
literarum auctoritate statuimus, ut si aliquod scriptum contra sententiam, 
quae contra ilandrenses sacerdotes, qui positi sunt in terra sancti Michaelis 
quondam decimali, super iure parochiali pro te lata est, per subreptionem 
appareat impetratum viribus careat, et tuis in posterum rationibus non ob- 35 
sistat Hlud quoque decemimus et per praesentes tibi literas indulgemus, 
ut si venerabilis frater noster . .*) Strigoniensis archiepiscopus vel Gibi- 
niensis') praepositus aut ipsi Mandrenses presbyteri praeter conscientiam 
tuam et procuratoris tui in gravamen tuum iudices aliquos impetraverint, 

1) Adrianus. 40 

•) Jobua. 

') Theiner: Sibmiensis. 



5 

quos vel habeas adversarios vel manifeste possis probare suspectos ad re- 
cusandom illos llceat tibi sedem apostolicam appellare, etiam si in commis- 
sionis literis appellatioms sit remedium interclusum. Datum Laterani, XIX. 
Ealendas Januarii. 

5 6. 

1199. Desideritis als Kansler in der Urkunde des Konigs Emerich 
jwr den Agramer Bischof, 

Datum per majius Desiderii aula^ regiae cancellarii, anno dominicae 
incamationis miUesimo centesimo nonagesimo nono. 

10 l>ruck: Tkalcic Monumenta I, 7 nach der Beglaubigungsurkunde des StuM- 

weissenburger Kapitels aus dem Jdhre 1272. 



1. 

1199. Desiderim, Propst von Hermannstadt, als Kamler in der 
Urkunde des Konigs Emerich fur die Sohne des Grafen Onch. 
15 Datum per manus Desiderii aulae reginae*) cancellarii et praepo- 
siti de Zebyn, anno dominicae incamationis M^ C®. nonagesimo nono. 

Druck: Knauz Monumenta I, 161 nach der Beglaubigungsurkunde des Groee- 
wardeiner Kapitels aus dem Jahr 1315, Orig. Kapitelarchiv Chran. — Fejh' Codex 
II, 373. 

20 Begest: Teuts<^ u. Firnhaber Sieb. Urkb. I, 8eUe XVII . 



1200. Desiderius, Propst von Hermannstadt, als Kanaler in der 
Urkunde des Konigs Emerich fur die Agramer Kirche. 

Datum per manus Desiderii aulae regiae cancellarii et praepositi 
25 de Scibin, anno dominicae incamationis MCC. 

Druck: Tkalcic Monumenta I, 9 nach dem lAber privHegiorum episcop. Zagrdb. 

9. 

1201. Desiderius, Propst von Hermannstadt, als Kanjsler in der 
Urkunde des Konigs Emerich fwr Ugrinus, Bischof von Baab. 

30 Datum per manus Desiderii aulae regiae cancellarii et praepositi 
de Scjbin, anno dominicae incamationis millesimo ducentesimo primo. 

Druck: Codex patritts V, 4 nach dem Orig. Perg. ArMv der FamUie Kis- 
fdludy zu Nicxk. 



<) BichHg: regiae. 



6 

10. 

1201. Desideriw, Propst von Hermannstadt, als Kanzler t» der 
Urkunde des Konigs Emerich /ur die Agramer Kirche. 

Datum per manus Desiderii aulae regiae cancellarii et Scjbi- 
niensis^) praepositi, anno dominicae incamationis millesimo ducen- 5 
tesimo primo* 

Drwk: Tkakic Montmenta I, 11 nat^ dem Orig. KapiUlarchiv Agram. 

UnvoUstdndig : FarlaU lUyr, F, 336. Katona Hist. crit. IV, 612. FejSr 
Codex II, 386. 

11. 10 

1201. Desiderius, Propst von Hermannstadt, als Kanzler in der 
Urkunde des Konigs Emerich fur die hospites de Potok. 

Datum per manus Desideni aulae regiae cancellarii et praepositi 
Zibiniensis, anno dominicae incamationis MCCI. 

Drudc: Katona Hist. crit. IV, 615 nadi einer Abschrift Karl Wagner^s. — 15 
FejM' Codex II, 387 und V, 1, 181. 

Begegt: Teutsch u. Firhkaber Sieb. Urkb. I, SeiU XVIII. 

12. 

1201. Desiderius, Propst von Hermannstadt, als Kanzler in der 
Urkunde des Konigs Emerich fur das Graner Kapitd. 20 

Datum per manus Desiderii aulae nostrae cancellarii et prae- 
positi de Scjbin dilecti et fidelis nostri, anno dominicae incamationis 
M®. C. C. primo. 

Druck: Knauz Monumenta 1, 162 nach dem Orig. Kapitelarchiv Chran. — SchmiJtth 
Episc. Agriens. I, 107. Katona Hist. crit. IV, 607. Fejh Codex II, 384. 25 

Begest: Teutsih u. Firhhaber Sieb. Urkb. I, Seite XVII 

13. 

1202. Desiderius, Propst von Hermannstadt, als Kamler in der 
Urkunde des Konigs Emerich fHr das Grraner Kapitel. 

Datum per manus Desiderii praepositi Scibyniensis dilecti et 30 
fidelis nostri, anno domini M®. C®. C®. secundo. 

Druck: Knaus Monumenta 1, 163 nach dem Orig. Kapitelarchiv Chran. — Wemel 
Cod. Arpad. VI, 224. Densusianu Documente 8. 

UnvoUstdndig : Schmitth Episc. Agriens. I, 109. Katona Hist. crit. IV, 630. 
Fejir Codex II, 391. 35 

Begest: Teutach u. Firhhaber Sieb. Urkb. I, SeiU XVIII. 



Tkakic: Scybaneiisis. 



14. 

1203. Konig Emerich verhiht der Grosswardeiner Kirche duas 
partes tribatomm, quae saam Fegiam contigissent maiestatem tam de 
villis qnam de foris totins comitatus Byhoriensis tam circa Byhor 

5 qnam circa Zarand exceptis tributis, quae ad quatuor spectant fora 
scilicet de Akyel, de Kwleser, de Janosd et de Foro Eeginae. 
Anno ab incamatione domini millesimo ducentesimo tertio. 

Erwdhnt samnU den Bestdtigungsurkunden der Kdnige Bda IV, von 1261, 
Stephan rex iunior von 1262, Ladislaua IV. von 1277 und Karl von 1322 von 

10 dem Palaiin Michael 1478, eingeschcUtet von Konig Mathias 1480, Orig, Hermannst, 

Archiv, Diese Urkunde ist auch eingeschaltet von dem Weisaenburger Kapitel 1485, 
Orig, Hermannst. Archiv. Die Urkunde des Palatins Michael ist auch eingeschaUet 
von dem Weissenburger Kapitel 1485 und von Kdnig Wladislaus II, 1492, Origg. 
Hermannst, Archiv, ferner von dem Kolozsmonostorer Konvenl 1478, Orig. Stadt- 

15 archiv Klauaenburg, 

Druck der Urkunde des Palatins Michael von 1478: Kereszturi Compend. des' 
criptio I, 233. 

Druck der Urkunde des Kolossmonostorer Konventea von 1478: Jakab Olde- 
veUdr I, 6. 

20 15. 

1204. Konig Emerich belohnt Johann Laiinus in HeUau. 

Eingeschdltet von Konig Stephan 1257, Orig. Ungar. Landesarchiv Budapest. 
Druck: Wenzel Cod, Arpad, I, 91, WenzeH AdaUk 13, Densusianu Doeumente 50. 

In nomine sanctae trinitatis et individuae unitatis. Hemiricus dei 
25 gratia Hungariae, Dalmaciae, Chroaciae, Ramae Seruiaeque rex in perpetuum. 
Quanto pluribus innotescit uniuscuiusque forma exemptionis vel contractus, 
eo quod ab humana tardius evanescat memoria, maioris roboris perdpere. 
consuevit increraentum.') Hinc est quod ad universorum tam praesentium 
quam futurorum notitiam volumus pervenire, quod Johannem Latinum inter 
30 Theutonicos Transiluanenses in villa Riuetel commorantem propter servitium 
suum, quod nobis multoties intulit, cum tota suorum heredum successione 
ex omni ofBcio praedictorum Theutonicorum et etiam aliorum talium regia 
benignitate exemimus, et tali libertate ^) donavimus, ut tam ipse quam ipsius 
heredes in aula regia liberam habeant conversandi facultatem, nec in aliquo 
35 alicui de rebus suis vel possessionibus, tam in domibus quam in aliis, quas 
usque modo acquisivit vel adhuc acquirere poterit, exactionem aliquam vel 
tributum vel ipse vel heredes sui dare de cetero teneantur, nisi in armis 
militaribus, in quibus nobis et regno tali libertate *) donati servire tenentur. 
Concessimus etiam ei, ut ante alium iudicem praeter nos et illum qui iudicat 

40 <) Vorlage: mgrementam. 

•) Vorlage: libertatL 



8 

filios iobagionum ^) nostrorum, nullatenus cogatur in aliquo respondere. Ut 
autem huius regiae concessionis series firma et invariabilis in perpetuum 
permaneat, praesentem paginam in rei testimonium intitulatam sigillo nostrae 
imaginis fecimus communiri. Datum per manus Petri Albensis praepositi et 
aulae regiae cancellarii, anno ab incamatione domini M CC ifll. Venerabili 5 
Johanne Colocensi archiepiscopo, Vgrino Strigoniensi archielecto et Jauriensi 
episcopo, Calano Quinqueecclesiensi episcopo, Desiderio Chenadiensi episcopo, 
Symone Waradiensi episcopo, Willermo Ultrasiluano episcopo. Benedicto 
palatino, Ypochyo bano et Bachiensi comite, Jula Nitriensi et curiali comite, 
Tiburcio Budrugiuensi comite, Chepano Supruniensi comite. 10 



16. 

1206. Kdnig Andreas 11. verleiht Johann Latinus die terra 
Gwezfey. 

EingesehcUtet von Kdnig Stephan 1257, Orig. Ungar, Landesarchiv Btidapest. 
Druck: Wemel AdaUk 14. Wemel Cod. Arpad. XI, 83. 15 

In nomine sanctae trinitatis et individuae unitatis. Andreas dei 
gratia Hungariae, Dalmaciae, Croaciae, Ramae, Seruiae, Oalliciae Lodo- 
meriaeque rex in perpetuum. Regiae serenitatis devotioni plurimum expedit, 
quod ex fonte nascitur pietatis, ut hospites omnes ad sinum suae benigni- 
tatis confugientes suscipiat et foveat, sed ratio persuadet, ut eos propensius 20 
protegat et promoveat, quos ad honorem coronae et regni utilitatem in- 
spexerit efficacius invigilare. Huius igitur rei speculatione salubriter ammoniti 
et Johan Latini hospitis fidelis nostri militis servitiorum merita fideliter et 
efficaciter nobis impensa considerantes, terram quandam nomine Cwezfey 
pristaldo infideli nostro Andrea filio Teutonici Martin de villa Vratotus 25 
hereditario iure,") in perpetuum ei contulimus possidendam, quae terra his 
metis et terminis circumcingitur ') et conciuditur. Incipit itaque prima 
meta de Barancvth, et progrediens terminatur villae Lewenech, unde exiens 
per quasdam metas tenet terminum cum villa Cowmh, et inde terminus 
vadit per tres metas, donec perveniat ad villam Weimer, inde progrediens 30 
per quasdam metas conterminam habet villam Sars, deinde similiter vadit 
per quasdam metas et coniungitur villae Militum, unde procedens de meta 
in metam revertitur ad praedictam villam Barancuth, infra quas villas est 
terra Johan, quam ei dedimus, quae etiam est lustrata et metis assignata 
per iam dictum pristaldum iobagionibus Albensis castri testimonium inde 35 
perhibentibus, quorum nomina haec sunt: Gyuna, Gyna, Gyurgy, Iseph, 
Willera et aliis quam pluribus quos taedet nominare. De cetero paci et qui- 
eti illius providere volentes eandem libertatem, quam frater noster rex 
Hemiricus recolendae memoriae ei contulerat, plenarie sibi suisque heredibus 

^) Vorlage: hiobagionam. 40 

*) FehU: pertinentem. 

•) Vorlage: circumgingitar, 



9 

praesentium auctoritate concedimus, videlicet quod in placito ad nullius 
iudicis astet praesentiam praeter regiae maiestatis et comitis palatini, cuius 
ius salvum esse volumus et ubicumque loconim domos, terras, vineas, 
molendina et alia quaecumque bona, quascumque possessiones habuerit vel 
5 in posterum praestante domino poterit adipisci, sine aliqua diiaceratione vel 
infestatione praecipimus permanere. Ad iiaec stabilimus, quod ad quem- 
cumque locum ipse vel eius famuli causa mercationis venerint, ab omni 
exactione vel pensione tributi liberi sint et exempti. Decernimus ergo, ut 
nulli omnino hominum fas sit, praenominatum Johan eiusque heredes in 

10 aliquo perturbare et suam familiam inquietare, vel eius possessiones auiferre 
vel aliquatenus minuere, sed integre et illibate permaneant illi illiusque 
in perpetuum heredibus usibus idoneis pro futuris. Ne igitur huius nostrae 
donationis vel institutionis series ab aliquo posterorum calumniose possit 
infringi, praesentis scripti patrocinio et regiae serenitatis sigillo fecimus 

15 confirmari. Si quis autem pertinax et indevotus praesenti paginae temerario 
ausu contraire tentaverit, iram omnipotentis dei incurrat et regiae in- 
dignationis severitatem vehementius experiatur. Datum per manus Gotfredi 
Orodiensis praepositi et regiae aulae cancellarii, anno ab incarnatione domini 
M CC Vl Venerabili Johanne Strigoniensi archiepiscopo existente, Calano 

20 Qninqueecclesiensi episcopo, Bolezlao Waciensi, Kalanda Vesprimiensi, Eatha- 
pano Agriensi, Desiderio Chenadiensi, Guthardo Zagrabiensi, Symone Wara- 
diensi, Petro Geuriensi. Mogh comite palatino et Byhoriensi, Chepano bano 
existente, Chepano comite Bachyensi, Gyrda Budrugiensi, Marcello Supru- 
niensi, Benedicto vaivoda, Smaragdo curiali comite nostro et Zonuchyensi, 

25 Mercurio Posoniensi, Tiburcio curiali comite reginae et Albensi, Martyn 
Woswariensi, Ogyuz Zaladiensi, Nicolao Nitriensi, Poth Musuniensi, Nicolao 
Chenadiensi. 

17. 

1206. Komg Andreas 11. befreit die Deutschen in KaraJco, Crapun- 
30 darph und Bams von der Gerichtsbarkeit des siebenbOrgischen Woi- 
woden md von qffentlichen Lasten. 

EingeschcUtet von dem Weissenburger Kapitel und den Konventen der Domini' 
kaner und der Augustiner zu Weissenburg 1296 — 1301 j Orig. Ungar. Landesarchiv 
Budapest Vas Original ist beschddigt, der Text desshalb liickenhaft. 

35 Drudc: Benkd Milkovia II, 178. Eder De initiis 172. Schlozer Krit. Samm' 

lungen 290. FejSr Codex III, 1, 33. Teutsch u. Firnhaber Sieb. Urkb. I, 7. Mit- 
theilungen d. Instituts f. dsterr. Gesch. V, 558. 

Begest: Fejir Codex VII, 4, 258. Vereinsarchiv Neue Folge XV, 168. 

Andreas dei gratia Vngariae, Dalmaciae, Croaciae, Ramae, Seruiae, 

40 Galliciae Lodomeriaeque rex in perpetuum. Cum regiae serenitatis intersit, 

universorum regni sui hospitum libertatem, qua benigna illos naturae manus 

beavit, illibatam inviolatamque debere conservare, speciali tamen quadam 

familiaritate horum utUitati ac quieti tenetur insudare, quos et nobilitas 



10 

generis exornat et provida priorum regum deliberatio acceptiores habuisse 
dignoscitur et digniores. Proinde primos hospites regni de tribus villis 
Ultrasiluanis Earako videlicet, Crapundorph et Rams quos*) ex progeni- 
torum nostrorum traditione sollicitam adhibentes circumspectionem magis 
praeci[pue ijnter alios regni hospites cognovimus, benignius intuentes, et 5 
eorum securitati ac statui, regio mansuetudinis beneficio pullulante, tali eos 
ob reprimendam posteriorum praesumptionem Ubertatis gratia, quam et ante- 
cessorum nostrorum privilegiis obtinuere, dotavimus, quod coram nuUo pror- 
sus iudice in agendis quibuslibet suis causis astare aliquatenus teneantur, 
nec vai[voda au]t of[ficialibu]s suis suo astare iudicio compellat pro tempore 10 
constitutus ultra silvas, nec aliquis vaivodarum descendere super eos possit, 
nisi a benevolentia ipsorum invitatus fuerit ab eisdem, a collectarum etiam 
quibus alii Saxones obligantur sint immunes pensione. Nec ob custodiam 
confiniorum excubent in exploratione neque etiam, nisi quando rex in pro- 
pria persona in r[egnum exter]num processerit in exercitimi ire teneantur. 15 
Concedimus etiam eisdem, quod secundum ritum suae gentis viventes, neque 
de vineis, quas ipsi plantaverint, alicui personae tributa persolvere, neque 
de porcis vel ceteris animalibus suis, quae in libera eorundem silva pas- 
cuntur, aliquid alicui nomine decimarum vel tributorum debeant impendere, 
sed omnium curiarum c[omitum ]ie*) protectionis in perpetuum 20 

gaudeant munimine. Quod ut ratum ac stabile perduret in posterum, sigillo 
nostro confirmamus. Datum per manus Gocholci Orodiensis praepositi, aulae 
regiae cancellarii, anno ab incamatione domini M CC sexto. Venerabili 
Johanne Strigoniensi archiepiscopo existente, Pertoldo Colocensi, Willermo 
Transiluano. Cepano palatino et comite Baciensi, [Benedicto vaivo]da. 25 



18. 

Bom im Lateran 1211 Juli 15. Papst Innocenz IIL hetraut den 
siebenbUrgischen Bischof mit der Untersuchmg der WaM des Her- 
numnstddter Propstes, heziehentlich mit der Bestdtigung desselhen. 

Begister Vatikanisches Archiv. 30 

Druck: Bosquet Innocentii III. epist. 233. Baluzius Epist. Innocentii III. II, 
544. Katona Hist. crit. V, 131. Fejir Codex III, 1, 113. Migne Innoceniii III. 
opera III, 447. Teutsch u. Firnhaber Sieb. Urkb. I, 8. Theiner Mon. Slav. I, 46. 

Begeat: Potthast Begesta Nr. 4283. 

Innocentius episcopus servus servorum dei venerabili fratri . .') 35 
Ultrasilvanensi episcopo salutem et apostolicam benedictionem. Significatum 
est nobis, quod Scibiniensi praepositura vacante, quae ad Romanam eccle- 
siam nullo pertinet mediante, dilectus filius magister R. cui honesta merita 
suflragantur ad eam canonice est electus. Unde supplicatum est nobis, ut 

*) Vorlage: quas. 40 

>) Likke 2 GenHmeter breit. 
s) WUhelmus. 



11 

electionem ipsius auctoritate dignaremur apostolica confirmare. Quocirca 
fratemitati tuae per apostolica scripta mandamus, quatenus veritate dili- 
gentius inquisita, si rem inveneris ita esse, ipsum^) auctoritate nostra con- 
firmes eique concedas, ut in spiritualibus administret. Datum Laterani, 
Idibus^) Julii, pontificatus nostri anno quarto decimo. 



19. 

1211 nach Mai 7. Konig Andreas IL verleiht dem deutschen 
Orden das Bv/reenland. 

Eingesehdltet von Papst Gregor IX, 1231, Begister Vatikanisches Archiv. — 
l^ Die Urkunde ist aueh eingeachcUtet, mit zahlreichen LesefeMem, von Bischof PhUipp 

Firtnanus 1278, Orig. Staaisarchiv Kdnigaherg, 

Druck: Ungr. Magazin IV, 219. Fejir Codex III, 106. BetMen Oeach. Dar- 
steUung 70. Schuller Archiv I, 214. Teutsch u. Firnhaber Sieb. Urkb. I, 8. Theiner 
Mon. Hung. I, 95. Densueianu Documente 56 und 115. 

15 Begest: StrMke Tabulae 156. Seabd Seik. okleviUdr I, 2. 

In nomine sanctae trinitatis et individuae unitatis. Andreas dei gratia 
Hungariae, Dalmatiae, Croatiae, Ramae, Serviae, Oalitiae Lodomiriaeque rex in 
perpetuimi. Inter regalis excellentiae insignia, quibus recolendae memoriae 
antecessorum nostrorum recolenda memoria insignitur, istud excellen.tius et 

20 commendabilius prae ceteris invenitur, commendandis hospitibus largioris 
liberalitatis dexteram porrigere, quorum conversatio et utilis esse regno 
discemitur et oratio deo commendabilis esse reperitur. Hinc est quod piae 
recordationis parentum nostrorum vestigia pio desiderio amplectentes, et 
aetemae vitae bravium cum eis post praesentem cursum apprehendere 

25 cupientes, cmciferis de hospitali sanctae Mariae, quod quandoque fuit in 
Jemsalem, sed modo peccatis exigentibus situm est in Acaron, caritatis 
intuitu quandam terram Borza nomine, ultra silvas versus Cxunanos licet 
desertam et inhabitatam contulimus pacifice inhabitandam et in perpetuum 
libere possidendam, ut et regnum per conversationem eorum propagatam 

30 dilatetur et elemosina nostra per orationem eorum ad remedium animae 
nostrae et parentum nostrorum coram summo deo deportetur. Praeterea eis 
concessimus, quod si aumm vel argentum ibi in praedicta terra Borza inventum 
fuerit, una pars ad fiscxun pertinebit, reliqua ad eos devolvetur. Insuper libera 
fora et tributa foronmi eiusdem terrae eis totaliter indulsimus, et ad muni- 

35 men regni contra Cumanos castra lignea et urbes ligneas constmere eos 
permisimus. Statuimus etiam, quod nullus vaivoda super eos descensum 
habeat, liberos denarios et pondera eis remisimus, et ab omni exactione 
immunes et liberos eos esse permisimus. Nullius iudicio sive iurisdictioni 
nisi solius regis subiaceant, iudicem inter se eligentes super se constituant. 

40 Nos vero praemissos cmciferos in possessionem supra dictae terrae Borza per 

^) Vorlage: ipsam. 
■) Vorlage: Idus. 



12 

pristaldum nostrum Fecate Juna nomine iussimus introduci, qui praedictam 
terram perambulaverit et eam ad verbum Michaelis vaivodae certis metis 
circumsignatam ipsis assignavit. Prima vero meta huius terrae incipit de 
indaginibus castri Almage et procedit usque ad indagines castri Noilgiant, 
et inde progreditur usque ad indagines Nicolai, ubi aqua defluit quae vocatur 5 
Alt, et sic ascendendo per Alt usque ubi Tortillou cadit in Alt; et iterum 
vadit usque ad ortum eiusdem Tertillou, et ab ortu aquae quae Timis vocatur 
progreditur usque ad effluxum aquae, quae Borsa nominatur ; deinde, sicut 
montes nivium complectuntur eandem terram, tendit usque in Almagiam. 
Terra vero haec tota, sicuti praedicti montes et flumina ipsam circumeunt, 10 
vocatur Borza. Licet autem istud, quod caritatis gessimus intuitu, apud eum, 
qui caritas est, nulla celet temporum oblivio, nos tamen ad cautelam in 
posterum praesentem elemosinam sigilli nostri iussimus corroborari testimonio. 
Datum per manus magistri Thomae aulae regiae cancellarii et Vesprimiensis 
praepositi, anno ab incamatione domini MCCXI. Venerabili Johanne Stri- 15 
goniensi archiepiscopo, reverendo Bertoldo Colocensi electo et bano exi- 
stentibus, Calano Quinqueecclesiensi, Boleslao Watiensi, Cathapano Agriensi, 
Symone Waradiensi, Desiderio Cenadiensi, Wilhelmo TransUvano, Gothardo 
Zagrabiensi, Petro Geuriensi, Roberto Vesprimiensi ecclesias feliciter guber- 
nantibus. Poth palatino et Mussuniensi comite, Michaele vaivoda existentibus, 20 
Petro Bachiensi, Jula Budrigiensi, Bancone Bichoriensi et curiali comite 
reginae, Marcello Keweiensi et curiali comite, Nicholao Posoniensi comitatus 
tenentibus. Regni nostri anno septimo. 



20. 

Bom im Lateran 1212 Janua/r 18. Papst Innocem IIL beauf- 25 
tragt den gewdhlten Erzbischof und den Propst von Kalocsa, den von 
Konig Andreas II vorgeschlagenen Hermannstddter Propst in sein 
Amt einzusetzen. 

Druck: Baluzius Epist, Innocentii III. II, 582. — Bosquet Innocentii IIL 
epist. 292. Katona Hist. crit. V, 134. FejSr Codex III, 1, 114. Migne Innocentii 30 
IIL opera III, 513. Teutsck u. Firnhaber Sieb. Urkb. I, 10. 

Regest: Potthast Begesta Nr. 4364. 

Innocentius electo et praeposito Colocensibus Sicut di- 

lectus filius magister R nobis exponere procuravit, carissimus in Christo filius 
noster Vngariae rex Ulustris ipsum ad praeposituram Cibiniensem duxit 35 
canonice praesentandum. Verum quia praepositura eadem ad nos in spiri- 
tualibus nullo pertinet mediante, nobis humiliter supplicavit, ut sibi eam in 
his qiiae ad nos pertinent conferremus. Nos autem quod per dictiun regem 
factum canonice fuerat approbantes per apostolica vobis scripta mandamus, 
quatenus dictum R. in eadem praepositura instituere auctoritate apostolica 40 
procuretis. Datum Laterani, XV. Kalendas Februarii, pontificatus nostri 
anno quarto decimo. 



13 

21. 

Bam im Laterm 1212 Febrmr 12. Papst Innocenz IIL schreibt 
an Konig Andreas IL uber den Streit ztvischen den Erzbischofen 
von Chran und Kalocsa wegen des Kronwngsrechtes und lehnt die 

5 Griindung eines Bisthums in Hermannstadt ab mit den Worten: 
Super episcopatu quoque de novo creando apud Cibiniensem ecclesiam 
in Vltrasiluana diocesi, qui metropoli Colocensi subdatur, petitionem 
regiam nequiyimus exaudire, quoniam sive apostolicae sedi, sicut tu 
ipse firmiter protestaris, sive Strigoniensi metropoli sicut procuratores 

10 ipsius fortiter asserebant Cibiniensis praepositura sit in spiritualibus 
immediate subiecta, id absque dubio in alterutrius praeiudicium re- 
dundaret Sed et quidam qui se nuncium venerabilis fratris nostri 
Vltrasiluani episcopi faciebat, contradicebat omnino gravem et enormem 
Yltrasiluani episcopatus diminutionem allegans. Serenitatem igitur 

15 regiam rogamus, monemus et exhortamur attentius, quatenus ad duritiam 
nobis non imputes, quod compositioni praedictae robur non attribuimus 
firmitatis, sed tam providentiae quam iustitiae id ascribas, quibus 
regni et heredum tuorum indemnitatibus duximus praecavendum et 
iuris ordinem observandum, cum omnibus facti simus in iustitia debitores 

20 sciturus pro certo, quod in nuUo umquam a nobis patieris repulsam 
in quo quisquam principum debeat exaudiri. Datum Laterani, 11. Idus 
Februarii, pontificatus nostri anno quarto decimo. 

Druek: Baluzim Epist. Innocentii III. II, 583, — Bosquet Innocentii III, 

epist. 294, Cocquelines BuHarum coll, Tomus III, Pars I, 147, Andreas II, 

25 Ubert, Saxon, assertor 20, Pray Specimen I, 119, Katona Hist, erit. V, 136, 

KoUer Hist, episc, Quinqu, 1, 335, Fejer Godex III, 1, 129. Migne Innocentii III. 

opera lU, 516, BuUarium Bom, III, 257, 

Bruehstuck: Baynald Annal, XIII, 188, Timon Imago nov. Hung. 52. Pray 
Speeimen II, 211. Benko Milkovia I, 98. Eder ObservcUiones 17, Teutsch u, 
30 Firnhdber Sieb, Urkb. I, Seite XX, Knauz Monumenta I, 200. Knauz setzt die 

Urkunde in das Jahr 1211. 

Begest: Potthast Begesta Nr, 4378. 



22- 

1212 nach Mai 7. Konig Andreas LL nimmt den deutschen 
35 Orden im Burzeniand gegen die MUnzbeamten in Schutz und bestdtigt 
demseJben den Besitz der Kreuzburg. 

EingesehaUet von Papst Oregor IX. 1231, Begister Vatikanisches Archiv. Die 
Urkunde ist aueh eingeschaUet, mit einigen LesefeMem und gekOrzt, von Bisdiof 
PhUipp Firmanus 1278, Orig, Staatsarchiv K5nigsberg, SMdzer, Fejir, Bethlen, 



14 

SchtUler, TetUsch u, Firnhaber und Densusianu drucken die Nachachrift: Ego 
Andreas als hesondere Urkunde. Sieh ScJUoeer Krii. Sammiungen 314. SchuUer 
Archiv I, 219 und 220. Fejer Codex III, 1, 118. BetMen Gesch. Barstdlung 76. 
Teutsch u. Firnhaber Sieb. Urkb. J, Sdte XX. Densusianu Documente 59. 

Druck: Ungr. Magazin IV, 222. Fejh- Codex III, 1, 116. Bethlen Gesch. Dar- 5 
stellung 74. Schuller Archiv I, 217. Teutseh u. Firnhaber Sieb. Urkb. I, 10. 
Theiner Mon. Hung, I, 95. Densusianu Documente 68 und 116, 

Begest: StrehUce Tabulae 156, 

In nomine sanctae tiinitatis et individuae unitatis. Andreas dei gratia 
Hungariae, Dalmatiae, Croatiae, Ramae, Serviae, Galitiae Lodomiriaeque ^) 10 
rex in perpetuum. Amplioris beneficium libertatis a regia benignitate con- 
grue merentur percipere, qui se regiae mansuetudini sponte sua subiiciunt 
et quorum labor regno commodum et oratio assidua pie creditur yitam 
perpetuam obtinere. Favorabili itaque desiderio fratris Theoderici cruciferi 
hospitalis sanctae Mariae de Acaron, quae quondam fuit in Jerusalem, regio 15 
favore condescendentes, sibi et fratribus constitutis in terra ultra silvas, 
quam eis ad custodiendum confinium ibi contulimus, talem et tantam con- 
cessimus libertatem, quod nullus monetarionmi ultra silvas terram eorum 
intret, vel praesumat eos in aliquo molestare ; sed dicto fratri Theoderico et 
sibi succedentibus tantum dent nummularii de nova moneta pro argento, 20 
quod sufficiat populo ibi conversanti, et ne populus ibi habitans ab eis in 
aliquo gravetur, dictus frater Theodoricus vel quicumque magister in loco 
eius fuerit, pro argento illo dictis nummulariis satisfacere et respondere 
teneatur, eo quod ipsi in confinio illo tamquam novella plantatio sunt positi 
et assiduos Cumanorum patientes insultus se pro regno tamquam firmum 25 
propugnaculum de die in diem morti opponere non formidant Et ut istud 
eis ratum et firmum permaneat, praesentem paginam sibi iussimus sigilli 
nostri caractere insigniri. Datum per manus Thomae Albensis praepositi et 
totius Hungariae cancellarii, anno ab incarnatione domini M. CCXTT. Yene- 
rabili Johanne Strigoniensi archiepiscopo , reverendo Bertholdo Colocensi 30 
archiepiscopo et vaivoda existentibus, Calano Quinqueecclesiensi, Cathapano 
Agriensi, Wilhehno Transilvano, Roberto Vesprimiensi ecclesias feliciter 
gubemantibus. Banc palatino et Posoniensi comite, Martino bano existen- 
tibus, Jula Bachiensi et curiali comite, Andrea Budrigiensi, Mica Bicho- 
riensi comitibus. Regni nostri anno octavo. Ego Andreas dei gratia XJngariae 35 
rex notum facio omnibus literas praesentes videntibus, quod castrum quod 
Crucpurg") nominatur, quod cruciferi de Borza de novo construxerant, 
cum pratis circa illud castrum adiacentibus contuli eisdem cruciferis de 
Borza in perpetuum. Unde districte praecipio omnibus, quatenus nullus 
praesumat de cetero dictos cruciferos super dicto castro et pratis prohibere 40 
vel molestare. 



*) Vorlage: Lodomieque. 
«) 1278: Crusburch. 



J.5 

23. 

1212. ThomaSj Ptopst von Hermannstadt md Veseprtm, als 
KanzUr in der Urhmde Konigs Andreas IL fur Comes Sebus. 
Datain per manus magistri Thomae Scibiiiieiisis et Besprimiensis 
5 praepositi et aulae regiae cancellarii, anno ab incamatione domini 

Mccxn. 

Druck: Fejir Codex III, 1, m, 

1212. Thomas, Propst von Hermannstadt und Veszprim, als 
10 Kanaler in der Urkunde Konigs Andreas II. fur die Propstei Landeck. 

Datum per manns magistri Thomae anlae regiae cancellarii et 
Cybiniensis et Vesprimiensis praepositi, anno ab incamatione domini 
M^ CC<> XIP. 

Druck: Weneel Cod. Arpad. XI, 114. -^ Fej^ Codex III, 1, 114. 
15 Begest: Teutsch u. Firnhaber Sieb. Urkb. I, Seite XXI. 

25. 

1212. Thomas, Ptopst von Hermannstadt und Veszprim, als 
Kanaler m der Urkunde Konigs Andreas II. /ur die Propstei Ofen. 

Datum per manns magistri Thomae aulae r^ae cancellarii, 
20 Cybiniensis et Vesprimiensis praepositi, anno ab incarnatione domini 
MCCXIL 

Druek: Feihr Codex III, 1, 121. 

26. 

1212. Thomas, Propst von Hermannstadt, als Kanzler in der 
25 Urkunde Kon^s Andreas IL fur die Propstei Ofen. 

Datum per manus magistri Thomae aulae regiae cancellarii et 
Scibiniensis praepositi, anno ab incamatione domini MCCXII. 

Druck: Katona Hist. crit. V, 154. Fejer Codex III, 1, 118. 
Begest: Teutsch u. Firnhaber Sieb. Urkb. I, SeiU XXI 

30 27. 

1213. WUhelm, Bischof von SiebenbUrgen, regelt die SteUung 
des deutschen Ordens im Burzenland. 

E%nge9ehdUet von Papst Honarius III. 1218, Orig. Staatsarchiv Kdnigsberg. 



16 

Druck: Fray Specimen II, 253. Katona Hist crit. V, 171. Szeredai Series 6, 
Bdrdosy Supplem. 405. Kdsa Be publica administr. 28. FejSr Codex III, 1, 145. 
BetiMen Cresck. Barstellung 77. SchuUer Archiv I, 220. £rtekegSdi8 a ssdsz nemset 
eredetirdl 140. Teutsch u. Firnhaber Sieb. Urkb. I, 11. Theiner Mon. Hung. 1, 12. 
Bemusianu Bocumente 64. Rodenberg Epistolae pontif. Bom. I, 44. ' 5 

Bruchstiick: Szabo Szik. okleviltdr I, 3. 

Wilhelmus dei gratiaTranssiluanus episcopus universis ad quos literae 
praesentes pervenerint salutem in vero saiutari. Quoniam viros religiosos 
et soli deo militantes in amplexu caritatis, sicut iustum est et honestum, 
regere volumus et fovere, ideo iustis postulationibus fratrum hospitalis sanctae 10 
Mariae in Jerusalem de domo Teutonicorum annuentes in terra quae Borza 
nuncupatur, quam vacuam et inhabitatam ex regia donatione, immo potius 
proprio sanguine adepti sunt et a quotidianis paganorum defendunt in- 
cursibus se omnibus periculis subiicientes, ab universis eiusdem terrae incolis 
praesentibus et futuris liberam percipiendi decimas eisdem fratribus de consensu 15 
capituii nostri concessimus facultatem, eo tamen excepto, quod si Vngaros 
vel Siculos ad dictam terram transire contigerit, nobis et ecclesiae nostrae 
in decimis teneantur respondere. Institutiones etiam sacerdotum in ecclesiis 
in eadem terra aedificandis praesentatione tamen eorum Vltrasiluano episcopo 
facienda libere concedentes, ita tamen, quod praenominati fratres nobis et 20 
successoribus nostris, si ad partes illas nos contingeret declinare, cimi iusto 
et canonico equitaturarum numero debitam exhibeantprocurationem, causarum 
etiam criminalium maxime earum, quae ad sacerdotum pertinent depositionem, 
nobis iurisdictionem penitus relinquentes. Actum publice anno verbi incarnati 
MCCXin. Praesentibus domino Bertoldo Colocensi archiepiscopo, Bollando 25 
praeposito Budensi, Nicolao comite filio Borcy, Orbatio comite et aliis quam 
pluribus, praesentibus etiam canonicis Albensibus Roberto cantore, Egidio 
archidiacono, magistro Rogero archidiacono, Hugone archidiacono, Esau 
domini Transsiluani episcopi iconomo et ceteris. 



28. 30 

Bam im Lateran 1218 April 19, Papst Honorius IIL hest&tigt 
die Urhmde des siebenbiirgischen Bischofs Wilhelm Nr. 27 von 1213 
fHr den deutschen Orden. 

Orig. Perg. Staatsarchiv Kdnigabtrg. BUibuUe an roth-gelber Seidensehnur. 

Druck: SchuUer Archiv I, 222. Teutsch u. Firnhaber Sieb. Urkb. 1, 12. Wened 35 
Cod. Arpad. 1, 166. Theiner Mon. Hung. 1, 12. Densusianu Documente 63. Boden- 
berg Epistolae pontif. Bom. I, 43. 

Begest: F^Sr Codex III, 1, 266. Napiersky Index I, 2. Strehlke Tabulae 157. 
Potthast Begeeta Nr. 5756. 

Honorius episcopus servus servorum dei dilectus filiis magistro et 40 
fratribus hospitalis sanctae Mariae Teutonicorum Jerosolimitani salutem et 
apostolicam benedictionem. Cum a nobis petitur quod iustum est et honestum 
tam vigor aequitatis quam ordo exigit rationis, ut id per sollicitudinem 



17 

officii nostri ad debitum perducatur effectum. Gum igitur yenerabilis frater 
noster Wilhelmus Yltrasiluanus episcopus considerans pericula et labores, 
quos terram de Burza vacuam et inhabitatam vobis a carissimo in Christo 
filio nostro Andrea rege Yngarorum illustri, ad cuius dominium pertinere 

5 dignosdtur, regia libertate*) collatam, defendendo a paganorum incursibus 
sustinetis, decimas ipsius terrae ab eius incolis tam futuris quam praesen- 
tibus exsolvendas, necnon et ecclesias aedificandas ibidem domui vestrae 
de consensu capituli sui concesserit, decimis Vngarorum et Siculorum, si 
eos ad dictam terram transire contingeret, et praesentatione a vobis de pres- 

10 byteris instituendis in ipsis ecclesiis facienda, necnon iurisdictione causarum 
criminalium, quae ad destitutionem pertinent sacerdotum, procuratione quoque 
iuxta formam canonicam moderata, si eum ad partes illas venire contingeret, 
sibi ac suis successoribus reservatis, nos yestris iustis precibus inclinati, 
concessionem ipsam, sicut pie ac proyide facta est et in ipsius episcopi 

15 literis super hoc factis plenius continetur, auctoritate apostolica confirmamus 
et praesentis scripti patrocinio communimus. Quarum tenorem ad maiorem 
firmitatem iussimus de yerbo ad yerbum praesentibus annotarL (Fcigt die 
Urkunde Bischofs WUhdm hetreffend den deutschen Orden im BurzerUand von 
1213 Nr. 27.) Nulli ergo onmino hominum liceat hanc paginam nostrae con- 

20 firmationis infringere yel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc 
attentare praesumpserit, indignationem omnipotentis dei et beatorum Petri 
et Pauli apostolorum eius se noyerit incursurum. Datum Laterani, XTTT. 
Ealendas Maii, pontificatus nostri anno secundo. 
Auf dem Umhug: Sca. 



25 29. 

Bom bei Sankt-Peter 1218 Mai 16. Papst Honorim IIL be- 
stdtigt der Konigin Jolanta die von Konig Andreas II. fOr den 
FaU seines Todes wdhrend des Kreuzgfuges festgesetzten FJinkUnfle, 
ut si eum naturae debitum solvere in peregrinatione contingat, tu 

30 pro octo milibus marcarum argenti, in quibus nomine donationis 

propter nuptias tibi tenetur, sales qui per Morisium descendunt per- 

cipias et proventus Sarracenorum de Pesth ac comitatus de Budric, 

quousque tibi sit de praedicta summa pecuniae plenarie satisfactum. 

Datum Eomae apud sanctum Petrum, XVn. Kalendas Junii, 

35 anno secundo. 

Dntek: Theiner Mon. Hung. I, 13 naeh dem Begister Vatikanieches ArcMv. — 
FejSr Codex 111, 1, 263. 

Begest: Palacky Literar. Beise 21. Erben Eegeeta I, 280. Teuisch u. Fim- 
haber Sieb. Urkb. I, SeiU XXIII. Potthast Begesta Nr. 5802. 



40 ^) Theiner nach dem Begister Vaiikan. Arch.: liberalitate. 

Utkimdeiibiieh. 



18 

30. 

Veroli 1222 April 30. Papst Honorius IIL nimmt JB., Kaplan des 
Konigs Andreas IL in seinen besonderen Schutz und hestdtigt denselben 
im Besitz des vierten Theiles der EinkUnfte aus dem Burzenland. 

UnvoUstdndig : Theiner Mon. Hung. I, 33 nach dem Eegister Vatikanisches 5 
Archiv, — Deneusianu Documente 73. 

Eegest: Fejh Codex III, 1, 393. Potthast Begesta Nr. 6817. 

Honorius episcopus Dilecto filio R. cruce signato,*) capellano 

carissimi in Christo filii nostri illustris regis Ungariae salutem Cum 

a nobis petitur Eapropter personam tuam cum onmibus 10 

bonis, quae in praesentiarum rationabiliter possides aut in futurum 

specialiter autem quartam partem reddituum de Bursa, quos canonice te 
proponis adeptum, sicut eos iuste possides et quiete, auctoritate tibi apos- 
tolica confirmamus et praesentis scripti patrocinio communimus. NuUi ergo 

nostrae protectionis et confirmationis infringere ..... Si quis 15 

autem Datum Yerulis, IL Ealendas Maii, pontificatus anno sexto. 



31. 

1222 vor Mai 7. Kdnig Andreas IL verleiht das Burzenland 
neuerdings an den deutschen Orden und ertheilt demselben Vorrechte. 

Eingeschaltet von Kdnig Rudolf 1280, Orig. Staatsarchiv Kdnigsberg, Strehlke 20 
Tabulae 159. 

Die Urkunde ist ferner eingeschaltet von Wiener Mdnchen 1260 — 1270, StreMke 
Tabulae 159 und von dem Qraner Erzbischof Thomas 1317, StrMke ebendas., beide 
Origg. Staatsarchiv Konigsberg. Die bemerkenswertheren Varianten dieser Be- 
glaubigungsurkunden unter B. Wiener Mdnche und C. Erzbischof Th&mas. 25 

Druck: Dreger Cod. I, 102. Sieb. Quartalschnft III, 195. Fejkr Codex III, 
1, 370. Bethlen Gesch. Darstellung 79. SchuOer Archiv I, 224. Teutsch u. Firn- 
haber Sieb. Urkb. I, 17. Densusianu Documente 74. 

BruchstHck: Seabd Seik. oUeviltdr I, 4. 

Begest: StrehUce Tabulae 167. 30 

In nomine sanctae trinitatis et indiyiduae unitatis.^) Andreas dei 
gratia Yngariae, Dalmaciae, Croaciae, Ramae, Seruiae, Oalaciae Lodomeriaeque 
rex in perpetuum. Inter regalis excellentiae insignia, quibus recolendae 
memoriae antecessorum nostronmi recolenda memoria insignitur, illud *) ex- 
cellentius et commendabilius prae ceteris inyenitur conunendandis hospitibus 35 
largioris liberalitatis dexteram porrigere, quorum conversatio et utilis esse*) 

*) Vorlage: omcesigno. 

') So in B und C. Die Vorlage hat: In nomine sanctae et individnae trinitatis. 

s) B und C: istad. 

^) 8o in B und C, fehit in der Vorlage. 40 



19 

regno dignosdtur et oratio deo esse commendabilis reperitur. Hinc est quod 
piae recordationis parentum nostrorum vestigia pio desiderio amplectentes 
et aetemae vitae bravium cum eis post praesentis vitae cursum^) appre-r 
hendere cupientes Hermanno magistro religiosae fratemitatis hospitalis sanctae 

5 Mariae Theutonicorum*) Jerosolimitani eiusque fratribus tam praesentibus 
quam futuris caritatis intuitu quandam terram Burza nomine ultra silvas 
versus Cumanos licet desertam et inhabitatam contulimus pacifice inhabi- 
tandam et in perpetuum libere possidendam, ut et regnum per conversationem 
eorum propagatum dilatetur et elemosina nostra per orationem eorum ad 

10 remedium animae nostrae et parentum nostrorum coram summo^) deo de- 
portetur. Praeterea eis concessimus, quod si aurum vel argentum in praedicta 
terra Burza inventura fuerit, media pars ad fiscum regium per manus fratrum 
deportetur, reliqua ad eosdem devolvatur. Insuper libera fora et tributa 
fororum eiusdem terrae eis totaliter indulsimus et ad munimen regni contra 

15 Cumanos castra et urbes lapideas construere eos permisimus, ut et inimicis 
Christi resistere valeant et personae nostrae et heredibus nostris legitime 
nobis succedentibus ad coronam ad honorem pateant et munimen. Statuimus 
etiam quod nullus vaivoda super eos descensum habeat, liberos denarios 
et pondera eis remisimus et ab onmi exactione et coUecta eos esse per- 

20 misimus liberos et immunes. Nullius iudicio sive iurisdictioni, nisi solius 
regis subiaceani Judicem iidem fratres super eorum populum constituant 
No8 vero praemissos fratres in possessionem praedictae terrae Burza per 
pristaldum^) nostrum Facate**) Juna nomine iussimus introduci, qui prae- 
dictam terram perambulavit et eam ad verbum Michaelis vaivodae certis 

25 metis circumsignatam ipsis assignavit. Prima vero meta huius terrae incipit 
de indaginibus castri Almaye et procedit usque ad indagines castri Noialt 
et inde progreditur usque ad indagines Nycolai, ubi aqua defluit quae 
vocatur Alt et sic ascendit per Alt usque ubi Tartelowe cadit in Alt 
Addidimus etiam postmodimi eisdem fratribus conferentes castrum quod 

30 Cruceburg nominatur, quod fratres praedicti de novo construxerant, cum 
pratis circa illud adiacentibus et a fine terrae Cruceburg terram, quae vadit 
usque ad terminos prodnicorum et ab indaginibus Almaye in parte altera 
vadit usque ad ortum aquae quae vocatur Burza, et inde progreditur usque 
ad Danubium, cuius donationis postmodum factae a nobis fratribus me- 

35 moratis pristaldum dedimus Ypochz banum. Concessimus etiam eisdem fra- 
tribus, quod super fluvium Alt sex naves et super fluvium Mors sex aJias 
naves habeant liberas per totum regnum nostrum sales deferentes in des- 
cendendo nec non alias res in ascendendo referentes, et salifodinas quae 
Akana vocantur sufficientes ad iUas duodecim naves libere ubicumque 

40 voluerint eisdem concessimus in perpetuum. Item concessimus, quod nuUum 
tributum debeant persolvere nec popuU eorum, cum transierint per terram 



*) B und C: post praesentem cursum. 
■) B: Thevtunicorum. 
•) C: supremo. 
45 ^) 8o B und C, Vorlage: pristallum. 

») B: Facatae. 

2* 



20 

Siculorum aut per terram Blacorum, homines quoque nunc terram inhabi- 
tantes praedictam ad eorundem fratrum serdtium et domus eorum ') utilitatem 
fline requisitione liberos dimisimus, ita ut si aliqui de cetero de nostris 
hominibus yel hospitibus terrae nostrae pertinentibus ad ipsos transmigraye- 
rint, statim cum ad notitiam fratrum ex yeritate peryenerit, eos qui sic 5 
intrayerint") expeilant,*) et hii qui eos introduxerint in manus regis yel 
nunciorum eius tradeni Quicumque etiam in regno nostro constitutus pro- 
prietatem suam memoratis fratribus pro elemo^a dare yoluerit, de nostra 
munificentia liberam habeat facultatem et ipsam donationis nostrae gratiam 
ut libera permaneat nostro priyilegio perpetuo confirmamus. Praeterea talem 10 
ac tantam eisdem fratribus concessimus libertatem, quod nullus monetariorum 
ultra silyas terram eorum intret yel praesumat eos in aliquo molestare, et 
ipsum ius et utilitatem, quam in terra ipsorum percipere deberemus de 
noya moneta, totaliter eisdem fratribus indulsimus, quia ira nostra contra 
eos proyocata eo tempore, cum terram saepe dictam eis praeceperamus auferri, 15 
fuerant non modicum damnificati. Quam restaurationem facimus eo, quod 
ipsi^) in confinio illo tamquam plantatio noyeUa sint positi et assiduos 
paganorum patientes insultus, se pro regno tamquam firmum propugnaculum 
de die in diem morti opponere non formidant. Yerumtamen nullam potestatem 
habeant cudendi quamcumque monetam sine regis licentia speciali. Domum 20 
autem seu hospitale fratrum eorundem cum omnibus possessionibus et bonis suis, 
quae in praesentiarum legitime habere cognoscuntur aut in futurum praestante 
deo iuste poterint^) adipisci, sub nostra protectione suscipimus, statuentes 
ut perpetuis futuris temporibus sub regia tutela et defensione consistant 
£t ut istud eis ratum permaneat atque firmum, praesentem paginam sibi 25 
iussimus bullae nostrae aureae caractere insigniri.*) Datum per manus Cleti 
aulae regiae cancellarii, Agriensis praepositi, anno ab incamatione domini 
millesimo CC^ XXTT. Venerabili Johanne Strigoniensi, Vgrino Colocensi 
archiepiscopis, Desiderio Chenadiensi, Ruberto^) Vesprimiensi, Stephano Za- 
grabiensi, Thoma Agriensi, Alexandro Waradiensi, Cosma Qeuriensi, Bar- 30 
ttiolomeo Quinqueecclesiensi, Briccio Waciensi episcopis et Reginaldo Vitra- 
siluano electo existentibus et ecclesias dei feliciter gubemantibus.^) Theodoro 
filio Wetich palatino, Pousa filio Nane cunali, Nicolao Bachiensi, Tiburcio 
Posoniensi, Helia Bichoriensi, Martino filio Michaelis Noyi castri comitibus*) 
existentibus et aliis multis comitatus tenentibus. Begni nostri anno XVn®. 35 

^) B und C: ipsoram. 
') B und C: intrayeruni 
») B: expelleni 

^) So B und C, flhU in der Varlage, 

*) 8o Varlage und B, C: poterii 40 

*) B: iussimiis sigilli nostri caraotere roborare. 
f) B und C: Roberto. 

*) So in B, Vorlage: episoopis . • electo Ultrasilvano existentibus. C: episcopis 
existentibas et ecclesias ntiliter gubemantibas. 

*) 8o in B und C, Vorlage: militibus. 45 



21 

1222 vor Mai 7. Konig Andreas II. erl&sst die „goldene ^wZfe," 
in welcher es aher die hospites heisst : Similiter et hospites cuiuscumque 
nationis secundum libertatem ab initio eis concessam teneantur. 
5 Datum per manus Gleti aulae nostrae cancellarii, Agriensis ecclesiae 

praepositi, anno verbi incamati M^ C^^ X^X. 11. 

Druck: Knauz Monufnenta I, 232 nach der Ausfertigung im Primatialarchiv 
Gran. Vgl, den ArHkd von Knauz in TortSnelmi tdr X, 203 fmit Facsimile des 
Graner ExemplaresJ; ferner Knauz II, Endre szabadsdglev. 3 ff., wo gegenHher 
10 Johann Mirese^s Artikeln in der Pester Zeitung Pesti Napld 1869 Abendl>iaU 

Nr, 34 und 55 die Echtheit der Urkunde mit Erfolg veriheidigt wird. — FeJ^ 
Codex III, 1, 374. Mailath Geschichte der Magyaren I, Anmerkungen und Be- 
weisstellen 24, Tdrdk Magyarorsz. primdsa II, 20. 

Die Urkunde hat als •Decretum Andreae secundi* Aufnahme gefunden in das 

15 ungarische Gtsetzh%uh, (hrpus iuris Hungarici, welches, soweit dassethe die Zeit 

vor der Schlacht bei Mohdcs (1526) betrifft, awh fUr SiebenbUrgen Geltung hat. 

Die oben abgedruckte SteUe Ober die hospites ist im Cresetzbuch: Deereti Andreae 

seeundi art. 19 §. 1. 

20 Batn im Lateran 1222 Juni 21. Papst Honorius IIL heauflragt 

den Bischof von Waitzen und die Propste von Egres und Waitjsen, 
die BedrOckung der Abtei Kolojssmonostor durch den siebenburgischen 
Bischof zu wfitersuchen und die streitenden Parteien vor den pWpstr 
licken 8tuM zu rufen. 

25 Begister Vatikanisches Archiv. 

Druck: FejSr Codex III, 1, 386, SchuUer Arehiv I, 6$. Teuisd^ u. Fimhaber 
Sieb. Urkb. I, 16. Fuxhoffer Monasteriologia I, 209. Theiner Mon. Hung. I, 34. 

Begest: Potthast Begesta Nr. 6862. 

Honorius episcopus venerabili fratri • •^) episcopo Wadensi 

30 et abbati . . Egriensi Cenadiensis diocesis et . . praeposito Waciensi salutem 

Oravem dileotorum filionmi . • abbatis et conventus monasterii beatae Mariae 
de Clus recepimus quaestionem, quod cum monasterium ipsum quod ad nos 
nullo medio pertinet, non solum apostolicae sedis sed etiam regalibus fuisset 
privilegiis communitum, bonae memoriae WUhelmus episcopus Albensis se- 
35 quens tyrannidem Adriani praedecessoris sui, qui olim destructo eodem mona- 
sterio L. antecessorem ipsius abbatis crudeliter captivarat, eundem abbatem 
et duos ex fratribus suis una cum R. J. A. et E. canonicis Albensibus et 
quibusdam aliis dei timore postposito cepit immaniter, et eis traditis custodiae 
carcerali supradictum monasterium violenter aggrediens, privilegium ipsi ab 
40 apostolica sede indultum igne combussit et eius regale privilegium aqua 

^) Brioeius. 



22 

delevit XJnde ciim abbas et conventus praefati amissis privilegiis ab iniuria- 
torum suorura calumniis nequiverunt postmodxmi se tueri, monasterium 
ipsum quod bononmi temporalium ubertate floruerat ad tantam inopiam est 
deductum, quod fratres ibi domino servientes snfficientiam panis habere 
non poterant, unde suo satisfacerent exactori, et ne possent ab imminen- 5 
tibus oppressionibus respirare, famuli episcopi memorati et cunonicorum 
Albensium suae paupertatis residuum in superfluis comessationibTis con- 
sumpserunt. XJnde nobis humiliter supplicarunt, ut ne quod absit per 
amissionem privilegiorum suorum monasterium ipsimi penitus destruatur, 
paterna sibi dignaremur sollicitudine providere, facientes eis suae libertatis 10 
privilegium innovari et de praedictis iniuriis iustitiam exhiberi. Quocirca 
discretioni vestrae per apostolica scripta districte praecipiendo mandamus, 
quatenus vocatis, qui fuerint evocandi, et inquisita super praemissis omnibns 
plenius veritate, quae inveneritis infra quatuor menses post susceptionem 
praesentium vestris nobis literis fideliter intimetis, praefigentes partibus ter- 15 
minum competentem, quo se nostro conspectui per se vel per procuratores 
idoneos repraesentent, quod super hiis statuerimus, recepturi. Qnod si non 

omnes Non obstante constitutione concilii generalis, qua cavetur, ne 

quis ultra duas dietas extra suam diocesim per literas apostolicas ad iudi- 
cium trahi possit. Datum Laterani, XI. Kalendas Julii, pontificatus nostri 20 
anno sexto. 

u. 

Bom im Lateran 1222 Desemher 19. Papst Honorius IIL he- 
st&tigt den deutschen Orden in seinem Landbesite und in seinen 
Vorrechten. 25 

Orig. Perg. Staatsarchiv Kdnigsberg. Bleibulle an roth-gelber Seidenschnur an- 
gehdngt. Das Pergament sehr schadhaft. Die Lucken sind erganzt aus dem Co- 
piarium der Ordensprinlegien A. 18 Fol. CXXXIV aus dem Anfang des 15. 
Jahrhunderts Staatsarchiv Konigsberg. 

Druck: Dreger Codex J, 108 nacti diesem Copiarium (*Cod. Pruten.*). Fejir 30 
Codex III, i, 422. Bethlen Gesch. Darstellung 85. SchuUer Archiv 7, 228. Teutsch 
u. Firnhaber Sieb. Urkb. I, 19. Densusianu Documente 76. 

Regest: Potthast Eegesta Nr. 6903. 

Honorius episcopus servus servorum dei dilectis filiis magistro et 
fratribus domus sanctae Mariae Theotonicorum Jerosolimitanae salutem et 35 
apostolicam benedictionem. Cum a nobis petitur quod iustum est et honestum 
tum vigor aequitatis quam ordo exigit rationis, ut id per sollicitudinem 
officii nostri ad debitum perducatur effectum. Sane in privilegiis carissimi 
in Christo filii nostri Andreae regis Vngarorum illustris perspeximus inter 
cetera contineri, quod ipse quandam terram nomine Burza tunc desertam 40 
et inhabitatam vobis donavit intuitu pietatis perpetuo libere possidendam, 
concedendo nihilominus vobis, ut si aurum vel argentum in praedicta terra 
contigerit reperiri, una pars ad regium fiscum pertineat, reliqua vero vestris 



23 

usibus dep[ute]tur. libera quoque fora et tributa fororum eiusdem terrae 
totaliter vobis iadulsit, liberos denarios et pondera vobis nihilominus re- 
mittendo et reddendo vos ab omni exactione liberos et immunes, ac statuendo, 
quod nulli vaivodae super vos liceat habere descensum. Ipsam quoque terram 
5 certis distinxit l[im]itibus sive metis, quarum prima incipit ab indaginibus 
castri Almag[e] et procedit usque ad indagines castri Noilgiant et inde pro- 
greditur usque ad indagines Nicolym, ubi aqua defluit quae vocatur Alt, 
sic ascendendo per Alt usque Tertillou cadit in Alt et iterum vadit usque 
ad ortum eiusdem Tertillou, et ab ortu aquae, quae Timis vocatur, progreditur 

10 usque ad effluxum aquae, quae dicitur Borsa et deinde, sicut montes nivium 
terram complectuntur eandem, usque ad Almagiam se extendit. Addidit etiam 
postmodum idem*) rex donationi praedictae castrum, quod Cuzeburc*) 
nominatur de novo constructum a vobis cum pratis adiacentibus circa illud 
nec non a termino ipsius castri terram quandam, quae procedit usque ad 

15 terminos prodnicorum, et ab indaginibus Almagie in parte altera protenditur 
usque ad ortum aquae, quae Burza vocatur, et inde ad Danubium usque 
procedit Concessit etiam vobis, ut super fluvium nomine Alt sex naves ac 
totidem super fluvium nomine Mors liberas habeatis, per totum regnum eius 
salem descendendo ferentes et referentes res alias ascendendo. Salifodinas 

20 etiam quae Akana vocantur sufficientes ad praedictas duodecim naves libere 
ubicumque volueritis vobis regia liberalitate concessit, concedendo, ut nullum 
teneamini praestare tributum nec etiam homines vestri, cimi per Siculorum 
terram transierint aut Blachorum. Ad haec homines, qui terram ipsam in- 
habitabant, quando dicta donatio facta fuit vobis et domui vestrae liberos 

25 sine requisitione dimisit, expresso ut si aliqui de hominibus eius vel hospitibus 
terrae suae ad vos de cetero transmigraverint, eos exinde, quam cito ad 
notitiam vestram pervenerint, expelletis. Adiecit insuper, ut quiUbet in regno 
eius, qui proprietatem suam vobis in elemosinam voluerit elargiri, id faciendi 
habeat liberam facultatem. Ea etiam vos concessit libertate gaudere, ut nullus 

30 monetariorum ultra silvas terram vestram intrare vel vos in aliquo molestare 
praesumat, totu[m ius et utilitatem, quam in terra vestra debebat percipere, 
vobis totaliter induIg]endo. Id p[ensando specialiter in reco]mpensationem 
[da]mn[orum, quae] perpessi fuistis, quando eius ira contra vos provocata 
praedictam te[rram vobis praece]pit auflerri, ac etiam [ideo,] quod in regni 

35 confinio p[ositi freque]ntes paganorum sustinetis insultus, vos pro regno 
morti tanquam [firmum] propugnaculum opponentes, verumtamen nullam 
potestatem hab[eatis] cudendi quamcumque monetam absque regis licentia 
speciali. Nos ergo vestris iustis precibus benignum impertientes assensum, 
praedictas terras cum libertatibus et immunitatibus suis, sicut eas iuste ac 

40 pacifice obtinetis et in privilegiis dicti regis plenius continetur, vobis et 
domui vestrae auctoritate apostolica confirmamus et praesentis scripti patro- 
cinio communimus. Nulli ergo omnino hominum liceat hanc paginam nostrae 
confirmationis infringere vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc 

*) Orig, progregritur. 
46 ■) Orig. idex. 

') Codex A. 18,: Cruczebmg. 



24 

attentare praesumpserit, indignationem omnipotentis dei et beatorum Petri 
et Pauli apostolorum eius se noverit incursurum. Datum Laterani, XTTTT. 
Kalendas Januarii, pontificatus nostri anno septimo. 



35. 

Bom im Laterm 1223 Janmr 12. Papst Honorius IIL heauf- 5 
tra^ den Erlauer BischoJ, eine geeignete ihm von dem deutschen Orden 
vorgeschlagene Person als Dekan im Burzenland einzusetzen. 

Begister VaHkanisches Arehiv. 

Druek: Schmitth Epise. Agriens, I, 126, Katona Hist. crit. V, 405. Schldzer 
Krit. Sammiungen 321. Bdrdoay Supplem. 412. Fejir Codex 111, 1, 405. BeUOen 10 
Cresch. DarsteUung 89. Schuller Archiv J, 231. Teutsch u. Firnhaber Sieb. Urkb. 
I, 21. Theiner Mon. Hung. I, 37. Deneusianu Documente 80. 

Begest: Potthast Begesta Nr. 6918. 

Honorius episcopus venerabili fratri . .^) episcopo Agriensi 

salutem Dilecti filii • • magister et fratres domus sanctae Mariae 15 

Teutonicorum sua nobis petitione monstraverunt, quod in terra, quae dicitur 
Boza, quam noviter inhabitare ceperunt, impetu paganorum, per quos hac- 
tenus vasta et deserta permansit, non sine ipsorum multo discrimine refrenato, 
est iam non parvus numerus clericorum. Unde cum terra ipsa, iuxta indul- 
gentias eorum ordini ab apostolica sede concessas, praeter Bomanum ponti- 20 
ficem non habeat episcopum vel praelatum, supplicarunt, ut prae&tis clericis 
provideremus archipresbyterum vel decanum, ad quem possint habere re- 
cursum super quaestionibus emergentibus inter eos, donec ipsius terrae po- 
pulus in tantum, annuente domino, augmentetur, quod eis de proprio possit 
episcopo provideri. Ideoque fraternitati tuae per apostolica scripta mandamus, 25 
quatenus idoneam personam tibi ab ipsis fratribus praesentatam vice nostra 
in archipresbyterum vel decanum praeficias clericis antedictis. Datum Iia- 
terani, n. Idus Januarii, anno septimo. 



36. 

Bom im Lateran 1223 Dezember 12. Papst Honorius IIL ver- 30 
hietet dem siebenbUrgischen Bischof, das Burzenland unter seine Ge' 
richtsbarkeU einzubeziehen. 

Begister VaHkanisches Arehiv. 

Druck: Fejer Codex III, 1, 420. SchuUer Archiv I, 232. Teutsch u. Firn- 
haber Sieb. Urkb. I, 22. Theiner Mon. Hung. I, 43. Densusianu Documente 82. 35 

Begest: Potthast Begesta Nr. 7115. Knauz Monumenta I, 240. 
<) Thomas. 



25 

Honorius episcopus venerabili fratri . . ^ episcopo Ultrasilvano 

salutem Quod dilecti filii . . magister et fratres domus sanctae Mariae 

Theotonicorum terram Boze et ultra montes nivium propter paganorum 
insultus vastam usque ad proxima tempora et desertam noviter inhabitare 
5 ceperunt, ipsorum paganorum impetu non sine multo discrimine refrenato, 
eis ad meritum, nobis ad gaudium et toti populo Ghristiano provenit ad 
profectum, propter quod ipsi fratres et inhabitatores terrae predictae non 
sunt lacessendi iniuriis, sed beneficiis confovendi, quatenus numerus fidelium 
terram ipsam inhabitantium ad paganorum terrorem et Christianitatis sub- 

10 sidium feliciter augeatur. Cum autem terra ipsa secundum indulgentias dictis 
fratribus ab apostolica sede concessas, nullum praeter Romanum pontificem 
^iscopum habeat vel praelatum, tu, sicut eorum nobis conquestio patefecit, 
in ea tibi iurisdictionem indebitam usurpare contendens, presbyteros et 
dericoB ipsius terraa ad synodum tuam yocas, et tam ab eis quam a laicis 

15 dedmas et alia episcopalia iura niteris extorquere, in eos, si tuae non satis- 
faciunt voluntati, interdicti et excommunicationis sententias de facto, cum 
de iure nequeas, proferendo. Nolentes igitur aliquatenus sustinere, quod 
iidem fratres indebite, praesertim contra nostras indulgentias molestentur, 
fratemitati tuae per apostolica scripta firmiter praecipiendo mandamus, 

20 quatenus si quas forte de facto in clericos vel alios habitatores ipsius terrae 
sententias protulisti, eas de facto quoque non differens revocare, ab eorum 
gravamine taliter conquiescas, quod nec ipsi iustam habeant materiam con- 
querendi, nec nos tibi durius scribere compellamur. Qui cum domum eorundem 
fratrum sic rore nostrae gratiae rigaverimus, ut eam de humili statu ad 

25 altum tempore nostro provectam plantationem nostram non incongrue ap- 
pellare possimus, illam ea praerogativa diligimus caritatis, quod eius indigna 
gravamina non possemus in patientia tolerare. Noveris autem, nos venerabili 
fratri nostro . .^) Strigoniensi archiepiscopo mandavisse, ut nisi iuxta man- 
datum nostrum curaveris revocare sententias, si quas in saepe dictos incolas 

30 protulisti, ipse illas, tamquam a non suo iudice promulgatas, denunciet 
nullas esse. Datum Laterani, 11. Idus Decembris, anno octavo. 



37, 

Rom im Lateran 1223 Dezemher 13. Papst Honorius IIL macht 
dem Erehischof von Gran Mittheilung von der an den aiebenburgischen 
36 Bischof gerickteten BuUe Nr. 36 und heauftragt ihn, etwcUge Urtheil- 
sprOche desselben gegen BurzenlAnder fur ungiltig zu erkldren. 

Begister Vatikanisches Arehiv. 

Druck: Fejer Codex III, 1, 422. SchuUer Archiv I, 234. Teutsch u. Firnhaber 
Sieb, Urkb, I, 23, Theiner Mon. Hung, I, 43, Dcnsusianu Documente 83. 

40 Begest: Potthast Eegesta Nr, 7116, 

') Baynaldus, 
') Thamas. 



26 

Honorius episcopus venerabili fratri . . *) archiepiscopo Stri- 

goniensi salutem Quod dilecti filii . . magister et fratres domus 

sanctae Mariae Theotonicorum terram Boze et ultra montes nivium propter 
paganorum insultus vastam usque ad proxima tempora et desertam noviter 
inhabitare ceperunt, ipsorum paganorum impetu non sine multo discrimine 5 
refrenato, eis ad meritum, nobis ad gaudium et toti populo Christiano pro- 
venit ad profectum, propter quod ipsi fratres et inhabitatores terrae praedictae 
non sunt lacessendi iniuriis, sed beneficiis confovendi, quatenus numerus 
fidelium terram ipsam inhabitantium ad paganorum terrorem et Christianitatis 
subsidium feliciter augeatur. Cum autem terra ipsa secundum indulgentias 10 
dictis fratribus ab apostolica sede concessas nullum praeter Bomanum ponti- 
ficem episcopum habeat vel praelatum, venerabilis frater noster . . ^) epis- 
copus Ultrasilvanus, sicut eorum nobis conquestio patefecit, in ea sibi iuris- 
dictionem indebitam usurpare contendens, presby teros et clericos ipsius terrae 
ad synodam tuam vocas et tam ab eis, quam a laipis decimas et alia epis- 15 
copalia iura niteris extorquere, in eos, si tuae non satisfaciunt voluntati, 
interdicti et excommunicationis sententias de facto, cum de iure nequeas, 
proferendo. Nolentes igitur aliquatenus sustinere quod iidem fratres indebite 
praesertim contra nostras indulgentias molestentur, dicto episcopo firmiter 
dedimus in praeceptis, ut si quas forte de facto in clericos vel alios habi- 20 
tatores ipsius terrae sententias protulisti, eas de facto quoque non differens 
revocare, ab eorum gravamine taliter conquiescas, quod nec ipsi iustam 
habeant materiam conquerendi nec nos tibi durius scribere compellamur. 
Qui cum domum eorundem fratrum sic rore nostrae gratiae rigaverimus, ut 
eam de humili statu ad altum tempore nostro provectam plantationem nos- 25 
tram non incongnie appellare possimus, illam ea praerogativa diligimus cari- 
tatis, quod eius indigna gravamina non possemus in patientia tolerare. Ideoque 
fratemitati tuae per apostolica scripta mandamus, quatenus, nisi dictus epis- 
copus iuxta mandatum nostrum curaverit revocare sententias, si quas in 
saepe dictos incolas promulgavit, tu illas, tamquam a non suo indice promul- 30 
gatas, denuncies nuUas esse. Datum Laterani, Idibus *) Decembris, anno octavo. 



38. 

1223 nach November 30. Konig Andreas IL besUUigt des Geist- 
lichen Gocelinus Schenkung von Michelsberg an die Abtei Kerz. 

Eingtschaliet von Konig Ludwig L 1359, Orig. Hermanmt. Archiv. — Die Ur- 35 
kunde ist ferner eingeschaltet von dem Weissenburger Kapitel 1449, dann von dem 
Judex curiae Ladislaus 1469, Orig. Perg. ebenda. Abschrift von Lorenz Weiden- 
felder in dessen Manuskript 1. Folioband 1. Theil im Brukenthal^schen Mttseum zu 
Hermannstadt. — Das Original von 1223, einmal vielleicht in Heltau gewesen, FejSr 
Codex VII, 1, 215, befand sich fruher in Michelsberg, Teutsch u. Firnhaber Sieb. Urkb. 40 
I, S. XXV, heute ist dasselbe verschollen. Das Siegel rund, Durchmesser 103 CenHm., 



») Thomas. 
') Raynaldus. 
•) Vorlage: Idus. 



27 

weis8€8 Wachs, an die Urkunde mit rother Seidenschnur angehdngt gewesen, wird 
im Hermannst, Archiv aufbewahH, Konig gekront, auf dem Thron sitzend, in der 
Rechten das Scepter, in der Linken der Reichsapfel. Im Siegelfeld rechts die Sontie, 
links der Mond und ein Siern. Umschrift doppelreihig, Kapitaf, E und M uncial 
5 t ANDREAS : Dt : gSa : VNGAR[IE : DALIMAaE : OROACIE : RAfME : S]VIE 

GALICIE : REX. In der zweiUn Reihe: [SI]GILL : SECUNDI : ANDREE : REGI8 
TERCn : BELE : REGIS FILEl : Abgebildet Pray Syntagma Tafel III, Fig. 2. 
— Das Begierungsjahr, annt^s vigesimus, ist von dem Tode des Konigs Emerich, 
f 1204 November 30, an gerechnet. 

10 Druck: Fejer Codex III, 1, 399 u. Vil, 1, 212. Tudomdnyos gyiijteminy 1830. 

III, 99. Teutsch u. Firnhaber Sieb. Urkb. I, 23. TransUvania 1871, 42. Den- 
susianu Documente 79. 

In nomine sanctae trinitatis et individuae unitatis. Andreas dei gratia 
Hungariae, Dalmaciae, Croaciae, Ramae, Seruiae, Galliciae Lodomeriaeque rex 

15 in perpetuum. Cum quaelibet iusta petitio apud regiae serenitatis exc^llentiam 
sit admittenda, illa maxime mereri censetur obtentum quae ab animo divinitus 
inspirato procedens prodit velle petentis largiendo terrena lucrari caelestia et 
temporalibus institutis acquirere sempiterna. Hinc est quod ad universorum 
notitiam tenore praesentium pervenire volumus, quod cum fideli et dilecto 

20 clerico nostro magistro Gk)celino propter indeciduae fidelitatis obsequia mon- 
tem sancti Michaelis cum ecclesia et terra sibi pertinente situm in Vltra- 
siluanis partibus, quem de Zebeniensi ecclesia in concambium terrae Boroth- 
nik receperamus simul cum omnibus suis pertinentiis eodem iure libertatis 
quo nos obtinueramus libere ac pacrfice iure perpetuo possidendam per fide- 

25 lem nostrum Pouka filium Ceci Eliahim contulisseraus, postmodum processu 
temporis divinitus sibi inspirante pro remedio animae suae intuitu aeternae 
retributionis quo unusquisque generaliter indiget, monasterio de Kerch con- 
tnlisset, accedens ad nostram praesentiam multa precum postulavit instantia, 
quod donationi suae assensum praeberemus et privilegio regiae auctoritatis 

30 confirmaremus. Cum igitur regiae maiestatis intersit cuiusque iura integra 
conservare et piis dispositionibus auctoritatem impendere iustas eius peti- 
tiones et optimam intentionem considerantes favorem adhibuimus condignum 
praenominatum itaque montem simul cum ecelesia et terra cum suis per- 
tinentiis eodem titulo libertatis, quo iam dictus magister Gocelinus per nos 

35 possederat,^) in praesend pagina adnotatam fecimus auctoritate nostri privi- 
l^ii perennari praememorato monasterio iure perpetuo possidendam. Prima 
meta terrae montis sancti Michaelis incipit ab oriente in pede alpium et 
descendit per torrentem descendentem ab ipsis alpibus versus villam Ruetel 
metis assignatis secus rivulum usque ad viam, quae ducit de ipso monte 

40 ad villam Ruetel, inde transit ipsam viam et ascendit per quandam viam 
usque ad metam quae dividit territoria de villa Hermani et de viUa 
Reutel, inde tendit sub pede montis vinearum de viUa Hermani et per 
quandam semitam quae ducit ad Insulam Christianam usque vertieem montis 
nemorosi et per ipsum verticem ascendit iterum in alpes versus occidentem 

45 et ibi terminatur. Item etiam confirmamus in praesenti privilegio terram 
quam prius eidem monasterio contuleramus exemptam de Blaccis pro re- 

») Vorlage: possiderat. 



28 

medio animae nostrae per fidelem ac dilectum nostrum Benedictom tunc 
temporis vaivodam assignari facientes. Meta vero huius terrae incipiens a 
fluvio Alt, ubi finis est cuiusdam insulae ascendit per paludem quae vocatur 
Eguerpotak usque fagos quae dicuntur Nogebik et in fine dictarum fagorum 
cadit in rivulum qui dicitur Arpas et exinde per eundem rivulum ascendit 5 
usque alpes et per alpes veniens versus australem plagam descendit in rivum 
qui dicitur Kurchz et per eundem rivum venit in fluvium Alt et sic terminatiir. 
Ut autem huius nostrae confirmationis series salva semper et inconcussa per- 
maneat, praesentem concessimus paginam sigilli nostri munimine in per- 
petuum roboratam. Datum per manus Cleti aulae nostrae cancellarii et 10 
Agriensis praepositi, anno dominicae incamationis millesimo CC^. XX^ III*. 
Strigoniensi sede vacante, reverendo Wgrino Coiocensi archiepiscopo exis- 
tente, Desiderio Chenadiensi, Roberto Vesprimiensi, Stephano Zagrabiensi, 
Thoma AgriensL, Briccio Vaciensi, Bartolomeo Quinqueecclesiensi, Regnaldo 
Vltrasiluano et aliis episcopis ec^lesias dei gubernantibus. Jula palatino et 15 
comite Budrogiensi, Salamone bano, Nicolao curiali comite reginae et comite 
Supruniensi, Botez aulae nostrae curiali comite et comite Bekesiensi, Buzad 
Posoniensi, Martino Musuniensi, Laurencio Wyuariensi et aliis comitibus co- 
mitatus tenentibus. Begni autem nostri anno vigesimo. 



39. 20 

Bom im Lateran 1224 April 30. Papst Honoritis IIL ermahnt 
die Geistlichkeit und Bevolkerung des Burzevdandes zum Gehorsam 
gegen den BurzenlAnder Dekan. 

Begigler Vatxkanisehes Archiv, 

Druck: Fejir Codex lll, 1, 453. Schuller Archiv I, 235. Teutsch u. Firnhaber 25 
Sieb. Urkb. I, 25. Alle GtnanrUen daHren diese Urkunde: V. Kalendas Maii. 
Theiner Mon. Hung. I, 51. Densusianu Documente 88. 

Begest: PoUhast Regesta Nr. 7229. PeUenegg Urkunden 28. 

HonoriuB episcopus dilectis filiis • • archipresbytero et ciero 

ac populo terrae Boze et ultra montes nivium salutem Quantam de 90 

vobis geramus soUicitudinem et quanto afiectu ad incrementum vestrum 
ac tranquillitatem et commodum intendamus, ex eo potestis colligere mani- 
feste, quod vos et terram vestnun in ius et proprietatem ecclesiae Romanae 
suscepimus et libertatibus nonnuUis curavimus communire, sicut apostolicae 
literae, quas super hiis dilectis filiis . . magistro et fratribus hospitalis sanctae 35 
Mariae Teotonicorum Jerosolimitani dominis dictae terrae concessimus, vos 
poterunt plenius edocere. Monemus igitur universitatem vestram et hortamur 
in domino per apostolica vobis scripta mandantes, quatenus sicut ecclesiae 
Romanae filii speciales de gratia nostra et favore securi hiis, quae ad divini 
nominis cultum et dilatationem pertinent populi Christiani, tota soUicitudine, 40 
toto studio intendentes inter vos servetis vinculum mutuae caritatis et pacis, 
per quam et parvae res crescunt, et magnae in sua magnitudine conser- 



29 

vantar. Cnm autem aliquae inter vos quaestiones emerserint, quae auctori- 
tatem ecclesiasticam iudidumve requirant, ad archipresbyterum vestrum, 
quem ad hoc ipsum praefici fecimus, recurratis, ut quaestionibus ipsis per 
soUicitudinem eius concordia iudiciove sopitis, pax et tranquiliitas vestra 

5 inconcussa servetur. Unde volumus et vobis iniungimus auctoritate praesentium, 
ut eidem archipresbytero, cui corrigendi excessus omnium vestrum et spe- 
daliter clericorum concessimus potestatem, tamquam pastori vestro reve- 
rentiam congruam exhibentes, salubribus monitis et mandatis ipsius inten- 
datis et obediatis humiliter et devote. Datum Laterani, 11. Kalendas Maii, 

10 anno octavo. 

40. 

Bom im Lateran 1224 April 30. Papst Honorim III. steUt das 
Gebiet des deutschen Ordens im Burzenland unter den Schutz des 
pOpstUchen Stuhles und verbietet, dass irgend ein Erehischof oder 
15 Bischof dasdbst gmtliche Oerichtsbarkeit ausObe. 

Begister Vattkanisches Archiv, 

Druek: Katona Hist, crit. V, 460. SMdser Krit. Sammlungen 321. Bdrdosy 
Supplem. 413. Fejir Codex 111, 1, 459. Bethien Geseh. DarsteUung 91. Schuller 
Archiv 1, 226. Teutsch u. Firnhaber Sieb. Urkb. 1, 26. Theiner Mon. Hung. I, 50. 
20 Denstisianu Documente 85. 

BruchstHek: Baynald Annal. XIIJ, 312. Watterich Ordensstaat 107. 

Begest: StrMke Tabulae 157. Fotthast Begesta Nr. 7232. Pettenegg Urkunden 28. 

Honorius episcopus dilectis filiis • • magistro et fratribus 

hospitalis sanctae Mariae Teotonicorum Jerosolimitani salutem Grata 

25 deo et hominibus ordinis vestri religio promeretur, ut vestris favorabilibus 
desideriis favorabiliter annuamus, quatenus eiusdem ordinis nova plantatio 
eo felicius incrementa suscipiat, quo largius fuerit rore apostolicae gratiae 
irrigata. Petistis siquidem, ut terram Boze et ultra montes nivium, quam 
propter paganorum insultus vastam usque ad proxima tempora et desertam 

30 largitione carissimi in Christo filii nostri Andreae regis Ungarorum iUustris 
adepti esse noscimini et noviter inhabitare cepistis, ipsorum paganorum 
impetu non sine multo personarum vestrarum discrimine refrenato, in ius 
et proprietatem apostolicae sedis recipere dignaremur, asserentes, quod fideles 
libentius transibunt in eius coloniam, si eam viderint apostolicae sedis esse 

35 speciaU dominationi subiectam, sicque fiet, ut terra, quae lata et spatiosa 
cultoribus indiget, facUe populetur et numerus habitantium ia eadem ad 
ipsorum paganorum terrorem et securitatem fideUum atque ad utiUtatem 
non modicam terrae sanctae feUciter augeatur. Yestris ergo pus predbus 
benignius annuentes, praefatam terram in ius et proprietatem beati Petri 

40 susdpimus, et eam sub speciaU apostoUcae sedis protectione ac defensione 
perpetuis temporibus permanere sancimus. Ad haec cum eadem terra se- 
cundum indulgentias vobis ab apostoUca sede concessas, nuUum praeter 
Bomanum pontificem habeat episcopum vel praelatum, praesentiom auctoritate 



30 

districte inhibemus, ne quis archiepiscopus vel episcopus in terram ipsam 
vel incolas eius interdicti vel excommunicationis sententiam sine speciali 
auctoritate apostolicae sedis promulgare praesumat vel iurisdictionem quam- 
libet exercere, sed ad archipresbyterum, quem per venerabilem fratrem 
nostrum . .*) Strigoniensem archiepiscopum tunc episcopum Agriensem, 5 
praefici fecimus ipsi terrae, habeat clerus eiusdem populusque recursus pro 
quaestionibus emergentibus inter eos aliisque articulis, qui ecclesiasticam 
auctoritatem iurisdictionemve requirunt et possunt per alium quam epis- 
copum expediri. Ea vero quae desiderant pontificalis dignitatis officium, ut 
puta chrisma, oleum sanctum, ordinationes clericorum et dedicationes eccle- 10 
siarum seu altarium, a quocumque malueritis, recipietis, episcopo apostolicae 
sedis communionem et gratiam obtinente, quousque ipsius terrae populus, 
divina favente gratia, sic fuerit augmentatus, ut dignum sit proprium ei 
episcopum provideri. In recognitionem autem dominii et perceptae a sede 
apostolica libertatis duas marcas auri, quas voluntate spontanea obtulistis, 15 
nobis unam et fratribus nostris aliam, in festo resurrectionis dominicae 

annis singulis persolvetis. Nulli ergo protectionis, inhibitionis, consti- 

tutionis et concessionis Si quis Datum Laterani, 11. Kalendas 

Maii, anno octavo. 

41. 20 

Bom im Lateran 1224 April 30. Papst Honorius IIL erkldrt 
den deutschen Orden im Burzenland fiir unmittelhar unter dem p&pst- 
lichen Stuhl stehend und verhietet den ungarischen Erzbischofen und 
Bischofen denselben irgendwie zu hel&stigen. 

Begiater Vatikanisches Archiv. 25 

Eingeschaltet ist die Urkunde von Bischof Philipp Firmanus 1278, Strehlke 
Tdbulae 159, Orig. Staatsarchiv Kdnigsherg. 

Druck: Schuller Archiv I, 238. Teutsch u. Firnhaber Sieb. Urkb. I, 27. Theiner 
Mon. Hung. 1, 51. Wemel Cod. Arpad. /, 200. Densusianu Documente 87. 

Begest: StreMke Begesta N Tabulae 158. Potthastr. 7231. Pettenegg Urkunden 28. 30 

Honorius episcopus servus servorum dei venerabilibus fratribus 
nostris archiepiscopis et episcopis per Ungariam constitutis salutem et apos- 
stolicam benedictionem. Dilectorum filiorum . . magistri et fratrum hospi- 
talis sanctae Mariae Teotonicorum Jerosolimitani deo et hominibus gratata 
religio promeretur, ut suis favorabilibus desideriis favorabiliter annuamus, 35 
quatenus eiusdem ordinis nova plantatio eo felicius incrementa suscipiat, 
quo largius fuerit rore apostolicae gratiae irrigata. Petierunt siquidem iidem 
magister et fratres ut terram de Boze et ultra montes nivium quam propter 
paganorum insultus vastam usque ad proxima terapora et desertam largitione 
carissimi in Christo filii*) nostri*) Andreae regis Ungariae') illustris adepti 40 

>) Thomas. 

*) So 1278, fUr beide Wdrter steh^ in der Vorlage nur: nostro. 

•) 8o 1278, Vorlage: Ungaroruin. 



31 

esse noscuntur et noviter inhabitare ceperunt, ipsorum paganorum impetu 
non sine multo personarum suarum discrimine refrenato in ius et proprie- 
tatem apostolicae sedis recipere dignaremur, asserentes quod fideles libentius 
transibunt in eius coloniam, si eam viderint apostolicae sedis esse speciali 

5 dominationi *) subiectam sicque fiet ut terra, quae lata et spatiosa cultoribus 
indiget facile populetur et numerus habitantium in eadem ad ipsorum paga- 
norum terrorem et securitatem fidelium atque ad utilitatem non modicam 
terrae sanctae feliciter augeatur. Ipsorum ergo magistri et fratrum piis 
precibus benignius annuentes praefatam terram in ius et proprietatem beati 

10 Petri suscipimus et eam sub speciali apostolicae sedis protectione ac defen- 
sione perpetuis temporibiis permanere sanciraus. Ad haec cum eadem terra 
secundum indulgentias ipsis fratribus ab apostolica sede concessas nullum 
praeter Romanum pontificem habeat episcopum vel praelatum districtius 
duximus inhibendum, ne quis aichiepiscopus vel episcopus in terram ipsam 

15 vel incolas eius interdicti vel excommunicationis sententiam sine speciali auc- 
toritate apostolicae sedis promulgare praesumat, vel iurisdictionem quamlibet 
exercere, sed ad archipresby terum quem per venerabilem fratrem nostrum . . ^) 
Strigoniensem archiepiscopum, tunc episcopum Agriensem praefici fecimus 
ipsi terrae, habeat clerus eiusdem populusque recursus, pro quaestionibus 

20 emergentibus inter eos aliisque articulis, qui ecclesiasticam auctoritatem iuris- 
dictionemve requirunt et possunt per alium quam episcopum expediri, ea 
vero, quae desiderant pontificalis dignitatis ofRcium, ut puta chrisma, oleum 
sanctum, ordinationes clericorum et dedicationes ecclesiarura seu altarium 
a quocumque malueritis recipietis, episcopo apostolicae sedis ') communionem 

25 et gratiam obtinente, quousque ipsius terrae populus divina favente gratia sic 
fuerit augmentatus, ut dignum sit proprium ei episcopum provideri. Ideoque 
fratemitatem vestram soilicitandam duximus et monendam per apostolica 
vobis scripta mandantes, quatenus dictos fratres vel ipsius terrae incolas 
contra nostrae constitutionis et inhibitionis tenorem nullatenus molestetis, 

30 quin immo ipsos habentes specialiter pro sedis apostolicae reverentia pro- 
pensius commendatos cum pro clericorum ordinationibus et aliis, quae ad 
pontificale spectant ofRcium, ab eis requisiti fueritis, benigne ipsorum iustis 
postulationibus annuatis, ut et ipsi possint de bono in melius favore vestro 
adiuti proficere nosque caritatem vestram debeamus in domino commendare. 

35 Datum Laterani, n. Kalendas Maii, anno octavo.^) 

42. 

Bam im Lateran 1224 April 30. Papst Honorius III. ubertr&gt 
dem Buraenldnder Dekan die geistliche Gerichtsbarkeit iiber das 
Burzenland. 

40 Begister Vatikanisches Archiv. 



*) 127S: ditioni. 

*) TKomas. 

*) 1278: ab apostolica sede. 

«) 1278 fehU die Datirung, 



32 

Druck: FejSr Codex III, 1, 453. SchuUer AreMv I, 234, Teutseh u. Firnhaber 
Sieb. Urkb. I, 25. Alle Genannten und auch Potthast datiren diese Urkunde: IV, 
Nonas Aprilis. Theiner Mon. Hung. I, 51. Densusianu Documente 88. 

Begest: Fotthast Begesta Nr. 7211. 

Honorius episcopus dilecto filio . . archipresbytero terrae Borze 5 

et ultra montes nivium salutem Gerentes de clero et populo de 

terra Boze et ultra montes nivium, tamquam de specialibus sedis apostolicae 
filiis, curam et sollicitudinem specialem, te ipsis praefici fecimus in archi- 
presbyterum et rectorem, ut cum praeter Romanum pontificem alium prae- 
latum non habeant, ad te possint habere recursum pro quaestionibus emer- 10 
gentibus inter eos aliisque articulis, qui auctoritatem seu iurisdictionem 
ecclesiasticam exigere videbunter et tuo poterunt ministerio expediri. Ut 
autem commissam tibi soilicitudinem liberius et utilius valeas exercere, 
corrigendi eorum excessus et maxime clericorum, ac rebelles districtione 
canonica compescendi tibi auctoritate praesentium concedimus potestatem. 15 
Tu ergo ea modeste ac prudenter utaris, referendo ad nos, si quae ') forsan 
emerserint, quae maiorem indaginem requirere videantur. Nulli ergo nostrae 

concessionis Si quis autem Datum Laterani, 11. Ealendas 

Maii, pontificatus nostri anno octavo. 



43. 20 

1224 nach November 30. Kdnig Andreas 11. bestimmt Bechte 
und PfUchten der Siebenbiirger Deutschen von Broos bis Draas 
(,yAndreanum^') . 

EingeschaUet von Kdnig Karl 1317, Orig. Hermannst. Arckiv. ^ Die Cber- 
lieferungsformen enthdU nebenstehende t)7>ersidU. 25 

Sdmmtliche hier genannten Originale befinden sich im Hermannst. Archiv. 
Die Urkunde des Palatins Michael Orszag von 1478 ist auch 1478 eingeschaltei 
von dem Kolozsmonostorer Konvent, dessen Originalurkunde sich im Stadtarchiv 
Klausenburg befindet. 

Druck: Tdppelt Origines 16, 2. Aufl. (Viennae 1762) 16. Haner Hist. eccles. 94. 30 
Andreas II. libert. Saxon. assertor Blatt A 2. Pray Annal. reg. Hung. I, 227. 
Schwarz Becensio 28. Lennep Cod. probationum 857. Benkd Transsilv. I, 439. 
Katona Hist. crit. V, 455. Seiverts Nachrichten 442. Verfassungszustand 111. 
Das Becht des Eigenthums 19. Die Grundverfassungen 7, 2. Auft. 6. Neues Ungr. 
Magazin I, 324. Eder De iniiiis 179. SMozer Krit. SammJungen 535. Kosa De 35 
publica administr. 82. Fejer Codex III, 1, 441. Schuller Umrisse I, Urkb. 21. 
Michnay u. Lichner Ofner StadtredU 236. EndUcher Monum. Arpad. 420. Cedmig 
Ethnographie II, 347. Schuler v. Libloy Siebenb. Bechtsgeschichte I, 58. Teleki 
Hunyadiak kora XII, 60 u. 294. Teutsch u. Firnhaber Sieb. Urkb. I, 28. Teutsch 
Das Zehntrecht 117. Szabd Az erd. szdszok 5. Jakah okleviltdr I, 9. Sehober 40 
Quellenbuch 1, 309, mit deutscher Obersetzung. Densusianu Documente 83. Sdimauk 
Supplementum 4. 

UnvoUstdndig : Bdrdosy Supplem. 414, 



*) Vorlage: qna. 



S3 



se 



U9 



00 



M 






I 

I 






3 



f 



^ 



9 



S 



II 



n3 






Ifl 



•I 



I 

§ 

® ^ -a 

J9 



§ 









I 



r 



■«1 



^ 



I 



II 



r 



^ 






c 

o 



- a 1 1 s .? 



«o 



9 













g 



fl 






3S 



R» 

QQ 



X 

fe o 



^ 



t2 

I 

I 

I 



Urimikltnlmdi. 



34 

In deutscher Ubersetzung: Die Siebenburger Sachsen 149. Schtder v. Libloy 
MatericUien 3, 33 und Sieb. Bechtsgeschichie 2. Aufl. I, 115. 

Begest: Szabd Szik. okleviltdr I, 5. Fabritius Urkb. 1. Vereinsarchiv Neue 
Folge XV, 169. 

In nomine sanctae trinitatis et individuae unitatis. Andreas dei 5 
gratia Hungariae, Dalmaeiae, Croaciae, Ramae, Seruiae, Galliciae Lodome- 
riaeque rex in perpetuum. Sicut ad regalem pertinet dignitatem, superborum 
contumaciam potenter opprimere, sic etiam regiam decet benignitatem, oppres- 
siones humilium misericorditer sublevare et fidelium metiri famulatum et 
unicuique secundum propria merita retributionis gratiam impertiri. Acce- 10 
dentes igitur fideles tospites nostri Theuthonici Ultrasiluani universi ad 
pedes maiestatis nostrae humiliter nobis conquerentes sua questione sup- 
pliciter nobis monstraverunt, quod penitus a sua libertate qua vocati fuerant 
a piissimo rege Geysa avo nostro excidissent, nisi super eos maiestas regia 
oculos solitae pietatis nostrae aperiret, unde prae nimia paupertatis inopia 15 
nullum maiestati regiae servitium poterant impertiri. Nos igitur iustis eorum 
querimoniis aures solitae pietatis inclinantes ad praesentium posterorum- 
que^) notitiam volumus devenire, quod nos antecessorum nostrorum piis 
vestigiis inhaerentes pietatis moti visceribus pristinam eis reddidimus liber- 
tatem. Ita tamen quod universus populus incipiens a Waras usque in Boralt 20 
cum terra Syculorum terrae Sebus et terra Daraus unus sit populus et 
sub uno iudice censeantur, omnibus comitatibus praeter Chybiniensem 
cessantibus radicitus. Comes vero quicumque fuerit Chybiniensis nullum 
praesumat statuere in praedictis comitatibus, nisi sit infra eos *) residens, et 
ipsum populi eligant, qui melius videbitur expedire, nec etiam in comitatu 25 
Chybiniensi aliquis audeat comparare pecunia. Ad lucrum vero nostrae 
camerae quingentas marcas argenti dare teneantur annuatim, nullum prae- 
dialem vel quemlibet alium volumus infra temiinos eorundem positum ab 
hac excludi redditione, nisi qui super hoe gaudeat privilegio speciali. Hoc 
etiam eisdem concedimus, quod pecunia, quam nobis solvere tenebuntur 30 
seu dignoscuntur, cum nuUo alio pondere nisi cum marca argentea quam 
piissimae recordationis pater noster Bela eisdem constituit videlicet quintum 
dimidium fertonem Chybiniensis ponderis cum Coloniensi denario, ne dis- 
crepent in statera solvere teneantur. Nunciis vero, quos regia maiestas 
ad dictam pecuniam colligendam statuerit, singulis diebus, quibus ibidem 35 
moram fecerint, tres lotones pro eorum expensis soivere non recusent. 
Milites vero quingenti infra regnum ad regis expeditionem servire depu- 
tentur, extra vero regnum centum, si rex in propria persona iverit, si vero 
extra regnum iobagionem miserit sive in adiutorium amici sui sive in pro- 
priis negotiis quinquaginta tantummodo milites mittere teneantur nec regi 40 
ultra praefatum numerum postulare liceat nec ipsi etiam mittere teneantur. 
Sacerdotes vero suos libere eligant et electos repraesentent et ipsis decimas 
persolvant et de omni iure ecclesiastico secundum antiquam consuetudinem 

^) Vorlage: piaesentiam poBtenunque. 

•} Vorlage: eas. 45 



35 

eis respondeant Volumus et etiam firmiter praecipimus, quatenus ipsos nullus 
iudicet nisi nos vel comes Chybiniensis, quem nos eis loco et tempore 
constituemus. Si vero coram quocumque iudice remanseiint, tantummodo 
iudicium consuetudinarium reddere teneantur, nec eos etiam aliquis ad 

5 praesentiam nostram citare praesumat, nisi causa coram suo iudice non 
possit terminari. Praeter vero supra dicta silvam Blacorum et Bissenorum 
cum aquis usus communes exercendo cum praedictis scilicet Blacis*) et 
Bissenis *) eisdem contulimus, ut praefata gaudentes libertate nulli inde ser- 
vire teneantur. Insuper eisdem concessimus, quod unicum sigillum habeant, 

10 quod apud nos et magnates nostros evidenter cognoscatur. Si vero aliquis 
eorum aliquem convenire voluerit in causa pecuniali, coram iudice non 
possit uti testibus, nisi ') personis infra terminos eorum constitutis, ipsos ab 
omni iurisdictione penitus eximentes. Salesque minutos secundum antiquam 
libertatem drca festum beati Georgii octo diebus, circa festum beati regis 

15 Stephani octo et circa festum beati Martini similiter octo diebus omnibus 
libere recipiendos concedentes. Item praeter supra dicta eisdem concedimus, 
quod nullus tributariorum nec ascendendo nec descendendo praesumat im- 
pedire eos. Silvam vero cum omnibus appendicus suis et aquarum usus 
cum suis meatibus, quae ad solius regis spectant donationem, omnibus tam 

20 pauperibus quam divitibus libere concedimus exercendos. Volumus etiam et 
regia auctoritate praecipimus, ut nullus de iobagionibus nostris villam vel 
praedium aliquod a regia maiestate audeat postulare, si vero aliquis postu- 
laverit, indulta eis libertate a nobis contradicant Statuimus insuper dictis 
fidelibus, ut cum ad expeditionem ad ipsos nos venire contigerit, tres des- 

25 census tantum solvere ad nostros usus teneantur. Si vero vaivoda ad regalem 
utilitatem ad ipsos vel per terram ipsorum transmittitur, duos descensus, 
unum in introitu et unum in exitu solvere non recusent Adiicimus etiam 
supra dictis libertatibus praedictorum, quod mercatores eorum ubicumque 
voluerint in regno nostro libere et sine tributo vadant et revertantur, effi- 

30 caciter ius suum regiae serenitatis intuitu prosequentes. Omnia etiam fora 
eorum inter ipsos sine tributis praecipimus observari. Ut autem haec quae 
ante dicta sunt firma et inconcussa permaneant in posterum, praesentem 
paginam duplicis sigilli nostri munimine fecimus roborari. Datum anno ab 
incamatione domini M. CC. XXTTft., regni autem nostri anno vicesimo primo. 



35 44. ' 

Tivoli 1^J25 Juni 10. Papst Honoriua III. loht die Ausdauer 
der deutschen Bitter im Burzenland und versichert dieselben des pOpst- 
lichen Schutzes. 

Begister Vatikawisches Archw. 



40 *) 1383: Blatis, 1387: Blacis. 1406, 1486, 1493, 1627: platis. 

•) 1383: Bissenis verbessert aus pisdnis. 1387, 1406, 1486, 1493, 1627: pisdnis. 
*) Vorlage hierauf testibus horieontal durchgestrichen. 



36 

Druck: FejSr Codex III, 2, 41. SchuUer Ardiiv J, 240. Teutsch und Fim- 
haber Sieb. Urkb. I, 31. Theiner Mon. Hung. I, 58. Denausianu Documente 89. 

lUgest: Potthasi Regesta Nr. 7427. 

Honorius episcopus dilectis in Christo filiis . . praeceptori 

et fratribus domus sanctae Mariae Theotonicorum in Borza consistentibus 5 

salutem Eecepimus literas, quas super grayaminibus atque minis 

vobis a carissimo in Christo filio nostro . . ') illustri rege Ungarorum 
illatis, vestra nobis discretio destinavit, virtutis vestrae constantiam in do- 
mino commendantes, quod sicut eaedem literae continebant, cum militetis 
sub obedientiae iugo, pro nuilis minis sive terroribus terram demitteretis 10 
eandem sine nostra vel magistri vestri lieentia speciali. Noveritis autem, 
nos ipsi regi et aliis nostras super hoc literas destinasse, quales vidimus 
expedire, ac deo auctore ita providere curabimus, quod non oportebit vos 
demittere terram ipsam, sed eam tenebitis cum favore ac benevolentia dicti 
regis. Vos ergo sicut viri*) prudentes terram ipsam domui vestrae regia 15. 
liberalitate donatam et a sede apostoiica confirmatam, solita diiigentia con- 
servetis, securi de nostra et apostolicae sedis gratia et favore. Datum 
Tibure, IV. Idus Junii, anno nono. 

45. 

Tivoli 1225 Juni 12. Papst Honorius IIL ermahnt Konig 20 
Andreas IL, dem deutschen Orden das Bureenland auriicksugeben. 

Register Vatikanisches Archiv. 

Druck: FejSr Codex III, 2, 43. Schuller Archiv I, 241. Teutseh u. Firnhaber 
Sieb. Urkb. I, 32. Theimr Mon. Hung. I, 58. Denausianu Documente 91. Das 
von Baynald Annal. XIII, 318 gedruckte Bruchstilck dieser Urkunde haben Pray, 25 
Benkdf Katona, Bdrdosy und BetMen a. a. 0. nachgedruckt. 

Begest: Potthast Begesta Nr. 7431. 

Honorius episcopus carissimo in Christo filio . • ') illustri 

regi Ungariae salutem Dolemus, quoties audimus, te aliquid facere, 

quod famae tuae obviet et saluti, desiderantes ut ea semper facias, per quae 30 
deo et hominibus debeas complacere. In tuis siquidem privilegiis perspeximus 
contineri, quod terram Boze ac ultra montes nivium fratribus domus Theo- 
tonicorum regia liberalitate donasti, unde terram ipsam sub apostolicae sedis 
protectione suscepimus et libertate donavimus speciali, adeo ut apostolico 
privilegio statuerimus, eam nuUi nisi Romano pontifici subiacere, quatenus 35 
eadem colonis citius impleretur, tuumque meritum eo altius surgeret, quo 
donum tuum terrae sanctae uberius proveniret. Prequenter autem ipsorum 
fratrum recepimus querimoniam, quod ipsos super terra eadem indebite in- 
quietas, et frequenter tibi super hoc direximus scripta nostra, rogantes et 

*) Andreas IL 40 

•) Vorlage: veri. 
•) Andreas IL 



37 

exhortantes, ut super hoc ab eorum inquietatione desisteres, quin immo 
sicut honori tuo expedit et saluti, ipsos pro reverentia divina et nostra de- 
fenderes et foveres. Nuper autem querelam eorundem recepimus continentem, 
quod tu quorundam malignorum instinctu terram ipsam in grandi et gravi 
5 equitum et peditum multitudine intravisti adeoque gravasti ipsos fratres et 
eorum homines exactionibus ac expensis, quod eis damnijBcatis ad valentiam 
mille marcarum et ultra terram ipsam, quam cum multo personarum et rerum 
dispendio populaverant, eis et ipsi terrae sanctae pene penitus in utQem 
reddidisti. Quoddam quoque castnun, quod ultra montes nivium multis con- 

10 struxerant laboribus et expensis, occupasti per violentiam, fratribus eorum 
ab eodem eiectis, et cum homines tui quosdam fratres et homines eorundem 
occiderint, quosdam vulneraverint, et quosdam carceri manciparint, tu ab 
eis humiliter requisitus, ut super hiis eis satisfieri faceres, querimonias eorum 
et preces penitus obaudisti. Denique cum ex parte tua fuisset propositum 

15 coram nobis, quod ipsi fratres liberalitatis tuo beneficio non contenti, sed 
egressi fines possessionum a te sibi concessarum intuitu pietatis, quasdam 
ex tuis possessionibus occuparant, nosque per literas nostras mandavissemus 
eisdem, ut cum eos non deceat invadere aliena et ipsas possessiones tuae 
celsitudini restitueret, et ab occupatione aliorum bonorum tuorum de cetero 

20 abstinerent, tu, quod intelleximus de possessionibus illis, quas dicebantur extra 
concessarum sibi terminos occupasse, mentes retorquere ad iUas, quas eis, 
immo deo pia liberalitate donasti, et quae ipsorum domui sunt ad preces 
tuas auctoritate apostolica confirmatae, praecepisti eisdem, ut terras ipsas, 
sicut iam diximus, a te sibi donatas intuitu pietatis et a sede apostolica 

25 confirmatas, , tibi continuo resignarent, eis nisi tuae iussioni parerent, gravia 
comminando. Profecto non deberes sic proseqai dona tua, quin immo terram 
ipsam quasi plantam tuam beneficiis rigare continuis, et non huiusmodi 
oppressionibus et iniuriis tuae liberaUtatis meritum apud deum et homines 
denigrare, quamquam haec nequaquam clementiae tuae imputanda credamus, 

30 sed potius pravis suggestionibus malignorum, qui videntes praefatam terram 
per immensum dictorum fratrum studium profecisse, ac eius cupidinenfi 
venenosis suasionibus te accendunt, non attendentes, quod nihil veraciter 
retinetur, nisi quod pia liberalitate donatur. Magna quidem sunt, quae de- 
disti fratribus antedictis, sed certe si devota meditatione pensaveris, quam 

35 multa et magna tibi contulit divinae immensitas largitatis, non magna repu- 
tabis, quae pie pro eius honore ac amore dedisti, sed potius cogitabis, te 
numquam posse digna domino retribuere pro omnibus, quae retribuit ipse 
tibi. Gogitabis etiam, quia cum scriptum sit, quod sua defunctos opera sub- 
sequuntur, ea sola quae domino dederis, tibi post vitae praesentis exitum 

40 remanebunt, et sic non studebis, quae deo dedisti, minuere, sed augere, ac 
sequi doctrinam evangeUcam suadentem, ut studeas in caelo tibi thesaurizare 
thesauros, ubi nec erugo nec tinea demolitur, et ubi fures non efFodiunt, 
nec furantur. Rogamus igitur serenitatem tuam, monemus et obsecramus in 
domino Jesu Christo, quatenus haec prudenter attendens et praefatas literas 

45 nostras secundum sanum inteUectum superius expressum acdpiens, dictos 
fratres super terra pie a te sibi donata de oetero non molestes, sed eam 



38 

pacifice sibi dimittens secundum limites in privilegio tuae donationis ex- 
pressos, praedicto castro eis libere restituto, et satisfaciens ac satisfieri faciens 
de damnis et iniuriis, per te ac tuos eisdem hactenus irrogatis, sic eos tum 
in aliis iustitiis suis, tum specialiter in praedicta terra regalis potentiae 
brachio protegas et defendas, quod in terra viventium gratam recipere debeas 5 
retributionem a deo, qui nec bonum irremuneratum nec malum aliquod 
deserit impunitum. Porro, si verum est, dictos fratres aliquas possessiones 
tuas extra concessos sibi terminos occupasse, volumus, sicut et eis man- 
davimus per literas supra dictas, ut tibi restituant omnia, quae extra ipsos 
terminos occupata esse constiterit per eosdem. XJnde dilectis filiis . . de 10 
linewel . . de Kerz et . . de Egris abbatibus Pataviensis, Ultrasilvanae et 
Cenadiensis diocesium, per nostras damus literas in mandatis, ut ad loca 
ipsa personaliter accedentes, limites in praefato privilegio tuo expressos 
inspiciant diligenter, et si viderint ipsos fratres aliquid extra eosdem terminos 
temere occupasse, nostra eis auctoritate iniungant, ut ea tibi libere restituant 15 
sine mora, quicquid invenerint super praemissis et fecerint nobis fideliter 
relaturi, ut si quid remanserit quaestionis, nostrae provisionis studio sopiatur. 
Tu ergo et ipsos praedicta libere investigare permittas, et si tibi videris 
expedire, tuos mittas nuncios cum eisdem investigationis huiusmodi seriem 
inspecturos, certus quod sicut iniusta saepe dictorum gravamina fratrum sus- 20 
tinere in patientia nolumus, sic iura tua illaesa tibi volumus conservare, 
cum te tamquam egregium et catholicum principem habeamus in visceribus 
caritatis. Datum Tibure, 11. Idus Junii, pontificatus nostri anno nono. 



46. 

Tivoli 1225 Jmi 12. Papst Honorius IIL heaufiragt die Aebte 25 
von Lilienfeld, Kerz und Egres, m untersuchen, ob der deutsche 
Orden die Grenzen des ihnen von Konig Andreas IL verliehenen 
OebieteSy des Burzenlandes iiberschritten habe, 

Begister Vatikanisches Archiv. 

Druck: Fejir Codex III, 2, 42. Schuller Archiv I, 240. Teutsch u. Firnhaber 30 
Sieb. Urkb. I, 31. Die Genannten und Potthast datiren die Urkunde: IV. Idus 
Junii. Theiner Mon. Hung. I, 59. Densusianu Doeumente 93. 

Begest: PoUhast Begesta Nr. 7428. 

Honorius episcopus dilectis filiis . . de Linewelt . . de Kerz et 

• . de Egris abbatibus Pataviensis, Utrasilvanae et Cenadiensis diocesium 35 

salutem Dolemus quoties audimus carissimum in Christo filium nostrum 

Andream illustrem regem Ungariae aliquid facere, quod suae famae obviet 

et saluti^ furantur. Unde praenominatum regem rogandum duximus 

monendum ac obsecrandum in domino Jesu Christo, ut hoc prudenter 
attendens ^) per eosdem. Ideoque discretioni vestrae per apostolica scripta 40 

<) Weiter wie oben Nr. 45 doeh mU entsprechend gednderter Konstruktion. 



39 

mandamus, quatenus ad loca ipsa personaliter aceedentes, limites in praefato 
privilegio dicti regis expressos curetis inspicere diligenter, et si videritis 
ipsos fratres aliquid extra eosdem terminos temere occupasse, nostra eis 
auctoritate iniungere procuretis, ut ea praefato regi libere restituant sine 
5 mora. Quicquid inveneritis supra praemissis et feceritis, nobis fideliter re- 
laturi, ut si quid remanserit quaestionis, nostrae provisionis studio sopiatur. 
Ad haec mandavimus dicto regi, ut et vos praedicta libere investigare per- 
mittat et suos cum vestris mittat nuncios, si sibi videbitur expedire, in- 
vestigationis huiusmodi seriem inspecturos, certus quod sicut iniusta saepe 
10 dictorum fratrum gravamina sustinere in patientia nolumus, sic iura eis 
illaesa sibi volumus conservare, cum eundem tamquam egregium et catho- 
licum principem habeamus in visceribus caritatis. Quod si non omnes 
Datum Tibure, 11. Idus Junii, anno nono. 



47. 

15 TivoU 1225 Jmi 12. Papst Honorius IIL hemftragt den p&pst- 

lichen Legaten Cinthitis, die vom Papst an Konig Andreas IL ge- 
richtete BuUe hetreffend den deutschen Orden im Burzenland demselhen 
durch einen Boten zuzustellen und ihn zur Befolgu/ng dersdben auf- 
zufordern. 

20 Begister VcUikanisches Archiv. 

Druck: FejSr Codex III, 2, 47. Schuller Archiv I, 245. Teutsch u. Firnhaber 
Sieb. Urkb. /, 32. Theiner Mon. Hung. I, 58. Deneusianu Documente 90. 

Regest: Potihast Begesta Nr. 7432. 

• 

Honorius episcopus venerabili fratri . . *) episcopo Portuensi 

25 apostolicae sedis legato salutem Qualiter scribebamus^) carissimo in 

Christo filio nostro illustri regi Ungariae super gravaminibus, quae dilectis 
filiis fratribus domus sanctae Mariae Theotonicorum in terra Borze ac ultra 
montes nivium dicitur intulisse, tenor literarum, quas super hoc ei dirigimus, 
te plenius edocebit Quocirca fraternitati tuae per apostolica scripta man- 
30 damus, quatenus literas nostras exponi facias per fidelem nuncium ipsi regi 
et ipsum ad faciendum ea, quae continentur in illis, moneas efficaciter, et 
inducas et si se in hoc durum ultra quam deceat exhibuerit, eidem de- 
nunciare procures, quod nullo modo deesse poterimus in sua iustitia fratribus 
ante dictis, quod quantumcumque regiae deferre sublimitati velimus, non 
35 debemus tamen deferre homini contra deum. Datum Tibure, 11. Idus Junii, 
anno nono. 



1) Ointhius. 

') Vorlage: scribamus. 



40 

48. 

Mieti 1225 Jvli 15. Papst Honorius IIL fordert Bda, Sohn 
Konigs Andreas IL, auf, in dem von demselhen verwaUeten Theile 
des Beiches die vom Konig zum Nachtheile des deutschen Ordens 
getroffenen Verjugungen eu underrufen. 5 

Begister VaUkamsches Archiv. 

Druck: Baynald Annal, XIII, 318. Pray Annai, reg. Hung, I, 230, KaUma 
Hist, crit, V, 469, FejSr Codex III, 2, 47, Schuller Archiv I, 245. Teutsch u, 
Firnhaber Sieb, Urkb, I, 35. Theiner Mon. Hung. I, 60. 

Begest: Potthast Begesta 7443. 10 

Honorius episcopus carissimo in Christo filio illustri viro Belae 

iuYeni regi. InteUecto iam dudum, quod carissimus in Ghristo filius noster . • 
illustris rex Ungariae, pater tuus, alienationes quasdam fecerit in prae- 
iudicium regni sui et contra regis honorem, nos super hoc patema affectione 
consulere cupientes, eidem regi dirigimus scripta nostra, ut alienationes 15 
praedictas, non obstante iuramento, si quod fecit de non revocandis eisdem, 
studeat revocare. Quod cum teneatur et in coronatione sua iuraverit etiam, 
iura regni sui et honorem coronae illibata servare, illicitum profecto fuit, 
si praestitit de non revocandis alienationibus huiusmodi iuramentum et 
propterea penitus non servandum. Quocirca serenitatem tuam monemus et 20 
hortamur attente, quatenus in ea regni parte, quam ex ordinatione patris 
tui habes, alienationes easdem revocare procures, iuramento de ipsis non 
revocandis a patre tuo vel a te praestito non obstante. Quin potius de 
iuratione incauta condignam poenitentiam agere non omittas. Datum Beate, 
Idibus Julii, pontificatus nostri anno IX. 25 

Bieti 1225 September 1. Papst Honorius IIL heauflragt die 
Bischofe von Grosswardein und Baab mit der Untersuchung der Aus- 
schreitungen des deutschen Ordens. 

Druck: Theiner Mon, Hung. I, 61 nach dem pdpsUichen Begister V<tH- 30 
kanisehee Archiv. — F^Sr Codex III, 2, 53. SchuUer ArMv I, 246. Teutsch u. 
Fimhaber Sieb. Urkb. I, 35. Densusianu DocumenU 94. 

Begest: Potthast Begesta Nr. 7470, 

Honorius episcopus venerabilibus fratribus . .^) Waradiensi 

et . .') Geuriensi episcopis salutem Detestabile semper est ingrati- 35 

tudinis vitium, quo quis accepti beneficii et benefactoris sui pariter obli- 
viscitur, cum ad antidota quilibet naturaliter obligetur. Verum ea ingratitudo 
detestabilior dignoscitur, cum quis, non solum non est memor illius, a quo 

^) Alexander. 

•) Gregor. 40 



41 

86 novit beneficinm recepisse, sed malum ei pro bono retribmt et odimn 
pro amore. Gonqnerente sane carissimo in Ghristo filio nostro Andreae 
illustri r^ Hungariae, per dilectum filium magistrum Florentium custodem 
Orodiensem nuncium suum, nobis innotuit, quod cum in quadam parte 

5 regni sui hospitalariis sanctae Mariae Theotonicorum terram ad triginta 
dumtaxat aratra caritatis intuitu liberaliter contulisset, iidem ipsius libera^ 
litate ac gratia non contenti multo amplius occupavere de terra in parte 
praedicta, ipso contendentes invito armata manu, quod occuparunt, taliter 
retinere, prout praesentatae nobis quorundam abbatum Gisterciensis ordinis 

10 literae declararunt, in quorum praesentia quidam ex hospitalariis ipsis res- 
ponderunt, eidem regi occupata humiliter repetenti, quod in pugna propter 
hoc potius mori vellent, quam restituere illa sibi. Sed nec hoc contenti, 
homines eius capiunt, indebitis eos exactionibus aggravantes, et alias ipsis 
modis innumeris iniuriosi existentes plurimum et molesti, ac conditiones ab 

15 eodem rege super moneta ipsius et quibusdam aliis articulis eis impositas, 
cum Ungariam intraverant, servare nolentes, propter quod a nonnullis 
asseritur, quod tamquam ignis in sinu, mus in pera et serpens in gremio, 
qui hospites suos male remunerant, sint eidem regi hospitalarii supra dicti. 
Pra^tus itaque rex devote plurimum postulavit a nobis, ut eosdem hos- 

20 pitalarios liberalitate ipsius qua etiam abutentes, pro tantae ingratitudinis 
vitio se reddere indignos, mandaremus esse contentos et ab usurpatione 
qualibet cohiberi. Gum autem religiosi viri, qui a propria perfectionis amore 
saepe contemnunt, aliena non debeant usurpare, nec sunt, quos non dedeceat 
aspere contra benefactorem suum super beneficiis eius procedere, necdum 

25 eidem iniuriam vel gravamen inferre ac pro bono retribuere sibi malum, 
et indignum existat, quod quis sentiat ex sua liberalitate iacturam. Frater- 
nitati vestrae per apostolica scripta mandamus, quatenus ad locum perso- 
naliter accedentes, inquisita super his summatim veritate, praenominatos 
hospitalarios, ut concessis eis in regia donatione terminis sint contenti et 

30 easdem conditiones observent, per censuram ecclesiasticam, appellatione 
remota, cogatis, cum eodem rege insuper, ut contra liberalitatem suam non 
veniat, nihilominus facientes, non obstantibus literis ad . . de Nivelt') . . 
de Egris et . • de Querc') abbates a sede apostolica impetratis. Quod si 
non omnes Datum Beate, Kalendis Septembris, anno X. 

35 50. 

lUeti 1225 Septemher 25. Papst Honorius IIL gestattet dem 
Aht van Kolojssmonostor das Tragen von Mitra und Bing. 

Register VfUikanisches Archiv, 

Druek: Fejer Codex III, 2, 57. Teutseh u. Firnhaber Sieb. Urkb. J, 36. Die 
40 Genannten und Potihast daivren diese Urkunde: Kalendia Octobris. Theiner Mon. 

Hung. I, 63. 

Begest: Potthast Begesta Nr. 7487. 

») Fejir Codex III, 2, 55: Lilienweli 
*) Ebendas.: Kero. 



42 

Honorius episcopus dilecto filio . . abbati monasterii Clu- 

siensis de Ultrasiivanis partibus salutem Licet sedes apostolicii con- 

sueverit devotos filios aflPectu prosequi speciali, de singulari tamen eius 
gratia et benignitate procedit, cum speciales personas adornat dignitatum 
insigniis, quae ad maiorem domus dei decorem accedere dignoscuntur. Unde 5 
qui talia merentur recipere, semper buius gratiae memores esse debent, ut 
cultui honoris, quem exhibent bonae actionis respondeant omamenta, et 
plus suorum meritorum, quam insigniorum omatu commissae sibi ecclesiae 
venustentur. Hinc est quod nos multa precum instantia carissimi in Christo 
filii nostri illustris regis Hungariae ac tuae devotionis intuitu inclinati, 10 
personae tuae, mitrae ac annuli usum de speciali gratia duximus conce- 
dendum affectantes, ut cum honoris augmento cura, sollicitudinis tuae crescere 
debeat, et sicut cultus est elegantior, sic et melioris vitae actio subsequatur. 

Nulli ergo nostrae concessionis Si quis autem Datum 

Beate, VH. Kalendas Octobris, anno decimo. 15 



51. 

Rieti 1225 Oktober 27. Fapst Honorim III. ermahnt Konig 
Andreas IL, den deutschen Orden in das Burzenland zuriickzurufen. 

Begister VaHkatUsches Arehiv. — Diese Urkunde ist auch eingeschaltet von 
Bischof Philipp Firmanus 1278, Orig, SUiatsarchiv Konigsherg. 20 

Druck: Fejir Codex III, 2, 58. SchuHer Archiv I, 248. Teutst^ u. Fimhaber 
Sieb. Urkb. I, 37. Theiner Mon. Hung. I, 64. Denstmanu Documente 95. 

Begest: StrMke Tabulae 158. Potthast Begeeta Nr. 7494. 

Honorius episcopus carissimo in Christo filio . .*) regi Un- 

gariae salutem lam meminisse vix possumus numeri literamm, quas 25 

pro dilectis filiis fratribus domus sanctae Mariae Teotonic^orum *) tuae sere- 
nitati recolimus destinasse, obsecrantes, ut eis pacifice dimitteres terram 
Boze') ac ultra montes nivium, quam eis regia liberalitate donasti, sicut 
privilegia tua nobis exhibita et a nobis ad tuam instantiam confirmata 
manifeste declarant Et ecce dolentes audivimus, quod tu non solum desti- 30 
tisti eos super terra molestare praedicta, quam non sine multo remm et 
personamm dispendio eripuemnt pro magna parte de manibus paganomm, 
vemm etiam ipsos de regno tuo non sine gravi apostolicae sedis iniuria et 
oflfensa divina, tuaeque famae ac salutis periculo eiecisti. Certe piget et 
pudet, toties tibi precum nostramm porrigere blandimenta totiesqiie tuis 35 
auribus inculcare piomm praemia, et supplicia impiomm, cum nec spe 
praemiorum illectus nec suppliciomm metu deterritus nostris salubribus 
monitis et precibus acquiescas, quin immo persequaris, quasi odio inexo- 
rabili,*) fratres ipsos, non tam nostras monitiones et preces, quam famam 

>) Andreaa II. 40 

•) 1278: Theutonioorum. 

») 1278: Borze. 

^) 1278: inexecrabilL 



43 

et salutem propriam contemnendo. Et tamen quia nec possumus nec 
debemus indigna eorundem fratrum dissimulare gravamina, quos tenemur 
defendere ac fovere, tum suae religionis obtentu, tum respectu specialiter 
terrae sanctae, cuius se obsequio totaliter devoverunt, adhuc pro eis cogimur 
5 preces precibus et exhortationes exhortationibus cumulare, pro ipsorum 
quiete ac tua salute nihilominus satagentes. Rogamus igitur serenitatem 
tuam, monemus et obsecramus in domino Jesu Christo, quatenus prudenter 
attendas, quod praefatam terram non dedisti hominibus, inmio deo, a quo 
habes non solum tua sed etiam temet ipsum, fratres ipsos in regnum tuum 

10 non differas revocare, restituens ac restitui eis faciens integre omnia bona 
sua dictamque terram eis pacifice ac quiete dimittas secundum limites in 
ipsis tuis privilegiis designatos, et ita eis satisfacias de damnis et iniuriis 
irrogatis, quod deum, cuius oflfensam ex hoc absque dubio incurristi, digna 
possis satisfactione placare nosque aliter contra te procedere non cogamur, 

15 qui quantumcumque tuae deferre sublimitati velimus, ad ultimum tamen 
deesse non poterimus in sua iustitia fratribus saepe dictis, nec dissimulare 
tantum detrimentum subsidii terrae sanctae, cum non sit deferendum homini 
contra deum, nec tibi ipsi expediat, ut in hoc tibi articulo deferatur, sed 
potius ut ab iniuria huiusmodi compescaris. Datum Beate, YI. Ealendas 

20 Novembris, anno decimo. 



52. 

1225, Konig Andreas 11. befreit die Deutschen in Karako und 
Crapundorph von dem WeinaoU. 

EingeschaUet von dem Weissehburger Kapitel und den Konventen der Domini' 
25 kaner und Augustiner su Weissenburg. 1296 — 1301, Orig. Ungar. Landesarchiv 

Budapest. — Das Begierungsjdhr lautet richtig: XXII. 

Druck: FejSr Codex VII, 4, 74. Teutsch u. Firnhaber Sieb. Urkb. 1, 136. Mit- 
theiiungen d, Instituts f. dsterr. Gesch. V, 559. 

Andreas dei gratia rex Vngariae omnibus praesentes literas inspec- 
30 turis salutem in vero salutari. Auctoritate^ regia firmiter praecipimus 
universis, quod de vino primorum hospitum nostrorum Saxonum videlicet 
de Earako et de Crapundorph nec de vendentibus nec de ementibus tri- 
butum aliquod aliquis audeat recipere nec super terram nec super aquam, 
quoniam nos ipsis huiusmodi trib[utum regia injdulsimus liberalitate. Qui- 
35 cumque vero vellet accipere iram nostram graviter incurret. Ut autem 
praesens scriptum firmum ac stabile permaneat praesentem paginam duplicis 
sigilli nostri munimine concessimus roboratam. Datum anno ab incarnatione 
domini ftc6 XX"^, regni nostri anno X^TIT. 

») Vorlage: actoritate. 



44 

53. 

Eom im Lateran 1226 Februar 17. Papst Honorim III. ermahnt 
Konig Andreas IL, den deutschen Orden in sein Beich mriickzurufen 
und in seinen friiheren Besitz im Burzenland einzusetzen. 

Begister Vatikanisches Ardiiv, 5 

Druck: Fejer Codex III, 2, 74. Schuller Archiv I, 250. Teutsch u. Fimhaber 
Sieb, Urkb. I, 38. Theiner Mon. Hung. J, 64. Densusianu Documente 96. 

Begest: Potthast Begesta Nr. 7531. 

Honorius episcopus carissirao in Christo filio . J) illustri 

regi Ungariae salutem Sicut serenitati tuae iam multoties literis 10 

nostris insinuasse recolimus, inspectis privilegiis tuis liquido continentibus, 
te terram Boze ac ultra montes nivium dilectis filiis fratribus domus hos- 
pitalis sanctae Mariae Theutonicorum regia liberalitate donasse, terram ipsam 
ad precum tuarum instantiam sub apostolicae sedis protectione suscepimus 
eamque libertate donavimus speciali, statuendo eam nulli nisi Romano pon- 15 
tifici subiacere, quatenus eadem per hoc colonis citius impleretur, et tuae 
piae largitionis meritum eo ultius surgeret, quo pium munificentiao tuae 
donum terrae sanctae, cuius obsequiis dicti fratres se totaliter devoverunt, 
uberius provenirei Deinde post multas vexationes et molestias, quas super 
dicta terra dicebaris ipsis fratribus irrogasse, super quibus tibi multoties 20 
direximus scripta nostra, te demum nostris auribus intiraante, quod ipsi 
fratres fines possessionum a te sibi concessarum egressi, quasdam ex tuis 
possessionibus occuparant, cum per literas nostras mandassemus eisdem, 
ut ipsas possessiones tuae celsitudini restituerent, et ab occupatione aliorum 
bonorum tuorum de cetero abstinerent, tu, quod intelleximus, de possessio- 25 
nibus iUis, quas dicebantur extra concessarum sibi terminos occupasse, nitens 
retorquere ad illas, quas eis pia liberalitate donasti, et quae, ut diximus, 
eis ad preces tuas sunt auctoritate apostolica confirmatae, praecepisti eisdem, 
ut terram ipsam a te, prout iam diximus, sibi donatam intuitu pietatis et 
a sede apostolica confirmatam, tibi continuo resignarent, eis nisi tuae iussioni 30 
parerent gravia comminando. Hiis itaque ad audientiam nostram ipsorum 
fratrum insinuatione perlatis, nos honori et saluti tuae ac iuri dictorum 
fratrum volentes, prout ad nostrum spectat officium, providere, circum- 
spectionem tuam per literas nostras monere ac hortari studuimus diligenter, 
ut prudenter attendens, quod nihil in tuto reponitur, nisi quod pia libe- 35 
ralitate donatur, ac praefatas literas nostras secundum sanum inteliectum 
superius expressum accipiens, dictos fratres non molestares ulterius super 
terra sibi a te pia libenditate donata, sed eam pacifice sibi demitteres se- 
cundum limites in privilegio tuae donationis expressos, ac restituto eis 
quodam castro, quo spoliasse dicebaris eosdem, satisfaceres eis ac satisfieri 40 
faceres de damnis aliis et iniuriis per te ac tuos hactenus irrogatis. Ipsis 



') Andreas IL 



46 

etiam fratribus per nostras dedimus literas in mandatis, ut tibi restituerent 
uniyersa, quae invenirentur extra praefatos limites occupasse, ac ne huius- 
modi contentio posset amplius invalescere, • • de Linewelt, et • • de Egris, 
et • . de Querch abbatibus dedimus in mandatis, ut ad loca ipsa personaliter 
5 accedentes, diligenter inspicerent limites antedictos, et si viderent ipsos 
fratres aliqua extra eosdem terminos seu limites occupasse, ipsis auctoritate 
nostra iniungerent, ut ea tibi restituerent sine mora; quicquid super hiis 
invenirent et facerent, nobis fideliter relaturi. Tuaeque scripsimus celsitudini, 
ut permitteres ipsos abbates libere inyestigare praedicta, et si tibi expedire 

10 videres, nuncios tuos mitteres cum eisdem, investigationis huiusmodi seriem 
inspecturos. Videat igitur regia circumspectio, utrum pendente investigatione 
ac relatione huiusmodi debuerit aliquid a te vel ab ipsis fratribus innovari. 
Certe de nobis interim denuo intimante, quod ipsi fratres tuae liberalitatis 
gratia non contenti, multa de tuis temere occuparant, et tibi ea repetenti 

15 responderant, quod in pugna propter hoc potius mori vellent, quam resti- 
tuere iUa tibi, nos moti graviter contra praesumptionem huiusmodi, ad 
venerabiles fratres nostros . .^) Waradiensem et . .*) Geuriensem epis- 
copos asperas valde direximus literas contra eos, asperas inquam quantum 
ad exaggerationem culpae, quae fratribus imponebatur eisdem, non quantum 

20 ad mandati formam, quae rationabilis est et iusta, ita ut sicut nec per 
alias, quas ut supra diximus, nisus es ad sensum alium retorquere, ita nec 
per illas sane intellectas materiam habeas fatigandi fratres ipsos super terris 
sibi, immo verius deo a tua liberalitate donatis, sed recuperandi dumtaxat, 
si quas forte extra saepe dictos terminos temere invaserint Sine causa vero 

25 contra fratres nos commovisti praedictos, et sine causa nostras ad praefatos 
episcopos literas impetrasti, cum prius ipsos non solum terris, quas illos 
extra saepe dictos terminos occupasse dicebas, verum etiam hiis, quas eis 
donaveras, pendente praedictorum relatione abbatum, pro tuae voluntatis 
arbitrio spoliasses, sicut nobis eorum conquestio postmodum patefecit, et ex 

30 eo coUegimus, quod praeceptor domorum ipsius hospitalis, quae in terra 
supra dicta consistunt, secundo vel tertio die, quo nuncius tuus a nobis 
licentiam ad te redeundi receperat, ad nostram venit praesentiam, spoliatus 
terra, prout dicebat, eadem et ab ea cum fratribus suis violenter eiectus. 
Sicut ergo tuam alias paterno effectu monuimus providentiam, ita nunc 

35 monemus et hortamur attentius, ac obsecramus in domino Jesu Christo, 
quatenus spretis suggestionibus malignorum, qui videntes praefatam teiram 
per immensum dictorum fratrum studium profecisse, ad eius cupidinem 
venenosis suasionibus te accedunt, fratres ipsos in regnum tuum non differas 
revocare, ac eis restituens et restitui faciens integre omnia bona sua, dic- 

40 tamque terram pacifice ipsis et quiete dimittens, secundum limites in ipsis 
tuis privilegiis designatos, sic eis satisfacias de damnis et iniuriis irrogatis, 
quod deum, cuius offensam ex hoc procul dubio nosceris incurrisse, digna 
possis satisfactione placare, ac ei acceptum reddere munus tuum, ' a quo 
habes non solum omnia bona tua, sed etiam temet ipsum, sciens quod nisi 

45 ^) Akxander. 

*) Cfregor. 



46 

hac vice nos exaudire curaveris, non est nostri propositi ulterius verba 
perdere super negotio hulusmodi te monendo, sed prout ratio postulaverit, 
assistere in iustitia sua fratribus saepe dictis, cum tantam eorum iniuriam 
et detrimentum subsidii terrae sanctae dissimulare amplius nequeamus. Non 
autem moleste ferat tua sublimitas, quod dilectus filius frater Hermannus 5 
magister domus predictae ad tuam praesentiam non accessit, quoniam quidem 
id facere voluit, sed propter quaedam negotia ecclesiae ac imperii, ad quae 
tractanda industriam et soUicitudinem eius esse videmus necessariam, ipsum 
duximus retinendum, serenitatem tuam attente rogantes, ut eius absentiam 
apud celsitudinem tuara suppleant preces nostrae. Datum Laterani, XIH. 10 
Kalendas Martii, anno decimo. 



54. 

Bom im Laieran 1226 Februar 17. Papst Hmorius IIL heauf- 
tragt den Bischof von Veszprim und den Propst von StuMweissenburg, 
bei Andreas II fur den deutschen Orden einzutreten. 15 

Begister Vaiikanisf^ies Archiv, 

Druck: Fejir Codex III, 2, 78, Schuller Archiv I, 253. T^utsch u. Firnhaber 
Sieb. Urkb. I, 41. Theiner Mon. Hung. I, 66. Densusianu Documente 99. 

Begest: Potthast Begesta Nr. 7532. 

Honorius episcopus venerabili fratri . .^) episcopo Vespri- 20 

miensi et dilecto filio • • praeposito Albensi Yesprimensis diocesis salutem 

Sicut carissimo in Christo filio nostro . .*) illustri regi Ungariae 

iam multoties literis nostris insinuasse recolimus, inspectis privilegiis eius 

liquido continentibus, ipsam terram Boze*) nequeamus. Quocirca 

discretioni vestrae per apostolica scripta mandamus, quatenus regem ipsum, 25 
archiepiscopis et episcopis ipsius regni praesentibus, ad ea, quae praemi- 
simus facienda, monere prudenter et efficaciter inducere studeatis, quod 
inde feceritis ac responsionem ipsius nobis quantocius fideliter rescripturi. 
Datum Laterani, XTTI. Kalendas Martii, pontificatus nostri anno decimo. 



55. 30 

Rom im Lateran 1226 Febrmr 17. Papst Honorius III. ersucht 
die Konigin Yolantha bei Andreas II. fur den deutschen Orden ein- 
zutreten. 

Begister VaHkanisches Archiv. 



') Bobert. 35 

•) Andreas II. 

') Weiter toie oben Nr. 53, doch mit entsprechend gednderter Konstruktion. 



47 

Druck: FejSr Codex III, 2, 79. SchuUer Archiv J, 354. TetUsch u. Firnhaber 
Sieb. Urkb. J, 41. Theiner Mon. Hung. I, 66. DensuHanu Documente 99. 

BegeM: Patthast Begesta Nr. 7533. 

Honorius episcopus carissimae in Christo filiae nostrae . .*) 

5 reginae Ungariae salutem Sperantes quod preces nostras velis 

efficaciter exaudire, praesertim in his, quae manifestam continent pietatem 
et ad salutem carissimi in Christo filii nostri Andreae illustris regis Un- 
gariae, viri tui, et tuam, non est dubium, pertinere, serenitatem tuam attente 
rogandam duximus et hortandam, quatenus diligenter et efficaciter ipsum 

10 regem inducas, ut iuKta preces et exhortationes nostras dilectis filiis fra- 
tribus domus sanctae Mariae Theutonicorum restituat terras et alia universa, 
quae per ipsum regem vel nuncios eius sunt eisdem ablata, et satisfaciens 
eis et satisfieri faciens de damnis et iniuriis irrogatis ita ipsos divino et 
nostro intuitu foveat, protegat et defendat, quod divinam ex hoc specialiter 

15 gratiam mereatur, et nos, qui ad ultimum non poterimus dictis fratribus in 
sua deesse iustitia, aliter procedere non cogamur. Taliter autem exaudias 
preces nostras, quod gratum habere possumus et ad exaudiendas tuas, cum 
oportuerit, reddamur merito proniores. Datum Laterani, XTTT. Ealendas 
Martii, anno X. 

20 56. 

12JS8. Konig Andreas II. verleiht dem Oherstschatzmeister Dionysitis 
die Besitzung Szeplak und die villa Gyeke. 

Druck: Godex patrim VI, 20 nach der Beglaubigungsurkunde des O-rosswar- 

deiner Kapitels von 1357 Orig. Archiv der Barone Bdnffi Klausenburg. — Frid- 

25 valdazky, Diploma Andreae II. Claudiopoli 1770, 4 Bldtter, Fol. Fejhr Codex 

III, 2, 129. Teutsch u. Fimhaber Sieb. Urkb. I, 42. Abschrift: Keminy Diplom. 

Supplem. I, 35. 

Unvollstdndig : Katona Hist. crit. V, 521. 

Andreas dei gratia Vngariae, Dalmaciae, Croaciae, Ramae, Seruiae, 

30 Galiciae Lodomeriaeque rex in perpetuum. Cum ex regiae dignitatis 

offieio teneamur, metiri merita singulorum et cuique pro meritis respon- 

dere, iustum est et rationi consentanoum, ut amicos iniquitatis et inimicos 

aequitatis, radicitus evelientes disperdamus, ultione malorum confundentes 

malivolos et sopientes nequitiam emergentem, bonos vero regni utilitatibus 

35 et coronae regiae pervigiles regalis munificentiae donis enutrire educare 

studeamus. Hac itaque circumspectione praemoniti praesentium ac pos- 

terorum notitiae duximus declarandum, quod cum Simon banus frater 

Michaelis bani, novo et inaudito genere iniquitatis et nequitiae, adinven- 

tionibus detestabilibus, crudeliter et enormiter armatus una cum suis com- 

40 plicibus viris sanguinum et dolosis ad dedecus et opprobrium coronae regiae 

conspirantibus mortis bonae memoriae Oertrudis dominae reginae carissimae 

>) Ydlaniha. 



48 

coningis nostrae particeps exstitisset, habito communi filionim et episcoporam 
necnon et omnium baronum nostrorum consilio, uniyersas eiusdem posses- 
siones decrevimus fore confiscandas et ad manus regias merito et legitime 
deyolvendas, de quibus quandam ipsius possessionem nomine Sceplok ultra 
silvas constitutam cum omnibus villis et praediis, libertinis, serris, ancillis 5 
necnon et aliis ad eandem pertinentibus, certis metis et terminis undique 
distinctam dilecto ac fideli nostro Dionisio filio Dyonisii magistro tavemi- 
corum nostrorum ob indeciduae fidelitatis suae constantiam, quam nobis 
loco et tempore indesinenter et excelienter exhibuit, iure hereditario con- 
tulimus possidendam in possessionem iam dictam per fidelem nostrum Alcol 10 
Bodun coraitem, de genere Aba, filio Leustachii auctoritate regia ipsum in- 
troduci facientes. Cuius prima meta incipit a parte orientali in fluvio 
Morus in loco qui vocatur Mogorreuu^) et sic secundum cursum eiusdem 
Morus ad sinistram iacet magistri Dyonisii terra, ad dextram vero remanet 
terra Simonis bani, deinde adhuc in cursu eiusdem Morus itur ad castrum 15 
Wecheu, et sub castro Wecheu flectitur ad dextram manum et ibi sunt 
duae metae in terra, deinde vergit versus occidentem et ascendit in montem 
qui vocatur Zakal, ibi sunt duae metae, quarum una in terra, alia vero in 
arbore. Deinde descendit ad paludem eandem Zakal, quam paludem transit 
ultra ad Dienusteleke, deinde vadit iuxta villam Luer, quae villa Luer ad sini- 20 
stram remanet magistro Dyonisio, in dextra vero parte remanet terra Simonis 
bani et sic eundo ascendit in magnum montem, deinde descendit de monte et 
declinat fere versus meridiem, et ibi transit unam magnam viam quae ducit 
de Sceplok usque in Regun. Deinde ascendit iterum in monticulum et in 
terminatione eiusdem monticuli descendit versus occidentem ad fluvium qui 25 
vocatur Lyuch, deinde transit flumen illud, et conterminatur*) terrae comitis 
Bana et ibi est meta in terra. Deinde ascendit in sinistra parte iuxta ri- 
vulum MUos versus aqmlonem et sic itur ad locum ubi sunt tres metae 
Bana comitis in terra, deinde iuxta alium rivulum qui vocatur Osoiosyd 
ascendit superius, secundum cursum eiusdem fluvii et in capite eiusdem 30 
fluvii sunt duae metae Johannis iilii Stephani, deinde vadit ad cacumen 
montis, et in cacumine ipsius montis posita est meta eiusdem Johannis filii 
Stephani. In eodem vero monte, ubi terminatur terra Johannis, sunt quatuor 
metae et ibi tangit metam Emerici, in eodem etiam monte vadit per viam 
ad monticulum unum, ubi terminatur meta Emerici, ibique intrat metam 35 
comitis Coquinus, et sic descendit in vallem qui vocatur Zeku. Inde des- 
cendit ad fluvium qui vocatur Piztemha et sic secundum cursum eiusdem ' 
fluvii vadit superius versus aquilonem, ad villam Badus, quae remanet ad 
dextram manum, ad sinistram vero partem itur superius et sic in superiori 
parte villae posita est meta, ubi terminatur terra comitis Coquiniis, deinde 40 
tangit metam Demetrii et ascendit ad montem qui vocatur Zaurs et in 
eodem monte vadit versus orientem, et est meta sub ilice posita, deinde 
ascendit ad sinistram partem inter duos Biku ubi sunt duae metae maxime 
in terra in planitie, deinde vadit ad monticulum unum, de quo monticulo 

1) Fridvaldszky, ebenfaUs tMch dem Orig.: MQgoirean. 45 

*) 8o Keminy. Vorlage: oontiiiaatur. 



49 

descendit ad arborem tremuli ubi est meta in terra posita et alia est in arbore 
ad modum crucis facta, deinde descendit iuxta rivulum et ibi intrat silyam 
&gi, quae vocatur MadadbiM et per eundem riyulum terminatur in litore 
Soyou, ubi sunt duae metae in terra sub maxima arbore, deinde intrat in 

5 S070U et ascendit usque caput Soyou, de capite vero progreditur in montem 
qui Yocatur Guzberch, in eodem yero monte vadit usque ad caput Bodagd, 
deinde progreditur ad alpes Glementis et inde ad Rusciam. Contulimus etiam 
supra dicto Dyonisio magistro quandam villam Simonis bani parum remotam 
Mmine Ojeka, cuius prima meta tangit Goquinum yersus orientem, secunda 

10 meta tangit Bulsu versus occidentem, tertia meta yersus aquilonem tangit 
Orcar et sic tenmnatur. Yt igitur haec a nobis facta donatio nulUs umquam 
temporibus possit retractari, sed salva semper et inconcussa permaneat, 
praesentem concessimus paginam sigilli nostri munimine in perpetuum robo- 
ratam. Datum per manus magistri Bulsu aulae regiae cancellarii et Gtou* 

15 riensis praepositi, anno dominicae iucamationis millesimo ducentesimo vi- 
geeimo octavo. Venerabili Roberto Strigoniensi, reverendo Vgrino Golocensi 
archiepiscopis existentibus, Desiderio Ghenadiensi, Alexandro Waradiensi, 
Beynaldo Transiluano electo Agriensi, Gregorio (Jeuriensi, Briccio Wacchiensi, 
Bartholomeo Quinqueecclesiensi, Stephano Zagrabiensi, Bartholomeo Wes- 

20 primiensi episcopis existentibus, ecclesias dei feliciter gubemantibus. Dyonisio 
comite palatino, Ladizlao aulae nostrae curiali comite et comite Bachiensi, 
Ochuz curiali comite reginae et comite Budrugiensi, Jula magno comite 
Suppruniensi, Nicolao fratre Vgrini comite Bichoriensi, Demetrio magistro 
dapiferorum et comite Posoniensi, Jula magistro pincemarum et comite 

25 Mussuniensi, Nicolao magistro et comite agasonum et alus quam pluribus 
magistratus et comitatus tenentibus. Regni nostri anno vicesimo quinto. 



57. 

1^30. Beta rex primogmUus hesiMigt Chama, Sohn Lob'8, im 

Besitz von WesseeP), Ombuztelek, Mzesteleke, Papteleke, Kudomat, 

30 Mohal, Dewecher inferior et superior et villa Igalia iuxta fluvium 

Sajo minorem, in qua est ecclesia beati Andreae aedificata, in comi- 

tatu de Doboka existentes. 

Datum per manus Mathiae Zagrabiensis praepositi, aulae nostrae 
cancellarii, in anno MCCXXX. 

35 JJMkrift: Kemhiy DipUm, 1, 15 nach dem Orig, Archiv der Grafen Waae in Geege. 

Druek: Fejh' Codex VII, 1, 224 und 4, 82, Teutech u, Fimhaber 8ieb. Urkb. 
I, 59. Wened Cod, Arpad. VI, 486 nach einer Abschrift Karl Szah6'8 aus der 
Beglaubigungmrhunde des Weissenburger Kapitels von 1349, Orig. im Waes^schen 
ArMo su Ceege. 

40 *) Wened a. a. 0.: Bessoel, Ombozteleke, Fizeatelek, Popteleke, Kundurmart, 

Mohal, Deuecher infeiiorem et superiorem Denecher et villam Igalia iuxta fluvium Syov, 
in qna eet eoolesia beati Andieae aediflcata, in comitata de Doboka 9]J9t«Qt99. 

Uikimd«nbiicli. ^ 



50 

58. 

Bom im Lateran 1231 Febrmr 26. Papst Gregor IX. hest&tigt 
dem Erzhischof von Gran das Erdnungsrecht und das geisUiche Juris- 
diktionsrecht gegenOber den Hofbeamten und bestdtigt die Errichtung 
der Jreien HermannstOdter Propstei. 5 

Begister Vatikanisches Archiv, 

Druck: FeJSr Codex III, 2, 240, Teuiech u, Firnhaber Sieb, Urkb. I, 46. 
Theiner Mon, Hung, I, 92, 

Begesi: Patthaet Begeeta Nr, 8668. 

Gregorius episcopus venerabili fratri . . *) Strigoniensi archie- 10 

piscopo salutem Tuae devotionis fervore, quam circa Romanam 

ecclesiam et nos specialiter habes, certis rerum indiciis cognoscentes, tuis 
desideriis duximus et petitionibus annuendum, et tam in coronatione regis, 
iuxta quod in registro bonae memoriae Clementis praedecessoris nostri 
habetur inscriptum, tibi privilegium confirmamus, quam etiam regiae domus 15 
officialium praepositos vinculo anathematis alligandi et in causis spiritualibus 
iudicandi plenam et illibatam tuam fratemitatem habere decemimus pote- 
statem. Ita siquidem ut nullus Ungarici regni praelatorum, nisi tu solus, 
sicut etiam in regia concessione habetur, beatae memoriae praedecessorum 
nostrorum Alexandri auctoritate et Celestini ac nostra tuae ecclesiae con- 20 
firmata, id praesumptione qualibet audeat attentare. Cum autem ecclesia 
Theutonicorum Ultrasiiyanorum in praeposituram sit liberam instituta et 
eisdem, quibus et aliae praepositurae exemptae, libertatis insignibus redimita, 
et eam authentico scripto recolendae memoriae Bela rex Hungariae studuerit 
communire, quam etiam felicis memoriae Gregorius sanctae Mariae in 25 
Porticu diaconus cardinaiis, tunc in partibus Ungariae apostolicae sedis 
legatus privilegii sui munimine roboravit et apostolica postmodum auctoritas 
confirmavit, eandem institutionem ratam habentes, praecipimus nostri registri 

serie contineri, perenni memoria duraturum. Nulli ergo nostrae 

confirmationis et constitutionis infringere Si quis autem 30 

Datum Laterani, TTTT Ealendas Martii, pontificatus nostri anno quarto. 



59. 

Bom im Lateran 1231 April 26. Papst Gregor IX. ermahnt 
Bda, Andreas 11. Sohn, den deutschen Orden in seinen Besita wieder 
einsmfuhren. 35 

Orig, Ferg. Staatsarchiv Kdnigeberg. Das Siegd war an Hanfschnur angehdngt. 
Bae Pergament sehr schadhaft, Die eingMammerten SteUen eind erg&nzt aus dem 
Capiarium der Ordenspriviiegien A. 18 fol. CXXXV aus dem Anfang dee 16, Jahr- 
hunderia im Staatsarehiv Kdmgeberg. 

Bobwtus. 40 



61 

Druck: Dreger Codex I, 154 ncuih dieaem CopiaHwmj *Cod. PrtUen.* Bethlen 
Gesch. Darstellung 97. Teutsch u. Fimhaber Sieb. Urkb. I, 60. Wemel God. 
Arpad. I, 297. Densitsianu Documente 121. 

Begest: Potlhagt Begesta Nr. 8729. 

5 Gregorius episcopus servus servorum dei caxissimo in Christo filio 

Belae primogenito carissimi in Christo filii nostri Andreae illustris regis 
Yngariae salutem et apostolicam benedictionenL [DJilecti f[ilii] magister et 
fratres domus hospitalis sanctae Mariae Teutonicorum [Jerosojlimitanae humili 
nobis et instanti conquestione monstrarunt, quod cum carissimus in Christo 

10 filius noster Andreas illustris rex Vngariae pater tuus eorum domui terram 
Borze pia liberalitate donasset, sicut in ipsius privilegiis perspeximus plenius 
contineri, ipsi pro colenda et munienda terra eadem, per quam Comanis 
regnum Yngariae multipliciter perturbantibus frequens introitus et exitus 
habebatur, numerosam pecuniam expenderunt ibi cum multo labore ac 

15 proprii effiisione cruoris [quinque] castra fortia construendo. Sed licet idem 
rex eis terram abstulisset eandem, ipsam tandem restituit, ut debebat, 
quin etiam pro recompensatione damnorum i[psis ultra monte]s nivium partem 
contulit Comaniae. In qua cum dicti magister et fratres castrum munitissimum 
construxissent, C[omani perterriti et dolentes ademptam] sibi ingress[us et 

20 ex]itus facultatem, congregata ingenti multitudine bellatorum fratres inibi 
commorantes hostiliter aggressi fuerunt, [sed domino propitiante devicti con- 
fusi] et reveriti destiterunt, quin etiam quidam ex illis dictis fratribus se 
reddentes, cu[m uxoribus et] parvulis ad baptismi gratiam convola[runi At 
rex praedictus] terram ipsam ingrediens cultamque prospiciens, fratres de [terra 

25 eis] per sedem apostolicam confi]rmata et sub eius] protectione suscepta 
expulit violenter, [quam tu detin]es occupatam non absque Bomanae ecclesiae 
iniuria manifesta, cum eadem [terra nu]llum praeter Bomanum [pontificem 
ha]bens episcopum vel praelatum, eidem ecclesiae duas [marc]as auri pro 
censu solveret annuatim. £t quamvis pluries tam praedicto patri tuo quam 

30 tibi afiectuosas preces et monita diligentia direxerimus, ut eis [terra]m 
ipsam liberaliter redderetis, nequaquam tamen fuimus exauditi, quin potius 
idem magister ad praesentiam regiam in spe vocatus accedens frustratus 
rediit, fatigatus multis laboribus et expensis, alias domo sua propter hoc 
attrita variis et enormibus detrimentis. Ne igitur inexorabilis videaris, si 

35 quod absit seductus pravis suggestionibus malignorum reddere renuas, quae 
non potes salva conscientia retinere, serenitatem tuam rogamus, monemus 
et hortamur in domino, in remissionem tibi peccaminum iniungentes, qua- 
tenus conscientiae et famae tuae salubriter consulens, cum peccatum minime 
remittatur, nisi restituatur ablatum, eisdem magistro et fratribus restituas 

40 terram ipsam, de damnis et irrogatis iniuriis satisfactionem congruam impen- 
dendo, ita quod veritati verax existens, te illi^) reddas placidum et acceptum, 
qui acceptos provehit in salutem, et nos tibi constituamur exinde non 
imme[rito deb]itores. Datum Laterani, YL Ealendas Maii, pontificatus nostri 
anno quinto. 

46 >) Vorlage: illis. 

4» 



62 

60. 

Bom im Lateran 1231 April 26. Papst Gregor IX. bestdtigt 
cUe Urhmden Konigs Andreas 11. fur den deutschen Orden im 
Buraenland aw den Jahren 1211 wnd 1212 Nr. 19 u/nd Nr. 22. 

BegiHer Vatikaniaches Archiv, 5 

StrMke berichtet a, a. 0. 159 von einer Ueherlieferung dieser Urkunde tm 
Kihnigeherger Archiv, welche dort thatedchHeh niM vorhanden ist ; die Urhmde 
iet in der Urkunde des Biechofs PhiHpp Firmanus von 1278 nieht enthaUen, 

Druek: Ungr. Magasin IV. 218. Fejir Codex III, 2, 246. SckuO^ Archi/v I, 
256. Teutseh u. Fimhaber Sieb. Urkb. I, 46. Theiner Mon. Hung. I, 94. Densu- 10 
sianu Documente 114. 

Begest: Strehike Tabulae 158. Potihast Begesta Nr. 8728. 

Gregorius episcopus caiissimo in Ghristo filio Andreae illustri 

regi Ungariae salutem Ne super privilegiis, quae dilectis filiis • . 

magistro et fratribus domus hospitalis sanctae Mariae Teutonicorum Jeroso- 15 
limitani de terra Borze concessit regia celsitudo, valeat dubitationis scrupulus 
suboriri, ipsa inspici fecimus diligenter eorumque tenorem de verbo ad 
yerbum praesentibus annotatum sub bulla nostra tibi duximus destinandum. 
Qui est talis. {Folgen die Urkunden des K&nigs Andreas II. fur den detUschen 
Orden im Burzerdand aus den Jahren 1211 und 1212, Nr. 19 und Nr. 22.) 20 
Datum Laterani^ YL Ealendas Maii, anno quinto. 



61. 

Bom im Lateran 1231 AprU 30. Papst Oregor IX. ermahnt 
Kdnig Andreas IL, dem deutschen Orden das Bursenland wieder 
tsu verleihen. 25 

Begister Vatikanisd^es Arehiv. 

Druek: FeJSr Codex III, 2. 246. SehuOer Archiv I, 255. Teutsd^ u. Fimhaber 
8ieb. Urhb. I. 46. Theiner Mon. Hung. I, 96. Densusianu Doeumente 117. 

Begest: Potthast Begesta Nr. 87S2. 

Gregorius episcopus carissimo in Christo filio Andreae illustri 30 

regi Ungariae salutem Etsi nil praestare possumus domino nisi sua, 

qui iuxta dispositionis propriae beneplacitum omnibus, quod sunt et habent 
gratis impendit, possumus tamen sibi gratificari de suo hiis, qui eius ob- 
sequio sunt ascripti, gratiam exhibendo certi, quod dum eis temporalia mini- 
stramus, nobis comparamus aetema. Unde non est quare quis debeat haesitare 35 
tali reddere creditori, qui se pro redditis constituens debitorum semper re- 
tribuit potiora. Sed quisque iuxta consUium sapientis dare debet altissimo 
secundum donatum ipsius, ut cui multum est, tribuat abundanter, ne parce 
seminans, parce metat Quare in largitionibus pietatis immensitas optima 
est mensura, hiis praesertim, qui a domino recepisse noicantur immensa. 40 



63 

Yeram si quispiam pie data, contraria plenitudine') detrectaret, quasi serio 
diyinam provocaret offensam et contra se corda hominum et labia commo- 
veret, iam rem alienam invito domino contrectando. Sane dilecti filii . . 
magister et fratres domus hospitalis sanctae Mariae Theutonicorum Jerosoli- 

5 mitani humili nobis et instanti conquestione monstrarunt, quod cum tu 
eorum domui terram Borze pia liberalitate donasses, sicut in privilegiis tuis 
perspeximus plenius contineri, ipsi pro colenda et munienda terra eadem, 
per quam Gumanis *) regnum Ungariae multipliciter perturbantibus frequens 
introitus et exitus habebatur numerosam pecuniam expenderunt, ibi cum 

10 multo labore ac proprii effasione cruoris quinque castra fortia construendo. 
Sed licet tu eis terram abstulisses eandem, ipsam tandem restituisti post- 
modum ut debebas, quin etiam pro recompensatione damnorum ipsis partem 
Comaniae ultra montem nivium contulisti. In qua cum dicti magister et 
fratres castrum munitissimum construxissent, Cumani perterriti et dolentes 

15 ademptam sibi ingressus et exitus facultatem, congregata ingenti multitudine 
bellatorum, fratres inibi conmiorantes hostiliter aggressi fuerunt, sed domino 
propitiante devicti, confusi et reveriti destiterunt, quin etiam quidam ex 
illis dictis fratribus se reddentes, cum uxoribus et parvulis ad baptismi 
gratiam convolarunt Tu vero terram ipsam ingrediens cultamque prospiciens 

20 fratres de terra, eis per sedem apostolicam confirmata et sub eius protectione 
suscepta, per violentiam expulisti non absque Romanae ecclesiae iniuria 
manifesta, cum eadem terra nullum praeter Romanum pontificem habens 
episcopum vel praelatum, eidem ecclesiae duas marcas auri pro censu sol- 
veret annuatim. Et quamvis piae memoriae Honorius papa praedecessor 

25 noster ac nos postmodum pluries tibi affectuosas preces et monita diligentia 
direxerimus, ut eis terram ipsam liberaliter redderes, nequaquam tamen 
foimus exauditi, quin potius idem magister ad praesentiam tuam in spe 
vocatus accedens frustratus rediit, fatigatus multis laboribus et expensis, 
alias domo sua propter hoc attrita variis et enormibus detrimentis. Ne igitur 

30 inexorabilis videaris, si quod absit, seductus pravis suggestionibus malignorum 
reddere renuas, quae non potes salva conscientia retinere, serenitatem regiam 
rogamus, monemus et hortamur in domino, in remissione tibi peccaminum 
iniungentes, quatenus conscientiae ac famae tuae salubriter consulens, cum 
peccatum minime remittatur, nisi restituatur ablatum, eisdem magistro et 

35 fratribus restituas terram ipsam, de damnis et irrogatis iniuriis satisfactionem 
congmam impendendo, ita quod veritati verax existens, te illi reddas placidum 
et acceptum, qui acceptos provehit in salutem, et nos tibi constituamur exinde 
non immerito debitores. Datum Laterani, n. Kalendas Maii, pontificatus nostri 
anno quinto. 

40 62. 

1231. Konig Andreas 11. hesiMigt die Bestimmung der „goldenm 
BidW Nr. 32, betreffend die hospites mit den Worten: Statuimus 
iobagiones castrorum secundum libertatem a sancto rege constitutam 

^) VoHage: penitadine. 
45 ^ Vcrlagt: Camanmn. 



54 

similiter et hospites cuixLSCuinque natioiiis secundum libertatem ab 
initio eis concessam perpetuo teneri. 

Datum anno ab incarnatione domini millesimo ducentesimo tri- 
cesimo primo, anno vero regni nostri vicesimo nono. 

Druck: Theiner Mon, JSung, 1, 109 ncuih der Beglaubigungsurkunde des Legaten 5 
Jakob von 1232 im Liber censuum cam, apost. fol. 353. Vatikanisches Archiv. — 
Baynald Annal. XIII, 389. Pray Annal. reg. Hung. I, 233. Katona Hist. crit. 
V, 628. Pahna Notitia I, 641. Kovachich Vestigia 98. Kovachich Sylloge decre- 
torum I, 1. FejSr Codex III, 2, 255. Tdrdk Magyarorsz. primdsa II, 25. Knaue 
II. Endre ezahadsdglev. 37, in wekher Arbeit das Begierungejahr aU unrichtig 10 
nachgewiesen wird. Seite 46. 

Begeat: Knaug Monumenta I, 279. 



63. 

1231. Konig Bela erJcUirt vier Ortschaften der Deutschen Corrardus 
und Daniel, Sohne des Joharm Latinus, fur steuerfrei. 15 

Eingeachaltet von Kdnig Stephan 1257, Orig. Ungar. LandeearcMv Budapest. 

Druck: Kaiona Hist. crit. V, 586. Pray SyrUagma 96. Fejir Codex III, 2, 
253. Wened AdaUk 16. Wened Cod. Arpad. XI, 236. Densusianu Documente 120. 

Bela dei gratia rex primogenitus regis Hungariae omnibus prae- 
sentes literas inspecturis salutem in domino. Gloria in excelsis deo et in 20 
terra bonae voluntatis hominibus pax in terra nunciatur, quia illuxit dies 
redemptionis Hungarorum, restitutioms dignitatis regiae, revocationis liber- 
tatis coronae, beatissimus rex Stephanus ad itnmarciscibilem enim vitae 
aetemae transiturus gloriam defensioni beatae virginis terram Hungarorum 
merito coramendavit, quia eius precibus et interventu de merore ad laeti- 25 
tiam, de servitute ad libertatem est translata. Nos igitur sub protectione 
eiusdem militantes, dum per divinae inspirationis gratia voluntate patris 
nostri et maturo principum terrae nostrae consilio inutiles et superfluas 
donationes, quae falso nomine perpetuitates nuncupantur, destrueremus, 
positi in Transiluanis partibus, fideles et dilectos milites nostros Saxones 30 
Yltrasiluanos Gorrardum et Danielem filios Johannis Latini, qui nobis fide- 
liter sua semper in omnibus exhibuerunt servitia tam dihgenti anneximus, 
quod quatuor villas eorum, scilicet villam Albae ecclesiae, villam Homus- 
potoc, villam Sarpotoc, villam Latinam necnon et populos eorundem de villa 
Oplid ab omni collecta absolvimus, ita quod nec nostris coliectoribus nec 35 
popuiis Sdbiensibus collectam persolvant, nec collectores villas ipsorum 
intrare nostri praesumant, sed constituto termino, id est circa nativitatem 
domini, teneantur nobis dictae villae militum tres fertones auri persolvere 
annuatim, ita quod propter istam specialem solutionem populos ab onmi ab- 
solvimus gravamine. Hoc non praetermittentes, quod quando in exercitum 40 
proficiscuntur ipse vel filii eius in usus eonim collecta dictae pecuniae redi- 
gatnr. Ut igitur nostra donatio de generatione in generationem salva semper 



65 

et inconcussa^) permaneat, concessionis nostri sigilli seriem scribi fecimns sigillo 
nostro roborantes. Datum per manus Mathyae praepositi Zagrabiensis, atdae 
nostrae cancellarii, anno domini M C6 ixi L Pous tavemicorum, Chac 
dapiferorum, Fosa filio Solum agasonum, Michaele filio Opud pincemarum 
5 magistris existentibus, Ilula fratre Ratolt yaivoda Transsiluano existenta 

1231. Das Weissenbwrger Kapitel hezeugty dass OaUus, Sohn 
WydKs von Bord, die terra Bqje an ThrtUh, Sohn Chorvs\ ver- 
kauft hat 

10 Druck: GrafJoseph KemHy in Kurz Magazin 1, 176 nach der Beglaubigunga' 

urhunde des Kolozmonostorer Konventes von 1601, — Kurz Magazin II, 261. 
Teutsch u. Fimhaher Sieb. Urkh. I, 50. Transihania 1670, 43. Densusianu 
Documente 120. 

Capitulum ecclesiae Transsylvanae ad omnium praesentes inspec- 

15 turorum notitiam volumus harum serie peryenire, quod accedens nostri in 
praesentiam Gallus filius Wydh de Bord confessus est coram nobis retu- 
litque taliter, quod licet terram Boje terrae Zumbuthel conterminaai et nunc 
in ipsa terra Blaccorum existentem habitam propriis suis iustisque expensis 
ab homine Buyul filio Stuye coemerit iurique suo subiectam reddiderit, con- 

20 siderans tamen et animo revolyens suo, qualiter eadem terra a tempore 
humanam memoriam transeunte per maiores, ayos atayosque ipsius Thrulh 
filii Chom possessa et a temporibus iam, quibus ipsa terra Blacomm terra 
Bulgaromm exstitisse fertur, ad ipsam terram Fugros tenta fuerit, qualiter 
id dictus Thrulh filius Chom quam plurimomm hominum elogiis affirmare 

25 adnisus fuit, hinc ne iurgia tempomm in processu enascerentur, fratemae 
mutuaeque caritatis, quam Chhstiana eidem suadet religio, affectu ductus, 
dictam terram Boje terrae Sumbuthel conterminam eidem Thmlh filio Choms, 
accepta eius recompensa in pecuniamm solutione et refusione, remisit coram 
nobis praesentium testimonio literamm mediante. Anno millesimo ducentesimo 

30 tricesimo et primo. 

65. 

Anagni 1232 August 31. Papst Oregor IX. heauftragt den Le- 
gaten Jacobus, den Streit zvnschen Konig Andreas 11. und dem 
deutschen Orden zu unterstu^hen und zu entscheiden. 

35 Begister Vatikanisches Ardiiv. Vergleidie Nr. 68. — Die Urkunde i^ €Md^ 

eingeschaliet von Biachof PhUipp Firmanus 1278, Orig. Staatsardiiv Kdnigaberg, 
Sirehlke Tabulae 159. 

Druck: Katona Hist. crit. V, 604. Fejir Codex III, 2, 303. BetMen Gesch. 
DarsUUung 101. SchuUer Archiv I, 258. TeuUch u. Firnhdber Sieb. Urhb. I, 
40 51. Theiner Mon. Hung. I, 106. Densusianu Documente 123. 

Begest: StrehOee Tabulae 158. Potihagt Begesta Nr. 8993, 
*) Hierauf: et inoo. 



56 

Gregorius episcopus dilecto filio . . ^) electo Penestrino, apo- 

stolicae sedis legato, salutem Dilecti filii . . magister et fratres 

hospitalis sanctae Mariae Teutonicorum humili nobis et instanti conquestione 
monstrarunt, quod cum carissimus in Christo filius noster Andreas Ungariae 
rex illustris eorum domui terram Burze^) pia liberalitate donasset, sicut in 5 
ipsius privilegio aurea bulla munito plene perspeximus contineri, ipsi pro 
colenda et munienda terra eadem, per quam Cumanis regnum Ungariae 
multipliciter perturbantibus frequens introitus et exitus habebatur, numerosam 
pecuniam expenderunt ibi cum multo labore ac proprii effiisione cruoris 
quinque castra fortia construendo. Sed licet idem rex eis terram abstulisset 10 
eandem, ipsam tandem restituit ut debebat, quin etiam pro recompensatione 
damnorum ipsis ultra montes nivium partem contulit Cumaniae'), in qua 
cum dicti magister et fratres castrum munitissimum construxissent, Cumani 
perterriti et dolentes ademptam sibi ingressus et exitus facultatem, con- 
gregata ingenti multitudine bellatorum, fratres inibi commorantes hostiliter 15 
aggressi fuerunt, sed domino propitiante devicti, confusi et reveriti destiterunt, 
quin etiam quidam ex illis dictis fratribus se reddentes, cum uxoribus et 
parvulis ad baptismi gratiam convolarunt. At rex praedictus terram ipsam 
ingrediens cultamque prospiciens, fratres de terra eis per sedem apostolicam 
confirmata et sub eius protectione suscepta expulit violenter, non absque 20 
Romanae ecclesiae iniuria manifesta, cum eadem terra nullum praeter Ro- 
manum pontificem habens episcopum vel praelatum, eidem ecclesiae cen- 
sualis existat. Et quamvis piae memoriae Honorius papa praedecessor noster 
ac nos postmodum pluries praedicto regi afFectuosas preces et monita dili- 
gentia direxerimus, ut eis liberaliter redderet terram ipsam, nequaquam 25 
tamen fuimus exauditi, quin potius idem magister ad praesentiam regis 
in spe vocatus accedens, frustratus rediit, fatigatus multis laboribus et ex- 
pensis, alias domo sua propter hoc attrita variis et enormibus detrimentis. 
Quare iidem magister et fratres suppliciter flagitarunt, ut cum rex seductus 
suggestionibus malignorum inexorabilis videatur, nil aliud asseverans nisi 30 
quod restitutio ipsius terrae pro eo, quod magna est, suis filiis et baronibus 
displiceret, faceremus sibi iustitiam exhiberi. Ne igitur videamur deferre 
homini contra deum, cui est contra omnes homines deferendum, discretioni 
tuae de cuius circumspectione plenam in domino fiduciam obtinemus, per 
apostolica scripta mandamus, quatenus eundem regem et Belam filium eius, 35 
ut conquerentibus restituant terram ipsam de damnis illatis et irrogatis 
iniuriis satisfactionem congruam impendendo, prudenter et efficaciter moneas 
et inducas. Quod si forte monitis non acquieverint, tu partibus convocatis 
audias causam, et si de ipsarum voluntate processerit, debito fine decidas, 
faciens quod decreveris per censuram ecclesiasticam firmiter observari. Pro- 40 
viso ne in terram ipsius regis excommunicationis vel interdicti sententiam 
proferas, nisi mandatum super hoc receperis a nobis speciale. Alioquin 
causam remittas ad nos sufficienter instructam, praefigens partibus ter- 

^) JacolmB, 

s) 127S: Bone. 45 

') 1278: Comanie. 



57 

minom competentem, quo nostro se conspectui repraesentent, iustam auctore 
domino sententiam recepturae. Testes autem qui fuerint nominati si se 
gratia, odio vel timore subtraxerint censura simili appellatione cessante 
cogas veritati testimonium perhibere, non obstantibus literis super his ad • • 
5 Cracoyiensem et • • Guiaviensem episcopos a sede apostolica impetratis. 
Datum Anagniae, IL Ealendas Septembns, pontificatus nostri anno sexto. 



66. 

Anagni 1232 Oktober 22. Papst Gregor IX. heauftragt den 
Kardmattegaten Jacobus, den Streit jsunschen dem siebenburgischen 
10 Bischof und der Abtei Kolozsmonostor zu entscheiden. 

Begister Vatikamackes Archiv. 

Druck: Batfydn Series IH. Fejir Codex III, 2, 306. Teutech u. Fimhaber 
Sieb. Urkb. I, 53. Theiner Mon. Hung. I, 107. Jakab OkleviUdr I, 17. 

Begest: PaUhast Begesta Nr. 9023. 

15 Gregorius episcopus dilecto filio • •^) electo Praenestrino, 

apostolicae sedis legato salutem Significante venerabili fratre nostro • • ^) 

Ultrasilyano episcopo, nos noyeris accepisse, quod cum nos dudum dilecto 
filio Egidio subdiacono et 'capellano nostro tunc in Ungaria existenti com- 
misissemus causam, quae inter ipsum ex parte una et • • abbatem et con- 

20 yentum monasterii de Glusa Ultrasilyanae diocesis ex altera super statu 
eiusdem monasterii dignoscitur agitari, et idem causam de utriusque partis 
assensu ad examen sedis apostolicae remisisset, sub poena excommunicationis 
partibus iniungendo, ut in octayis onmium sanctorum iam transactis per 
se yel procuratores idoneos nostro se conspectui praesentarent, sicut idem 

25 capellanus confessus fuit postmodum in nostra et fratrum nostrorum praesentia 
constitutus, licet in praefixo termino coram nobis comparuerit eiusdem episcopi 
procurator, pro parte tamen praemissorum abbatis et conyentus nullus com- 
paruit responsalis. Unde nos ipsos iterum fecimus per yenerabilem fratrem 
nostrum • • ') episcopum Cenadiensem citari festum natiyitatis beatae Mariae 

30 proxime iam transactum pro peremptorio assignantes eisdem, ad quem ipsi 
nec yenire, nec pro se procuratorem idoneum mittere curayerunt, procuratore 
iam dicti episcopi apud sedem apostolicam exspectante. Yolentes igitur ut 
finis litibus imponatur, mandamus, quatenus, si est ita, abbate ac conyentu 
praedictis,' ne de sua possint contumacia gloriari, praefato episcopo in ex- 

35 pensis taxatione competenti praehabita, condemnatis, partibus conyocatis, 

audias causam et contrafacientes testes Datum Anagniae, 

XL Ealendas Noyembris, anno sexto. 

Jacobus. 
*) Baifndldus. 
40 «) BaaOiuB, BmMm. 



58 

67. 

1233. Konig Bela verleiht Comes Corlardm die terra Loysta, 

EingesckaUet von Konig Stephan 1265 und mit dieser Urkunde von Kdnig 
Karl 1311, Orig. Ungar. Landesarchiv Budapest. 

Druck: Fejir Codex VII, 4, 81. Teutsd^ und Firnhaber Sieb. Urkb. I, 56. 5 
Densusianu Documente 127. 

Bela dei gratia primogenitus regis Hungariae, Dalmaciae, Croaciae, 
Bamae, Seruiae, Galliciae, Lodomeriae, Bulgariae Comaniaeque rex universis, 
ad quos praesentes literae conyenerint vel pervenerint, salutem in salutis 
auctore. Begiae incumbit excellentiae metiri merita singulorum et unicuique 10 
pro meritis respondere, quippe ut famulantium mentes fervore fidelitatis 
accinctae, magis ac magis ad exercenda virtutis opera inflammentur. Notitiae 
igitur praesentium ac posterorum harum serie volumus fieri manifestum, 
quod nos dilecti et fidelis nostri comitis Corlardi filii Christani servitia, 
quae patri nostro et matri nostrae reverendis postmodum vero nobis a 15 
primaevis pueritiae nostrae temporibus exhibuit indefesse, mente tenus 
retinentes, quia sumptibus suis multiplicibus non pepercit et labores cor- 
porales in regno et extra regnum alacriter tolleravit. Nos ergo labores 
ipsius prae oculis nostrae mentis habentes licet modicum, in recompensa- 
tionem tamen tot et tantorum servitiorum suorum quandam nostrae donationi 20 
terram convenientem, Loysta vocatam, ab aqua Lothur vocata, quae fluit 
ad aquam Olth, cum omnibus utilitatibus suis et pertinentiis dedimus, 
donavimus ac contulimus ipsi comiti Corlardo et per eum suis heredibus 
heredumque suorum successoribus iure perpetuo et irrevocabiliter possi- 
dendam et habendam. Ne autem super hac nostra donatione aliqua in 25 
posterum possit fieri cavillatio vel detractio, praesentes literas scribi fecimus 
et duplicis sigUli nostri munimine roborari. Datum per manus Mathyae 
praepositi Zagrabiensis et aulae nostrae vicecancellarii, anno dominicae in- 
camationis m66 "^"t^ III Pous tavemicorum, Andrea filio Stephani 
dapiferorum, Belud filio Oslu pincemarum, filio Solum agasonum nostrorum 30 
magistratus tenentibus, Dyonisio cum magno nasu vaivoda existente. 



68. 

Perugia 1234 Oktober 11. Papst Oregor IX. heauftragt den Pa- 
triarchen von Aquileja und den Erzhischof von Gran, Konig Andreas 11. 
und dessen Sohn Bela eur Ruckstellung des Burzenlandes an den 35 
deutschen Orden zu vera/nlassen. 

Begister Vatikanisches Archiv. Vergleiche Nr. 65. 

Druck: Fejer Codex III, 2, 394. Schuller Archiv I, 260. Teutsch und Fim- 
haher Sieb. Urkb. I, 57. Theiner Mon. Hung. I, 128. Denausianu Documente 129. 

Begest: PoUhast Begesta Nr. 9722. 40 



59 

Gregorius episcopus venerabilibus fratribus . .*) patriarchae 

Aquileiensi et . . *) archiepiscopo Strigoniensi salutem Dilecti filii . • 

magister et fratres hospitalis sanctae Mariae Theutonicorum humili nobis 
et instanti conquestione monstrarunt, quod cum carissimus in Christo filius 

5 noster Andreas Ungariae rex illustris eorum domui terram Burze pia li- 
benditate donasset, sicut in ipsius privilegio aurea bulla munito plene per- 
speximus contineri, ipsi pro colenda et munienda terra eadem, per quam 
Cumanis regnum Ungariae multipliciter perturbantibus frequens introitus 
et exitus habebatur, numerosam pecuniam expenderunt, ibi cum multo labore 

10 et proprii effusione cruoris quinque castra fortia construendo. Sed licet idem 
rex eis terram abstulisset eandem, ipsam tandem restituit, ut debebat, quin 
etiam pro recompensatione damnorum ipsis ultra montes nivium partem 
contulit Comaniae, in qua cum dicti magister et fratres oastrum muni- 
tissimum construxissent, Cumani perterriti et dolentes ademptam sibi in- 

15 gressus et exitus facultatem, congregata ingenti multitudine bellatorum fratres 
inibi commorantes hostiliter a^essi fuerunt, sed domino propitiante devicti, 
confusi et reveriti destiterunt, quin etiam quidam ex illis dictis fratribus 
se reddentes, cum uxoribus et parvulis ad baptismi gratiam convolarunt. 
At rex praedictus terram ipsam ingrediens cultamque prospiciens fratres de 

20 terra eis per sedem apostolicam confirmata et sub eius protectione suscepta 
expulit violenter non absque Bomanae ecdesiae iniuria manifesta, cum eadem 
terra nullum praeter Romanum pontificem habens episcopum vel praelatum, 
eidem ecclesiae censualis existat Et quamvis piae memoriae Honorius papa 
praedecessor noster ac nos postmodum pluries praedicto regi afiectuosas preces 

25 et monita diligentia direxerimus, ut eis liberaliter redderet terram ipsam, 
nequaquam tamen fuimus exauditi, quin potius ipse magister ad praesentiam 
regis in spe vocatus accedens frustratus rediit, fatigatus multis laboribus 
et expensis, alias domo sua propter hoc attrita variis et enormibus detri- 
mentis. Quare iidem magister et fratres suppliciter flagitarunt, ut cum rex 

30 seductus suggestionibus malignorum inexorabilis videatur, ml aliud asseverans, 
nisi quod restitutio ipsius terrae pro eo, quod magna est, suis filiis et 
baronibus displiceret, faceremus sibi iustitiam exhiberi. Ne igitur videamur 
deferre homini contra deum, cui est contra omnes homines deferendum, fra- 
temitati vestrae, de quorum circumspectione plenam in domino fiduciam 

35 obtinemus, per apostolica scripta in virtute obedientiae praecipiendo man- 
damus, quatenus eundem regem et Belam filium eius, ut conquerentibus 
restituant terram ipsam, de damnis illatis et irrogatis iniuriis satisfactionem 
congruam impendendo, sublato dilationis obstaculo, moneatis prudenter et 
efficaciter inducatis. Quod si forte monitis non acquieverint, partibus convocatis 

40 audiatis causam et si de ipsarum voluntate processerit, fine debito terminetis 
facientes, quod decreveritis, per censuras ecclesiasticas firmiter observari. 
Proviso ne in terram ipsius regis excommunicationis vel interdicti sententiam 
proferatis, nisi mandatum super hoc a nobis receperitis speciale. Alioquin 
infra novem menses post susceptionem praesentium eam remittatis ad nos 

45 1) BerUMus. 

>) Bobertua. 



60 

sufficienter instructain et nihilominus, quod vos de huiusmodi scitis natura 
negotii nobis plene vestris literis et fideliter exponatis, praefigentes partibus 
terminum competentem, quo per procuratores idoneos et sufficienter in- 
structos nostro se conspectui repraesentent, iustam auctore domino sententiam 
recepturae. Testes autem, qui fuerint nominati si se gratia, odio vel timore 5 
subtraxerint, censura simili appellatione cessante cogatis veritati testimonium 
perhibere, non obstantibus literis, super his ad venerabiles fratres nostros . •*) 
Cracoviensem et . .*) Cuiaviensem episcopos seu dilectum filium nostrum . .■) 
Prenestinum electum, tunc in partibus illis fungentem legationis officio, a 
sede apostolica impetratis, ac constitutione de duabus dietis edita in concilio 10 
generali. Datum PerusiL V. Idus Octobris, pontificatus nostri anno octavo. 



69. 

Perugia 1234 Novemher 14, Papst Gregor IX. mahnt Bela rex 
iunior, die Walachen zvr Anerkennung des Bischofs der Kumanen 
au verhaUen. 15 

Druck: Theiner Mon, Hung. I, 131 nach dem Begister VcUikanisches Archiv. 
— BayncM AntMl, XIII, 419. Bipolli BtUlariuin ordinis Praed. I, 70. Katona 
Hist. crU. V, 706. Fejir Codex III, 2, 399. TransUvania 1870, 44, Densusianu 
Doeumente 132, 

Begest: Potthast Begesta Nr. 9764. 20 

Oregorius episcopus carissimo in Ghristo filio Belae regi 

primogenito regis Ungariae salutem In Gumanorum episcopatu, 

sicut accepimus, quidam populi, qui Walati vocantur, existunt, qui etsi 
censeantur nomine Ghristiano, sub una tamen fide varios ritus habentes et 
mores, illa committunt, quae huic sunt nomini inimica. Nam Romanam 25 
ecdesiam contemnentes non a venerabili fratre nostro . . episcopo Gumar 
norum, qui loci diocesanus existit, sed a quibusdam pseudoepiscopis Orae- 
corum ritum tenentibus universa recipiimt ecclesiastica sacramenta et non- 
nulli de regno Ungariae tam Ungari quam Theutonici et alii orthodoxi 
morandi causa cum ipsis transeunt ad eosdem et sic ciun eis, quia populus ao 
unus facti cum eisdem Walathis, eo contempto, praemissa recipiunt sacra- 
menta in grave orthodoxorum scandalum et derogationem non modicam 
fidei Ghristianae. Ne igitur ex diversitate rituum pericula proveniant ani- 
marum, nos volentes huiusmodi periculum obviare, ne praefati Walathi 
matenam habeant pro defectu sacramentorum ad schismaticos episcopos 35 
accedendi, eidem episcopo nostris damus literis in mandatis, ut catholicum 
eis episcopum illi nationi conformem provida deliberatione constituat sibi 
iuxta generalis statuta concilii vicarium in praedictis, qui ei per omnia sit 
obediens et subiectus, contradictores per censuram ecclesiasticam appellatione 

«) Wislaua. 40 

>) Michael, 
') Jacobus. 



61 

poslposita compeacendo. Cuin autem tu tamquam princeps catholicus ad 
commonitionem dilecti filii nostri Jacobi Prenestini electi, tunc apostolicae 
sedis legati^ praestito iuramento promisais, te omnes inobedientes Romanae 
ecciesiae in terra tua ad obediendum eidem ccclesiae compulsurum, prout 

5 confectae super hoc tuae literae continebant, ac eidem yiva yoce promiseris, 
quod prae&tos Walathos compelleres ad recipiendum episcopum, quem eis 
ecclesia ipsa concesserit et assignare sibi de redditibus tuis, quos ab eis 
perc^HS, suffidentes redditus et honestos, sicut idem electus nobis exposuit 
Begalnn excellentiam rogamus, monemus et hortamur attente ac in remis- 

10 sionem tibi iniungimus peccatorum, quatenus cum te non deceat in regno 
tuo huiusmodi schismaticos sustinere ac ea, quae promisisti, deo grata et 
hominibus sint accepta, ne fodas irrita, quae de tuis labiis iaudabiliter pro- 
cesserunt, ea studeas efficaciter adimplere, ita quod ex hoc placeas regi 
regum, et nos sinceritatis tuae zelum possimus dignis in domino laudibus 

15 coDunendare. Datum Perusii, XvilL Ealendas Decembris, pontificatus nostri 
anno octayo. 



70. 

1234 nach November 30. Nikolaus, Propst von Hermannstadt, als 
Kanaler, richtig : Viaekamler, in der Urkunde des Konigs Andreas IL 
20 Jur den JEratruchsess Demetrius. 

Datum per manus magistri Nicolai praepositi Scibiniensis, aulae 
nostrae cancellarii, anno dominicae incarnatioiiis M^C^XXX^ini^ 

Druck: Wengel Cod, Arpad, VI, 546 mocA der BestdHgungsurkunde de$ 
Kdnigs Bela IV, von 1243, Orig. Ungar. Landesarchiv Budapest. — Fejir Codex 
25 III, 2, 405. 

Begest: Teutsch u. Fimhaber Sieb. Urkb. I, SeiU XXXIV. 

InnerJuUb der Jahre 1230 bis 1235 amtirt Ugrinus, Ersbischof von Kalocsa, 
ais Kansler, wesshalb Nikolaus nur Vizekanxler gewesen sein kann. Sieh Fejir- 
pataky A kirdXyi kancseHdria 97 und 98. 



30 71. 

Viterbo 1235 November 8. Pfipst Oregor IX. heaufbragt den 
Bischof der Kumanen, den iswischen dem siebenbOrgischen Bieckqf 
und der BurjfenUlnder OeisOichheit schwebenden Fimess m dm pHpel^ 
Uchen Stuhl zu leiten. 

35 Begister Vatikanisches Arehiv. 

Druck: Teutsch und Fimhaber Sieb. Urkb, I, 60, Theiner Mom. Hung. 1, 138. 
Wensel Cod. Arpad, II, 27, Densusianu Documente 1B$. 

Begest: Fotthast Begesta Nr. 10042, 



62 

Gregorius episcopus venerabili fratri . . episcopo Cumanorum 

salutem Coram venerabili fratre nostro . .^) episcopo Prenestrino, 

dum in partibus Ungariae legationis officio fungeretur, venerabili fratre 
nostro . . *) Ultrasilvano episcopo contra • . decanum et sacerdotes de terra 
Burze deponente super obedientia et reverentia quaestionem, ad quas sibi 5 
praestandas eos condenmari petebat petitorium') intentando, ac lite super 
hiis coram eo legitime contestata et receptis testibus hinc inde productis, 
idem legatus antequam imponeret finem negotio, ad sedem apostolicam est 
reversus. Procuratoribus igitur partium propter hoc in nostra praesentia 
constitutis, eundem Frenestrinum dedimus auditorem, qui partium rationibus 10 
intellectis et auditis quaecumque voluere proponere coram ipso, praedictos 
sacerdotes eidem episcopo ad petita per diffinitivam sententiam condemnavit, 
praefatum decanum, quia nihil probatum exstitit contra eum, ab impetitione 
ipsius episcopi absolvendo. Tandem vero J. archidiacono de Tilecde*) pro- 
curatore dicti episcopi super executione praefatae sententiae literas apos- 15 
tolicas impetrante, dilectus filius Richwinus ecclesiae Romanae syndicus in 
audientia publica contradixit, quibus dilectum fratrem nostrum 0. sancti 
Nicolai in carcere Tulliano diaconum cardinalem auditorem duximus con- 
cedendum, coram quo iam dicto archidiacono petente executioni mandare 
sententiam supradictam, et eodem syndico respondente executionem huius- 20 
modi fieri non debere, cum id in Romanae ecclesiae praeiudicium redundaret, 
quae in praemissorum vel quasi possessione consistit, prout se obtulit pro- 
baturum, quae omnia idem cardinalis nobis fideliter retulit et prudenter. 
Quia super hoc apud sedem apostolicam non poterat fieri certitudo, frater- 
nitati tuae per apostolica scripta mandamus, quatenus per controversia et 25 
receptis probationibus, quas coram te producere partes voluerint tam super 
principali quam super reprobatione testium, si quos alterutra partium legi- 
time duxerit reprobandos et auditis hinc inde propositis, causam sufficienter 
instructam ad apostolicum remittas examen, praefigens eisdem partibus ter- 
minum peremptorium, festum videlicet beati Michaelis proximo venturum, 30 
quo per se vel procuratores idoneos cum munimentis et rationibus suis 
compareant coram nobis iustam auctore domino sententiam recepturae. 
Datum Viterbii, VI. Idus Novembris, anno nono. 



72. 

Viterho 1235 November 13. Papst Oregor IX. heauftra^t den 35 
Bischof der Kumanen und die Propste von Bethlen und Csanad, den 
snvischen dem siebenbUrgischen Bischof und einigen Geistlichen schwe- 
henden Streit an den pOpstlichen Stuhl zu leiten. 

1) Jacobus, 

s) Bat/n<Mu8. 40 

') VarUige: poBsessoriaiiL 

^) 8o Teutsch und JPtrti^ia^ nach einer Kopie in der BaUydn'$chen Bibliothek 
tn Karhlmrg. Vorlage: Tilerde. 



63 



Begister Vatikanischea Ardiiv, 



Druek: Theiner Mon, Hung. I, 139. Wenael Cod. Arpad. II, 28. Bensusianu 
Doeumente 138. 

UnvoUstdndig : Knauz Monumenta I, 312. 

5 Begest: PoUhaet Begeeta Nr. 10045. 

Gregorius episcopus venerabili fratri . . episcopo Cuma- 

norum et dilectis filiis . • de Bethleem Ultrasilvanae diocesis et . • Cena- 

diensi praepositis salutem In praesentia venerabilis fratris nostri . . ^) 

Prenestrini episcopi, dum in partibus Ungariae legationis officio fungeretur, 

10 venerabili fratre nostro . . ^) episcopo Ultrasilvano contra Leonem de Dubucha, 
GK)tfridum de Aqua calida, Nicolaum de Cormosbach, Conradum de Yenetiis 
Bemardum de Debran, Hermannum et Gerlacum sacerdotes de Sarcam Ultra- 
silvanae diocesis, ut idem episcopus asserebat, deponente super obedientia 
et reverentia quaestionem, ad quas sibi praestandas eos condemnari petebat 

15 petitorium intentando, et lite super hiis coram eo legitime contestata et 
receptis testibus hinc inde productis, idem legatus antequam imponeret 
finem negotio, ad sedem apostolicam est reversus. Procuratoribus igitur 
partium propter hoc in nostra praesentia constitutis, eundem Prenestrinum 
dedimus auditorem. Idem autem partium rationibus intellectis et auditis 

20 quae voluere proponere coram ipso, praedictos sacerdotes eidem episcopo 
in praedictis per diffinitivam sententiam condemnavit, a qua cum ex parte 
venerabilis fratris nostri . J) archiepiscopi Strigoniensis fuisset ad nostram 
audientiam appellatum, nos magistro Albeo suo et J. archidiacono de Tilled 
partis alterius procuratoribus apud sedem apostolicam constitutis, dilectum 

25 filium nostnmi 0. sancti Nicolai in carcere Tulliano diaconum cardinalem 
auditorem duximus concedendum, coram quo magister proposuit memoratus, 
praemissam sententiam in grave ipsius archiepiscopi et ecclesiae suae prae- 
iudicium esse latam, cum iidem sacerdotes sibi et eidem ecclesiae iure dio- 
cesano nullo medio sint subiecti, ac in eorum possessione vel quasi subiec- 

30 tionis iidem archiepiscopus et ecclesia existere dignoscantur, quare dicebat 
executionem ipsius sententiae fieri non debere, cum per eam ius eiusdem 
ecclesiae non modicum laedetur, procuratore partis alterius id negante. 
Lite vero coram cardinali praedicto super praemissis legitime contestata, 
foctisque quibusdam positionibus et responsionibus ad easdem, ac nobis 

35 per eundem prudenter et fideliter recitatis, nos libellum cum ipsis positio- 
nibus et responsionibus vobis sub bulla nostra transmittentes inclusum, 
discretioni vestrae per apostolica scripta mandamus, quatenus per contro- 
versia et receptis probationibus, quas partes voluerint producere coram vobis 
tam super principali quam super reprobatione testium, si quos alterutra 

40 partium legitime duzerit reprobandos et auditis hinc inde propositLs, causam 
si de partium voluntate processerit fine canonico terminetis, facientes quod 
statueritis auctoritate nostra firmiter observari, alioquin causam ipsam suffi- 

JacohuB. 
') Eaynaldus. 
45 •) Sobertua. 



64 

cienter instructam ad sedem apostolicam remittatis, praefigentes eisdem 
partibus terminom peremptorium, festum videlicet beati Michaelis proximo 
venturum, quo per se vel procuratores idoneos cum munimentis et aliis 
rationibus suis compareant coram nobis, iustam auctore domino sententiam 

recepturae. Testes Quod si non omnes Datum Viterbii, Idibus*) 5 

Novembris, anno nono. 

73. 

Viterbo 1235 Dezemher 18. Papst Gregor IX. beauflragt den 
Bischof der Kumanen und die Propste von Csanad und Bethlen, den 
Streit zurischen dem siebenbiirgischen Bischof und der Abtei Koloes- lO 
monostor eu entscheiden. 

Druck: Theiner Mon, Hung. I, 141 nach Begister Vatikaniaches Archiv. — 
Weneel Cod. Arpad. II, 33. Densusianu Documente 141. 

Begesi: Potthast Begeeta 10068. 

Gregorius episcopus venerabili fratri . . episcopo Cumanorum 15 

et dilectis filiis • • Cenadiensi et . . de Bethleem Ultrasilvanae diocesis prae- 

positis salutem Olim venerabili fratre nostro . . *) episcopo Ultrar 

silvano deponente coram venerabili fratri . . ') episcopo Penestrino tunc 
apostolicae sedis legato contra • . abbatem et conventum monasterii de Clusa 
Ultrasilvanae diocesis duplicem quaestionem, unam videlicet super quibusdam 20 
decimis et alteram super subiectione ipsius monasterii, obedientia et reve- 
rentia et aliis iuribus episcopalibus, ad quae ipsos sibi teneri dicebat, de 
quarum una scilicet super decimis ut legatus, de reliqua vero ut delegatus 
ab apostolica sede cognovit Ac lite coram eo super hiis legitime contestata 
et receptis de mandato ipsius quibusdam testibus ab eodem ITtrasilvano in 25 
utraque causa super principali productis, demum inter ceteras duas excep- 
tiones, praescriptionem videlicet contra petitionem decimarum et quoddam 
arbitrium latum per Albertum Orodiensem et quondam Petrum Albensem 
ac Morentinum Scibiniensem praepositos contra alteram, per quod pro ipso 
monasterio decisum negotium dicebatur, ex parte praedictorum abbatis et 30 
conventus obiectas, idem legatus admisit. Sed antequam imponere finem 
negotiis potuisset, cum iam esset suae legationis terminos egressurus, tibi, 
frater episcopo, receptionem testium super praescriptionis exceptione prae- 
missa et probationem per instrumenta super altera testium probatione quo 
ad ipsam exceptionem arbitrii parti eorundem abbatis et conventus per 35 
interlocutoriam denegata commisit Procuratoribus igitur partium in nostra 
propter hoc praesentia constitutis, eodem Penestrino quibusdam ecclesiae 
Romanae negotiis occupato, dilectum filium nostrum 0. sancti Nicolai in 
carcere Tulliano diaconum cardinalem dedimus auditorem, coram quo dic- 
torum abbatis et conventus proposuit procurator, quod impedimentis detentus 40 

*) Vorlage: Idus. 
') BaynaHdus. 
*) Jaeobm. 



66 

legitimis nec exceptiones probare potnit supra dictas, nec sufficienter instnictus 
in assignato sibi termino comparere. Unde ad probandas exceptiones eas- 
dem tam per testes quam per instrumenta, etiam non obstante praedicta 
interlocutoiia, de iure communi seu per beneficium restitutionis in integrum 

5 postulabat admitti, procuratore ipsius Ultrasilyani, quod id fieri non deberet, 
multipliciter respondente. Gum autem super praemissis coram auditore 
praefato fuisset diutius altercatum, nos intellectis per fidelem relationem 
ipsius quae fuere proposita coram eo, attendentes neutram quaestionum ipsamm 
remissam esse sic sufficienter instructam, quod ad diffinitiyam sententiam 

10 procedere valeremus, cum quaedam ex attestationibus eiusdem Ultraffllyani 
in utraque causa receptis calumniam paterentur, ex eo quod quidam tes- 
tinm praedictorum recepti ab eo, qui potestatem recipiendi non habuit, 
exstiterunt et quorundam dicta fuissent per iam dicti Penestrini interiocu- 
toriam reprobata, de quibus plene scire nequimus yeritatem, de utriusquA 

15 partis procuratorum assensu mandamus, quatenus vocatis qui propter hoc 
fuerint evocandi, focientes vobis depositiones receptorum testium exiiiberi, 
et illas quas rationabiliter approbandas yideritis reprobatis reliquis appro* 
bantes ac receptis probationibus, si quas partes de iure produxerint coram 
Yobis, et auditis hinc inde propositis, utrumque negotium, si de partium 

20 Yoluntate processerit, iudicio vel concordia terminetis ac faciatis, quod 

statueiitis Alioquin eadem negotia sufficieuter instructa ad nostrum 

remittatis examen, praefixo partibus termino peremptorio, festo videlicet 
beati Michaelis proxime futuro, quo cum actis, munimentis et rationibus 
suis compareant coram nobis iustas auctore deo sententias auditurae. Quod 

25 si non, tu ea frater episcopo Datum Yiterbii, XY. Ealendas Januarii, 

anno nono. 

74 

Insel Erch 1236. Konig Bela IV. bestimmt Bechte und Pflichten 
der Deutschen von Dees. 

30 Orig, Perg. Stadtarchiv Deis. Siegel war angehdngt. 

Druck: Schdssburger Programm 1862, 49. Wemel Cod. Arpad. XI, 285. Den- 
susianu Doeumente 143. 

Bela dei gratia Hungariae, Dalmaciae, Croaciae, Ramae, Seruiae, 
Lodomeriae, Bulgariae Cumaniaeque rex omnibus Christi fidelibus praesens 

35 scriptum inspecturis salutem in omnium salvatore. Ad universorum notitiam 
harum serie volumus pervenire, quod accedentes ad nostram praesentiam 
villicus et hospites nostri de Deeswar, humili prece a nobis postularunt, 
ut libertatem eorum ab Andrea carissimo patre nostro felicis recordationis 
eisdem concessam nostro dignaremur privilegio confijmare. Quam ob rem pro- 

40 prium est regiae maiestati condescendere precibus subditorum, ut numerus 
augeatur populorum et per hoc regia potentia latius extendatur, ob hoc 
precibus condescendentes eorum hanc libertatem inviolabilem decrevimus 
eisdem condonare, ut a iudicio et iurisdictione comitum de Zounuk pro 

Uikmideiibach. 5 



66 

tempore constitutorum et iobagionum castri penitus sint exempti, nec in 
eadem villa descensum habere valeant vel possint, sed in castro videlicet in 
loco castrensi descendant et commorentur, omnia siquidem iudicia in eadem 
villa exorta et causas usque metas terrae eorum actas [et] habitas, ut latro- 
cinia, furta, homicidia, truncationes corporum et alia iudicia in quibus bella, 5 
amputa [tationes cajpitum et truncationes manuum accidentaliter oriuntur 
ac omnia iudicia minuta villicus ipsorum et iudic[es possint] et debeant 
determinabiliter iudicare in ipsa libertate qua hospites nostri de Zoloch et 
de Zathmar. Praeterea in officiis nostris comitibus camerae nostrae concessis 
ad usum servitii nobis exhibendi, iidem hospites nostri tot et tantos sales 10 
deferre, quot et quantos hospites de Deesakana deferunt liberam habeant 
facultatem ex potentia comitum c[amerae] nostrae ante dictorum, habita nostra 
auctoritate, hoc adiecto quod tertiam partem salium nostrorum in portu Begio 
iux[ta] fluvium Zomus descendentium per eundem fluvium deferre teneantur 
nec hoc praetermittentes, quod in prima via vemali, primo et principaliter 15 
in uno kurb vulgariter vocato, sales nostros deferant navibus suis cumu- 
latifi in aqua praenotata, adiicimus etiam quod de tributo vaivodatus comi- 
tatus de Zounuk ac comitum camerae nostrae praenotatae tam in terra 
quam in aqua medium tributum dare teneantur et ministrare, ita scilicet, 
prout haec omnia in literis Andreae patris nostri carissimi bonae memoriae 20 
vidimus plene et plenius contineri. Ut igitur ipsa libertas eisdem hospitibus 
nostris data et condonata temporis processu^) maneat inconcussa nec per 
quempiam poss[it] violari, praesentes duplicis sigilli nostri munimine voluimus 
confirmare. Datum per manus Smaragdi praepositi Albensis ecclesiae dilecti 
et fidelis, nostrae aulae vicecancellarii, anno ab incamationis domini nostri 25 
Jhesu Christi millesimo ducentesimo tricesimo sexto, in insula Erch. 



75. 

ArJceden 1238 Febrmr 12. Konig Bela IV. verleiht den Deutschen 
in Karako und Grapmdorpf verschiedene Bechte und bestimmt die 
Qrenzen ihres Gebietes. 30 

EingeschcUtet von dem Weissenburger Kapitel und den Konventen der Damini- 
kaner und Augustiner zu Weissenburg 1296 bia 1301, Orig. Ungar. Landesarchiv 
Budapest, Auch eingeschaltet von dem Weissenburger Kapitel 1587, Orig, Pap- 
Archiv der Ghrafen Teleki eu Marosvdsdrhely, Ferner mittelbar, mit der Urkunde 
von 1296 bia 1301 eingeschdltet von demselben Kapitel 1587, Orig. Pap. Ungar, 35 
Landesarchiv Budapest. Beide Ueberlieferungen weisen dieselben Liicken auf. 

Bruck: Fejtr Codex VII, 4, 84. Teutsch und Firnhaber Sieb. Urkb. I, 61. 
MittheUungen d. Instituts f. oesterr. Gesch. V, 559. 

Begest: FejSr Codex VII, 4, 258. 

Bela dei gratia Vngariae, Dahnaciae, Croachyae, Ramae, Seruiae, 40 
[Galliciae], Lodomeriae Comaniaeque rex omnibus Christi fidelibus praesentes 
literas inspecturis salutem in vero salvatore. Quanto regalis excellentiae 

*) Sierauf: no. 



67 

sublimitas a deo misericordiarum fonte plus accepisse dignoscitur, tanto in 
subiectis benignitatem exercere debet ampliorem, firmam spem fiduciamque 
gerens eadem mensura qua impedit sibi remetiri. Hinc est quod ad uni- 
versorum [nojtitiam praesentium ac posterorum harum tenore volumus per- 

5 venire, quod nos hospitibus nostris Saxonibus de villis Karako et Crapundorpf 
talem concessimus libertatem, ut quemcumque de communi consensu et 
voluntate inter ipsos voluerint et elegerint, sibi praeficiant in villicum, con- 
cedentes eisdem, ut in nulla causa coram quolibet iudice astare vel respondere 
teneantur, sed quocum[que] ambae partes litigantium fuerint ex ipsis, solus 

10 maior villae pro tempore constitutus secundum ipsorum consuetudinem 
debeat iudicare. Si autem alia pars litigantium erit ex ipsis alia vero de 
hominibus extraneis, vaivoda discutiet et diffiniet, nec viceiudex eiusdem 
vaivodae eos in aliquo debeat vel audeat iudicare. Praeterea concessimus 
eisdem ut nullam coUectam solvere teneantur. Item concessimus eisdem atque 

15 statuimus, ut nullatenus vaivoda quilibet pro tempore constitutus super eos 
descensum facere praesumat, nostram autem personam utpote regiam cum 
omni debito et honore, sicut decet cum illuc accesserimus, cum sms delidis 
honorabunt. Praeterea statuimus, ut iidem hospites cum quatuor militibus 
loricatis bene praep^ratis ac decenter ornatis, cum totidem equis satis honestis 

20 et coopertis ac duobus tentoriis sub nostro vexillo militare teneantur, et 
cum nostris militibus non in societa[te] baronum nostrorum descendere te- 
neantur. Terram autem, quam ex donatione antecessorum nostrorum posse- 
derunt, sub eisdem metis et terminis, quibus ab antiquo tenuerunt, pace 
perpetua eisdem reliquimus possidendam. Nec etiam de vino, quod de propriis 

25 vineis eorum infra metas terrae eorum cultis fuerit vindemniatum, tributa 
persolvant Prima autem meta terrae ante dictae, sicut ex literis iu[dicum] 
nostrorum, quos ad partes Ultrasiluanas ad restituenda iura castrorum in- 
debite alienata destinaveramus, percepimus, incipit super collem acutum et 
tenet metam cum populis de villa Sard, deinde transiens per flumen Sard, 

30 vadit ad magnam viam et ibi tenet metam ex una parte cum villa sancti 
Martini, ab alia vero parte cum populis de villa Buchad, exinde pertransiens 
flumen Buchad, vadit ad montem qui dicitur Akazto, ubi tenet metam cum 
dictis populis de Buchad, abhinc vadit super vineam Crasu, exinde pro- 
grediens tendit ad caput [ is] *) fluminis, quod dicitur Chylna, ubi 

35 habet metam cum populis de Buchad saepius memoratis. Deinde procedens, 
tenens metam cum Chanad comite filio Wofa super lapidem, qui dicitur 
Wela, et abhinc incipiens secus flumen Thrry, vadit usque ad villam Woyasd, 
et ibi habet metam cum eadem villa, exhinc vadit ad montem, qui respicit 
ad Morisium et ibi habet metam cum Petro Bylocho. Deinde procedens vadit 

40 ad villam sancti Martini et tenet metam cum populis eiusdem villae, abhinc 
tendens superius versus silvam super beerch, qui dicitur Zuhodol, vadit super 
geminum montem et ibi habet metam cum supra nominatis populis de Buchad, 
exhinc procedens versus quendam collem, qui dicitur Pastorreu, vadit su- 

^) Loch 2 Centim, breit, Fejir Codex VII, 4, 36 hat . . . ays. Es igt Baum 
45 vorhanden fur ewei Biichstaben, dann folgen drei NormcUschdfte, darHber dieAbk&rgung 
ffir ra, ar, dann is. 

6* 



68 

perius, in cuius cacumine habet metam. Deinde egrediens super beerch yadit 
ad silvam eorundem, inter abietes tendens ad terram praedicti Chanad comitis, 
ubi prius cum eodem metam tenebat, et ibi terminatur.^) Ut igitur haec a nobis 
concessa libertas sit perpetuo valitura nec possit ab aliquo in posterum 
retractari, praesentes concessimus literas duplicis sigilli nostri munimine 5 
roboratas. Datum in yilla Saxonum de Erkud, anno dominicae incamationis 
M. CCXXXVjll secundo Ydus Februarii, regni autem nostri anno tertio. 

76. 

Ofen 1240 Mdre J21. Kdnig Bela IV. verleiht dem Cisterzienser" 
orden das Patronat und alle JRechte nnd Mnkiinjie der Kirchen zu lO 
Marienburg, Petersberg, Honigberg und Tartlau. 

Druck: FejSr Codex IV, 3, 550 nach dem zu Zirof befindlichen Original. -* 
TeuUch u. Fimhaber Sieb. Urkb. I, 63. Denausianu Documente 184. 

Begest : Tramiivania 1871, 55. 6vdary oklevil-mdsolatai 40. 6vdry gibi daseXbH 
au8 der Abschriften-Sammlung der ungar. Akademie das Begest nach einer Ab- 15 
schrift der Urkunde, wdche A. Grisza 1858 dem Codex der Pariser National- 
biblioihek: CollecHon Duchesne Tome 63 fol. 139 entnommen hat. Fejer*s Text 
verdient indessen den Voreug vor dem der genannten Tariser Handschrift. Bikefi 
A pUisi apdtsdg 311. 

Naeh gefSUiger MittheUung des Sekretdrs der Abtei Zirce, Amand Miszdros, 20 
befindet sich gegenw&rtig im Ardiiv dieser Abtei weder das Original noch eine 
andre glatibtoilrdige Ueberlieferung dieser Urkunde. 

Bela dei gratia Hungariae, Dahnatiae, Croatiae, Ramae, Seruiae, 
OaUiciae, Lodomeriae Cumaniaeque rex universis Christi fidelibus praesentem 
paginam inspecturis salutem in vero salutari. Quia bonae rei consensum 25 
praebere et praesentis vitae subsidium et futurae remunerationis exspectat 
praemium, ut divini operis fructum circa pietatis opera propensius exse- 
quentes, temporalia felici commercio sempiternis commutemus et ut regu- 
larium virorum, qui iuxta evangelicam veritatem et regulam beati Benedicti 
relictis omnibus Christo spretis divitiarum iactantiis iugiter inhaerentes 30 
mente devota famulantur, utilitatibus providentes eorundem precibus nos 
ac nostri successores, una cum regnis nostrae iurisdictioni subiectis, in pace 
perpetua perseverent, sancto ac venerabili conventui monasterii Cistercii in 
subsidium expensarum, quas annis singulis ad usum generalis capituli totius 
ordinis sunt facturi, quasdam ecclesias in Burcia in partibus Transiluanis 35 
videlicet castrum sanctae Mariae, montem sancti Petri, montem Mellis et 
Tartilleri, in quibus diocesanus episcopus nihil iurisdictionis obtinet, sed 
ad nos specialiter et immediate pertinet, cum proventibus, iuribus ac omnibus 
suis pertinentiis duximus conferendas, statuentes futuris temporibus invio- 
labiliter observari, ut infra porochias seu territorium dictarum ecclesiarum 40 
nulla deinceps absque ipsorum consensu ecclesia vel capella de novo con- 
struatur nec altaria erigantur nec coemeteria consecrentur. Si vero ipsorum 

') Dieselbe Orenzbeschreibung soU in einer Urkunde des Weissenburger Kapitels 
von 1U89 enthalten sein. FejSr Codex VII, 2, 121. 



69 

pennissione et consensu aedificata fuerit, ad eosdem fratres pleno iure 
devolvatur. Verum quia tempore nostrae collationis, ecclesiae praenominatae 
nondum vacabant, et ideo Cistercienses earura proventus ad plenum ad- 
ipisci non poterant, ordinavimus et inviolabiliter volumus observari, ut hi, 

5 qui earundem ecclesiarum proventus ad praesens percipiunt, fratribus Cis- 
terciensibus vel eorum nuncio unam marcam argenti de qualibet ecclesia 
singulis annis in assumptione beatae Mariae solvere teneantur, onmi 
contradictione et dilatione cessante, ut ex hoc evidenter appareat, easdem 
ecclesias nomine Cisterciensium quoad vixerint detineri et ius patronatus 

10 ad ipsos Cistercienses in perpetuum pertinere. Interim autem, quod prae- 
fatis ecclesiis vacantibus Cistercienses earum proventus ad plenum valeant 
possidere, singulis annis in assumptione beatae Mariae de camera nostra 
apud Strigonium centum marcas argenti eisdem Cisterciensibus integraliter 
persolvi faciemus. Sed postquam praedlctas ecclesias libere possederint, 

15 nos a solutione centum marcarum erimus expediti. Ut igitur haec nostrae 
concessionis pagina inviolabilis in posterum perseveret, eam duplicis sigilli 
nostri munimine fecimus roborari. Datum Budae per manum magistri 
Stephani aulae regiae cancellarii et praepositi Titulensis. Strigoniensi sede 
vacante, venerabili Vgulino Colocensi archiepiscopo, fiartholomaeo Quinque- 

20 ecclesiensi, Gregorio Jaurinensi episcopo, Cleto Agriensi, Bartholomaeo Ves- 
primiensi episcopo et postulato Strigoniensi, Regnaldo Vltrasiluano episcopo, 
Stephano Zagrabiensi, Basileo Cenadiensi, Benedicto Varadiensi, episcopis 
ecclesias dei feliciter gubernantibus. Benedicto praeposito Budensi et aulae 
regiae vicecancellario, Thoma praeposito sancti Laurentii et comite capellae 

25 nostrae. Dionysio palatino et comite de Zonuk, Joanne domino Syrmiae 
et comite Bachiensi, Andrea comite Posoniensi et iudice curiae nostrae, 
Dominico magistro tavemicorum et comite Bichorensi, Matthaeo magistro 
dapiferorum et comite Nitriae, Dionysio magistro agasonum et comite Timi- 
siensi, Laurentio magistro pincemarum et comite agasonum, Pousa vaivoda, 

30 Oslu bano de Zeureno, Demetrico comite Budrugae, Blasio comite de Keune, 
Paulo comite Albensi, Balduino comite Ferrei castri, Chakiu comite Su- 
pruniensi, Luca comite Musunensi, Demetrio Cenadiensi, Saulo Orodiensi, 
et ceteris quam pluribus comitatus regni nostri tenentibus. Anno gratiae 
millesimo ducentesimo quadragesimo , XTT. Ealendas Aprilis, regni autem 

35 nostri anno quinto. 



77. 

Ofen 1241 Mdrz 10, Nikolaus, Propst von Hermannstadt, als 
Vizehanzler in der Urkunde des Konigs Bela IV. Jur die FamUie 
Salomon. 
40 Datum Budae, in dominica Laetare, anno gratiae MCGXXXXT 
regnante iUustri rege Bela, per manus magistri Nicolai praepositi 
Chjbinensis, aulae regiae vicecancellarii. 



70 

Druck: Fejir Codex IV, 1, 149 nach einer Abschrift Ungar. NoHondlinuseum 
Budapest. Die Urkunde kann nidit, wie FeJSr angibt, in daa Jahr 1239 gehoren. 
Innerhalb der Jdhre 1238 bis 1240 kommt Benedictos praepositus Budensis als konig- 
licher Vizekaneler vor, und noch am 18. Juni 1240 eracheint Benedikt in dieser 
Steile, Wemel Cod. Arpad. II, 101. Da ferner Nikolaus, Propst von Hermann- 5 
(ftadt, nur in den Jahren 1240 und 1241 cUs Vizekamler genannt wird, ist die 
Urkunde in d<M Jahr 1241 zu setzen. 

Begest: Teutach u. Firnhaber Sieb. Urkb. I, Seite XXXVI. 



78. 

Agram 1241 Mai 18. Konig Bela IV. benachrichtigt Papst lo 
Gregar IX. iiber den Tartareneinfall. 

Orig. Vatikaniaches Archiv, 

Druck: Fejir Codex IV, 1, 214. Theiner Mon. Hung. I, 182. Densusianu 
Documente 190. 

Sanctissimo in Christo patri Gregorio dei gratia sacrosanctae Romanae 15 
ecclesiae summo pontifici Bela eadem gratia rex Hungariae tam debitam 
quam devotam in omnibus reverentiam. Ex eo quod fides catholica in partibus 
Hungariae inspiratione divina pullulavit, progenitores nostri cum universis 
suae iurisdictioni subiectis et nos postquam regni gubemacula suscepimus, 
quam sincera devotione Bomanam ecclesiam utpote matrem et magistram 20 
in omni reverentia habuerimus, vestrae sanctitati luce clarius innotescit 
Unde miseros et miserabUes eventus, qui nobis et regno Hungariae per 
exercitum Tartarorum, bestiali crudelitate saevientem, provenerunt, paternitati 
vestrae fiducialiter intimamus. Nuper enim circa festum dominicae resur- 
rectionis in Hungariam manu valida et multitudine copiosa intraverunt et 25 
non habito delectu aetatis vel sexus, universos, quos reperire poterant, in 
ore gladii peremerunt, ecclesias et loca divino nomini dedicata incendio, 
strage hominum et aliis suis foeditatibus profanarunt, omnes et maxime 
vChristianos suo dominio subiugare gloriantes. Exsurgat igitur, rogamus et 
obsecramus, vestrae sanctitatis provisio in adiutorium populi Christiani et 30 
nobis ac regno Hungariae consilium et auxilium tribuat salutare et orbis 
excidium vestra diligentia dignemini praevenire, ne interveniente paululum 
mora lupo agnum frustratim comedente, inveniri nequeat, cui valeat subveniri. 
Ad haec autem et alia patemitati vestrae plenius proponenda venerabilem 
patrem dilectum ac fidelem nostrum Stephanum Waciensem episcopum latorem 35 
praesentium transmittimus, petentes, ut hiis, quae ex parte nostra vobis 
proposuerit, fidem indubitatam dignemini adhibere. Datum Zagabriae, XY. 
Ealendas Junii. 

79. 

1J243 Janmr 27. Konig Bela IV. bestdtigt die Deutschen Lentenk 40 
und Hermann in dem Besitz von Fatateleke, Bachunateleke und 
Chegeteleke, ihren Sckwager Christian in dessen Besitz in Nagyfalu. 



71 

EingeschaUet wn dem Vuewoiwoden Ladislaus 1344, Orig. Ungar. Landes- 
archiv Budapest. 

Druck: Die Grundverfassungen 68; 2. Aufi. 59. Fejir Codex IV, 1, 275. 
Teutsch u. Fimhaber Sieb. Urkb. L 65. 

5 Unvollstdndig : Pray Anndl. reg. Hung. I, 274. Katona Hist. crit. VI, 10. 

Begest: Wemel AdaUk 23. 

Bela dei gratia Hungariae, Dalmaciae, Chroaciae, Btimae, Seruiae, 
(Jalliciae, Lodomeriae Cumaniaeque rex universis Christi fidelibus praesentem 
paginam inspecturis salutem in vero salutari. lustis petentium desideriis 

10 gratum regia celsitudo debet praebere consensum, ut fidelium propositis ad 
vota completis ad obsequia debita teneamur promptiores. Hinc est quod 
universorum notitiae tam praesentium quam posterorum volumus fieri mani- 
festum, quod cum fidelem nostrum Laurencium vaivodam post conflictum 
Tartarorum ad partes Transsiluanas misissemus, ut populos nostros recolligeret 

15 et ea quae sibi viderentur in terra illa nobis et regno nostro utilia vice 
nostra et auctoritate ordinaret, dictus Laurencius vaivoda, considerans ser- 
vitium ac fidelitatem per quosdam Theotonicos Lentenk* videlicet comitem 
et Hermannum fratres nobis exhibitam, eisdem quasdam terras castri nostri 
de Doboka, Fatateleke videlicet Bachunateleke et Chegeteleke contulit perpetuo 

20 possidendas, Christiano vero sponso dictorum Lentenk et Hermanni quandam 
terram viUae Nogjfolu existentem ad viginti aratra ad nos pertinentem con- 
tulit etiam ob remunerationem servitii sui et fidelitatis perpetuo possidendam 
et hoc idem nobis retulit dictus Laurencius vaivoda, cum postmodum ad nos 
venisset viva voce. Dicti vero Lentenk et Hermannus cum Christiano sponso 

25 eorundem ad nos accedentes petiverunt, ut sibi collationem fidelis Laurencii 
vaivodae ante dicti confirmare dignaremur. Nos itaque iustis petitionibus 
eorum annuentes et coUationem fidelis nostri Laurencii vaivodae saepe dicti 
ratam et firmam habentes, eandem confirmamus et praesentibus scriptis 
dupUcis sigilU nostri munimine roboratis communimus. Datum anno domini 

30 M"" ducentesimo quadragesimo tertio, sexto Kalendas Februarii, regni autem 
nostri anno dedmo. 

80. 

Lyon 1245 Fehruar 22. Papst Innocenz IV. gestattet dem durch 
den TartareneinfaM geschddigten Pleban von Muhlbach Theodor ausser 
35 seiner Pfrunde eine andre Pfrunde zu ubernehmen. 

Begister Vatikanisches Archiv. 

Druck: Theiner Mon. Hung. I, 192. Wemel Cod. Arpad. II, 171. Vereins- 
archiv Neue Folge V, 237. Densusianu Documente 219. 

Begest: Potthast Begesta Nr. 11558. 

40 Linocentius episcopus dUecto fiUo Theodorico plebano de 

Malembach canonico Cibiniensi UltrasUvanae diocesis salutem Cum 

benefida, quae in partibus TJngariae obtines, per Tartarorum rabiem sint 



72 

destructa, et nihil aut modicum percipias ex eisdem, nos devotionis tuae 
precibus inclinati, ut praeter eadem beneficia aliud, etiamsi curam animarum 
habeat, recipere licite, si tibi canonice ofFeratur, ac una cum eis retinere 
libere non obstante constitutione generalis concilii valeas, auctoritate tibi 

praesentium indulgemus. Nulli ergo nostrae concessionis 5 

Si quis autem Datum Lugduni, Vill. Ealendas Martii, anno secundo. 

81. 

1246 Mai 6. Konig Bela IV. befreit die Ansiedler auf einigen 
Besitzungen des siebenbUrgiscJien Bischofs von der Gerichtsbarkeit 
des Woiwoden. lO 

Eingeschdltet von Kdnig Stephan 1263, Orig. Kapitelarchiv KarUhurg. 

Druck: Pray Annal. reg. Hung, I, 282. Pray Spedmen II, 254. Benkd MH- 
kovia II, 305. Katona Hist. crit. VI, 73. Szeredai Seriea 15. Kosa De publica 
administr. 30. fejSr Codex IV, 1, 414. Teutsch u. Firnhaber Sieb. Urkb. I, 66. 
Jakab Okleviltdr I, 19. Densusianu Documente 230. 15 

Begest: TransUvania 1871, 56. Tdrtinelmi tdr 1889, 568. 

Bela dei gratia Hungariae, Dalmaciae, Crowaciae, Ramae, Seruiae, 
Gkdliciae, Lodomeriae Cumaniaeque rex omnibus Christi fidelibus praesens 
scriptum inspecturis salutem et omne bonum. Circumspectio regum provida 
ex suscepti tenetur regiminis officio, ut honestis suorum fidelium petitionibus 20 
consensum tribuat et favorem. Proinde ad universorum notitiam praesentium 
ac posterorum harum serie volumus pervenire, quod accedens ad praesentiam 
nostram venerabilis pater Gallus episcopus Transsiluanus, a nobis humiliter 
ac devote postulavit, quod cum sua diocesis hostili persecutione Thartarorum 
ad tantam inhabitantium devenerit raritatem, quod a tempore persecutionis 25 
usque ad sua tempora nulli vel pauci in Alba, quae est sedes episcopatus 
sui cathedralis et in aliis curtibus pontificalibus, quarum nomina sunt Herina, 
Byolokol de comitatu Dobica, Golou de comitatu Culusiensi, Zylac et Tusnad 
de Zonuk habeantur inquilini nec illic conveniant nisi eos libertate uberioris 
gratiae dignaremur praevenire. [N]os*) igitur considerantes quod ex incre- 30 
mento honoris pontificalis simul et regia dignitas suscipiat incrementum ut 
eadem ecclesia in pristinum statum possit reformari, ex indulgentia regiae be- 
nignitatis talem gratiam ei duximus faciendam ut tam priores inquilini, si 
qui essent superstites supra dictarum villarum quam etiam hospites conditionis 
liberae de novo convenientes a iudicio vaivodae pro tempore constituti, 35 
comitum parochialium nec non et omnium aliorum iudicum penitus sint 
exempti nec alicuius teneantur astare iudicio nisi sui episcopi et villici pro 
tempore existentis. Et si episcopus aut villicus in reddenda iustitia negli- 
gentes fuerint aut remissi, vel tam arduum esset negotium, quod ipsi 
iustitiam facere non valerent, ipsa causa regiae tantum maiestatis examini 40 
terminanda deferatur. Et ut nostrae concessionis gratia perpetuae firmitatis 

BotMH fOr N ker getassen. 



73 

robnr obtineat, praesentem paginam duplids sigilli nostri munimine robo- 
ratam dazimas concedendam. Datom anno domini 'A, (idh. yI, secundo 
Nonas Mayy, regni autem nostri anno Xl 

82. 

5 1JS47 Jmi 2. KSnig Bela IV. verleiht den Hospitalitem das 
Grebiet von Severin, 

Druek: Theiner Man. Hung. I, 208 nach der Bestdtigungsurkunde des Papstes 
Innocens IV. von 1250, Begister VcUikanisches Arehiv. — Pray Dissertationes 
hiet. crit. 134. Katona Hist. crit. VI, 45. Battydn Leges ecclea. II, 306. FejSr 
10 Codex IV, 1, 447. Densusianu Documente 249. 

BruehetUck: Teutsdi, u. Firnhaber Sieb. Urkb. I, Seite XXXVIII. 

In nomine sanctae trinitatis et individuae unitatis. Amen. Bela dei 
gratia Hungariae, Dalmatiae, Groatiae, Ramae, Senriae, Galitiae, Lodomeriae 
Gumaniaeque rex in perpetuum. Begum celsitudo requirit et sublimium 

15 dignitati debetur, ut inter cetera eo studiosius ad multiplicationem invigilet 
subditorum, quo ipsorum gloria in subiectae plebis multitudine specialius 
exaltatur, praesertim cum regum omnium et regnorum potentia, pax et 
securitas in suorum robore consistere dignoscantur. Accedit nihilominus 
non ad modicam sollicitudinis regiae partem eos benignioribus intueri et 

20 amplioribus prosequi beneficiis, in quorum personis et utilitas temporalis 
provenire speratur et rex regum omnium propensius honoratur. Hac itaque 
consideratione inducti cum venerabili viro fratre Bembaldo domorum 
hospitalis Jerosolimitani magno praeceptore in partibus cismarinis dilecto 
amico nostro super populatione regni nostri, quod per hostilem barbarae 

25 nationis incursum, quae Tartari appellantur, sicut in bonorum amissione, 
sic incolarum interemptione grave sustinuit dispendium, longo praehabito 
tractatu cum prindpibus et baronibus regni nostri, in hoc nostra resedit 
communiter deliberatio, ut, quia idem praeceptor nomine domus hospitalis 
in subsidium regni nostri intuitu defensionis fidei Ghristianae arma assumere 

30 secundum formam inferius annotatam et in populanda terra nostra consilium 
6t auxilium impendere bona fide nec non alias subire conditiones paulo 
post praesentibus insertas se ac domum hospitalis sponte obligavit, damus 
6t conferimus sibi et per eum dictae domui totam terram de Zeurino cum 
alpibus ad ipsam pertinentibus et aliis attinentiis omnibus, pariter cum 

35 kenazatibus Joannis et Farcasii usque ad fluvium Oith, excepta terra kena- 
zatus Lynioy vaivodae, quam Olatis relinquimus, prout iidem hactenus 
tenuerunt, ita tamen, quod medietatem omnium utilitatum et redituum ac 
servitiomm de tota terra Zeurini memorata et kenazatibus supra nominatis 
provenientium nobis et successoribus nostris reservamus, medietate alia ad 

40 usum domus supra dictae cedente, exceptis ecclesiis constructis et con- 
struendis in omnibus terris supra dictis, de quarum redditibus nihil nobis 
reservamus, salvis tamen reverentiis et iuribus archiepiscoporum et epis- 
coporom, quae habere dignoscuntur, exceptis etiam molendinis onmibus 



74 

infra terminos praenominataram terrarum ubicomque factis yel faciendis, 
praeterquam intra Lytua nec non aedificiis et agriculturis omnibus sump- 
tibus fratrum dictae domus factis, fenetis quoque seu animalium et pecorum 
suorum pascuis, piscinis etiam, quae nunc sunt vel fient per ipsos, quae 
omnia ad ipsorum fratrum usam integraliter volumus retineri, praeter pis- 5 
cationes Danubii ac piscinae de Cheley, quas nobis et ipsis communes 
reservamus. Concedimus etiam, quod medietatem omnium proventuum et 
utilitatum, quae ab Oiatis terram Lytua habitantibus excepta terra Harszoc 
cum pertinentibus suis regi colligentur, domus hospitalis percipiat antedicta. 
Volumus etiam, quod memorati Olati ad defensionem terrae et ad iniurias 10 
propulsandas seu ulciscendas, quae ab extraneis nostrae ditioni non subiectis 
inferrentur, iam dictis fratribus cum apparatu suo beUico assistere, et e con- 
verso ipsi fratres in casibus consimilibus eis subsidium et iuvamen iuxta 
posse impendere teneantur. Ad haec de salibus, quos ad usum dictae terrae 
et illarum partium versus Bulgariam, Greciam et Cumaniam sufficienter 15 
deferri concedimus, de quacumque salifodina Ultrasilvana commodius sump- 
tibus nobis et ipsis communibus extrahi poterunt, salvo in omnibus iure 
episcopali, nec non de moneta, quae illic de voluntate regia et consilio 
praeceptoris domus illius, pro tempore constituti curret, medietatem nobis 
reservamus, sicuti* de ceteris redditibus est praetactum, medietate alia ad 20 
usum dictae domus convertenda, salvis iuribus ecclesiarum. Ordinationes 
quoque quas nobilibus ac aliis tam super libertatibus ipsorum, quam super 
iudiciis ad inhabitandum terram iam dictam aliunde venientibus concesserit, 
salva parte nostra redituum et utilitatum exinde provenientium, dicta domus 
nec non sententias, quas tulerit in eosdem, ratas habebimus atque firmas, 25 
hoc addito, quod, si contra maiores terrae aliqua sententia de sanguinis 
effusione prolata fuerit, in qua senserint se gravari, ad nostram curiam 
valeant appellare, hoc insuper adiecto, quod si exercitus regnum nostrum, 
quod absit, invadere attentaret, quinta pars armatorum terrae iam dictae 
pro defensione terrae nostrae in exercitu nostro ad bella procedere teneatur. 30 
Si autem versus Bulgariam, Greciam et Cumaniam exercitum moverimus, 
tertia pars omnium ad bella habilium praecedet et de acquisitionibus tam 
mobilium quam immobilium portionem recipiet domus iam dicta pro numero 
personarum exercitus de Zeurino pariter et armorum. Ad haec contulimus 
praeceptori ante dicto et per ipsum domui hospitalis a fluvio Olth et alpibus 35 
Ultrasilvanis totam Cumaniam sub eisdem conditionibus, quae de terra 
Zeurino superius sunt expressae, excepta terra Szeneslai vaivodae Olatorum, 
quam eisdem relinquimus, prout iidem hactenus tenuerunt sub eisdem etiam 
conditionibus per omnia, quae de terra Lytua sunt superius ordinatae. Hoc 
autem nolumus praeterire, quod a primo introitu saepe dictorum fratrum 40 
usque ad viginti quinque annos onmes reditus Cumaniae terrae integraliter 
domus perdpiat iam praefata, praeterquam de terra Szeneslai ante dicta, 
de qua tantum medietatem redituum et utilitatum obtinebit Ex tunc vero 
medietas omnium proventuum, utilitatum et servitiorum per fratres eiusdem 
domus a celsitudine regia approbatos et iuratos fisco regio ministratur, ita 45 
tamen, quod de quinquennio in quinquennium per nostrum hominem spe- 



75 

cialem proprii reditus, servitia ac utilitates exinde provenientes debeant 
computarL Sumptus vero, qui in castrorum seu munitionum custodiis fient,*) 
sicut nobis et ipsis fratribus debent esse communes, salvis aliis conditionibus 
pro parte nostra et exceptionibus pro parte domus hospitalis in terra Cu- 
5 maniae, ut puta de ecclesiis, molendinis et aliis omnibus, quae singilatim 
superius de Zeurino sunt expressa. Ad castra etiam aedificanda in dicta 
terra Gumaniae necnon contra quoslibet impugnatores terrae Gumaniae 
consilium et vires ipsis fratribus impendemus, cum necesse fuerit et ab 
ipsis fratribus fuerimus requisiti, etiam cessantibus impedimentis aliis illuc 

10 personaliter accedendo. Gonferimus etiam eisdem terram quingentorum ara- 
trorum in Feketig vel alibi ultra silvas complebimus hunc numerum, ubi 
magis ad introitum terrae Gumaniae vel Zeurini dictis fratribus videbimus 
expedire, super qua donatione literas uostras dabimus speciales. Denique 
ut saepe dicta domus hospitalis commodius sibi necessaria per mare valeat 

15 procurare, pro utilitatibus regni nostri et suis contulimus sibi iuxta maritima 
civitatem Scardonam cum omnibus suis pertinentiis et iuribus ipsam con- 
tingentibus necnon praedium Peczath cum suis terminis et utilitatibus, 
prout carissimus frater noster inclitae memoriae Golomanus rex tenuit et 
quemadmodum ad ipsum praedium pertinere dignoscuntur, salvis ecclesiarum 

20 iuribus in eisdem Insuper etiam terram nomine Woyia iuxta Danubium 
non longe a Zenilen existentem, a castro de Grassou exemptam, cum omnibus 
pertinentiis et utilitatibus suis sicut Nicolaus frater TJgolini in perpetuita- 
tibus tenuerat, fratribus contulimus ante dictis. Porro saepe dictus praeceptor 
ob concessiones nostras, quas propter causas infra scriptas facimus seu fe- 

25 cimus, obligavit se nomine dictae domus arma assumere contra omnes 
paganos cuiuscumque nationis necnon contra Bulgaros, contra alios autem 
schismaticos, si regnum vel regni confinia invadere attentarent, nominatim 
ac praecise introducere in regnum nostrum in praesenti ad nostrum et 
regni servitium centum fratres militaribus armis et equis decenter et bene 

30 praeparatos. Gontra exercitum autem Ghristianorum regnum nostrum intrare 
volentem obligavit se nomine dictae domus, dare quinquaginta fratres ar- 
matos ad custodiam et defensionem castrorum et munitionum in confiniis 
existentium, ut est Posonium, Musunium, Suprunium, castrum Ferreum, 
castram Novum et etiam infra, ubicumque rex voluerit collocare, et sexa- 

35 ginta contra Tartaros, si regnum nostrum ipsos intrare contingat, quod 
absit Quibus omnibus, quamdiu sunt in custodiis castrorum et munitionum, 
regia provisio faciet sumptus necessarios ministrarL Adiunctum etiam est 
nomine domus, quod praeceptor seu magister, qui pro tempore ad guber- 
nationem domoriim in regnis nostris existentium mittetur de partibus 

40 transmarinis vel aliis, in introitu suo promittere teneatur, data fide iuxta 
consuetudinem sui ordinis, omnem fidelitatem regi et regno et observare 
facere atque attendere in se et suis sine fraude universa et singula supra 
dicta, et quod curam et operam dabit ad populandum non solum dictas 
terras, sed etiam alias terras nostri regni, et quod rusticos de regno nostro 

45 cuiuscumque conditionis et nationis, ac Saxones vel Teutonicos de nostro 

1) iSSo Fejir a, a. 0. ex manuscr. BaUydn., feMt in der Vorlage. 



76 

regno non recipiant ad habitandum terras supra dictas nisi de licentia regia 
speciali. Adiunctum insuper fuit a nobis et a praeceptore iam dicto nomine 
praefatae domus receptum, quod si praemissa vel aliqua seu aliquid de 
praemissis, ad quae dictus praeceptor se et praedictam domum superius 
obligavit, per ipsum vel per alium praeceptorem seu magistrum pro tempore 5 
constitutum omitti contingeret, et tertio solienniter admonitus satisfacere 
non curaret, magnusque magister transmarinus super haec^) modo debito 
pro parte regia sufficienter requisitus, non emendaret infra annum post 
factam requisitionem, quod omissum est seu negiectum per dictum magistrum 
seu praeceptorem pro tempore existentem, emendam et ultionem per subtrac- 10 
tionem reddituum vel alio modo iuxta quantitatem et qualitatem excessus regia 
deliberatio recipiet, iuxta suae benepiacitum voluntatis. Ut igitur universa 
et singula supra dicta, coram nobis et baronibus nostris recitata perpetuae 
firmitatis, quantum est ex persona nostra, robur obtineant, quae fide data por- 
rectione dextrae regalis nostrae promisimus, durantibus obligationibus, ex parte 15 
domus factis, inviolabiliter observare et facere observari, praesentem tradidimus 
paginam charactere bullae nostrae aureae communitam, et saepe dictumpraecep- 
torem nomine domus hospitalis praefatae per dilectum et fidelem nostrum ma- 
gistrum Achillem Albensem praepositum, aulae nostrae vicecancellarium, in 
possessionem praedictorum corporalem auctoritate regia fecimus introduci. 20 
Datum per manus reverendi patris Benedicti archiepiscopi Colocensis et aulae 
nostrae cancellarii. Venerabili patre Stephano archiepiscopo Strigoniensi, Bartho- 
lomaeo Quinqueeclesiensi, Stephano Zagrabiensi, Basilio Genadiensi, Pouza*) 
Boznensi, Artolpho Jauriensi, Zalando Vesprimiensi, Wicentio Waradiensi, 
Heymone Waciensi, (Jallo Transilvano, Ijamperto Agriensi episcopis, ecclesias 25 
dei feliciter gubemantibus. Rectislao') illustri duce Oallitiae et bano totius 
Sclauoniae, Stephano comite palatino, Ijaurentio vaivoda Transilvano, Dio- 
nisio magistro tavemicorum et comite Posoniensi, Bolando iudice aulae 
nostrae, Mauricio magistro dapiferomm et comite Nytriensi, Ghak magistro 
agasonum et comite Supruniensi, Sagin magistro pincernarum et comite de 90 
Bana, Paulo de Zounuk, Benedicto Musuniensi, Nicolao Zaladiensi, alio Nicolao 
de Ferreo castro, Henrico Symigiensi, Sewerito Albensi comitibus ac aliis 
quam pluribus comitatus et magistratus regni nostri tenentibus. Anno ab 
incamatione domini MGGXLVH, nn. Nonas Junii, regni autem nostri 
anno duodecimo. 35 

83. 

Ourgeu 1248 Februar 23. Konig Bela IV. verleiht dem Erlauer 
Bisthum neben Anderem unum fossatum sive foveam salisfodinam 
liberam in Deszakna sine omni tributo et exactione tam in terra 
quam in aquis si in Agriam sales de eadem extractos defeire yo- 40 
luerint per naves vel in curra vel ibidem vendere. 

*) So Fejir a. o. 0. Vorlage: hoc. 
") So F^'Sr. Vorlage: Ponsa. 
*) F^ir: Batislao. 



77 

Datam in Gnrgea, anno dominicae incamationis MCCXLVIII, 
septimo Xalendas Martii, regni autem nostri anno decimo tertio. 

Druck: Fejir Codex IV, 2, 16 nach Hevenesi Manuskr. V, 370. 

UnvoUstdndig : SchmiUh Epiac. Agr. I, 166. Wagner Diplom. Saros. 467. 
6 Katona Hist. crU. VI, 121. 

84. 

Tliad 1248. Woiwode Laurentius verleiht den Deutschen in WinB 
und Burgherg das Wald-, Weide- und Wasserrecht des Hermann- 
stadter Gaues und bestimmt ihre Abgabenpflicht. 

10 Eingeschdltet von Stephan rex iunior 1265, diese UrJcunde von Kdnig Karl 1310, 

dieae von Kdnig Ludwig L 1359, diese von Kdmg Sigmund 1421, Orig. Hermanngt. 
Archiv. Diese Urkunde ist atich eingeschaltet von Kdnig Wladislaus 11. 1515 Orig. 
Hermannst. ArMv. 

Druck: Fejer Codex VII, 1, 294. Teutsch u. Fimhaher Sieb. Urkb. I, 68. 
15 Denstmanu Documente 245. 

Nos Laurencius vaivoda Transsiluanus et comes de Wolkow fidelibus 
suis Teutonicis in Wynch et in Burgberg commorantibus salutem et gratiae 
8uae plenitudinem. Solet annuere celsitudo principum iustis^petitionibus et 
honestis desideriis favorem benivolum impertiri. Hinc est quod ad notitiam 

20 universorum quibus praesentes ostenduntur volumus pervemre, quod fidelibus 
hospitibus nostris in Wynch et in Burgberg coromorantibus omnem per 
omnia libertatem videlicet in silvis, pascuis et aquis, sine quorum aminiculo 
temporaliter vita humana non ducitur, quam habent provinciales comitatus 
Scybiniensis, duximus indulgendam. Praeterea eisdem indulgemus quatenus 

25 de plena curia nobis quilibet annuatim tria pondera argenti decimae com- 
bustionis et cum magna statera solvere teneantur, seldenarius vero habens 
pecora pondus et dimidium, non habens autem pecora unum praedicto modo 
persolvat Concedimus etiam ut de navi quae kerep dicitur ultra Morisium 
secatur solvat ferton^m et de navi olch dimidium, de naviculis vero tria 

30 pondera, de argento terrae, sed cum statera supra dicta, sicut consueverunt 
canonici accipere Albenses super aquam. Si autem aliquae naves sive magnae 
sive parvae ex ista parte secantur nihil omnino recipiemus. Transitum in- 
super Morisii eis liberum conferimus parte ex utraque. Volumus praeterea 
quatenus nobis annuatim in duobus hospitiis si ad eos declinaverimus tene- 

35 antur, sin autem non erunt obligati. Ut ergo praedicta robur obtineant, 
decrevimus sigilli nostri munimine roborare. Datum in Tliad, anno domini 

4cCxL.viit 

85. 

1251 JamMr 6. Komg Bela IV. beauftragt den siebenburgischen Wai^ 

40 woden Laurentius das castrum regale Zentii LeleuUi in confiiniis terrae 

Siculorum partium nostrarum TJltrasilvanarum positom superioribus 



78 

annis per Tartaroram rabiem regnum nostrum deyastantium non nihil 
concussatam et destructum tvieder aufzvhauen. 

Datum anno domini MCCLI, nono Ydus Januarii, regni autem 
nostri anno XV. 

Bruck: Arpadia I, 71 ncuih der Bestdtigungsurkunde des Konige Stephan V, 5 
von U271, Orig. Konventarchiv Koloesmonostor. — FejSr Codex VII, 3, 33. SchuUer 
Archiv I, 64. Teutsch u. Firnhaber 8ieb. Urkb. I, 69. Seabd Szik. oklevHtdr I, 8. 
Densusianu Documente 248. 



86. 

1252 Augvst 20. Konig Bela IV. verleiht Comes Vincena, Sohn lO 
des SzeJders Akadas, die terra Zek. 

EingeschaUet von der kdnigl. Gerichtetafel eu Marosvdadrhely 1758 Januar 14, 
Orig. Papierheft im XII. Band der Soteriu^schen Handschriften-SamnUung, 
Brukenthal^sches Museum Hermannstadt. — Das frHher im Archiv der Orafen 
Nemes eu Hidveg gewesene Original ist heute verschoUen. Beschner, DiplomeUarium 15 
III, 457, berichtet nach Joh. G. Schaser Ober die Besiegelung des Originals: 
Erantque sigiUo antedicti, scU. Belae IV., regis maiori aulico super cera fiava 
impressa eonaque sericea varii coloris cisdem coUigato impendenii eommunitae. 
Ueber eine neuere Bestdtigung sagt Beschner: I^anssumtum harum literarum extat 
guberniah Josepihi II. imperatoris nomine ad supplieationem Georgii Preidt 20 
parochi Aug. confess. addict. Coron. anno 1784 die 19. Maii Cibinii confectum 
et emanatum. — Die Urkunde wird erwHhnt in der Urkunde des siebenbUrgischen 
Woiwoden Peter Gereb de Wyngarth 1479, Druck: Szabd Szik. okleviUdr I, 225 
nach dem Orig. SiebenbUrg. Museum Klausenburg. 

Druck: Benkd Tranasilvania I, 446. Katona Hist. crit. VI, 182. Das Becht 25 
des Eigenthums 27. Fej^ Codex IV, 2, 147. Bethlen Gesch. DarsteUung 107. 
Teutsch u. Fimhaber Sieb. Urkb. I, 70. Ssdbd Ssik. okleviUdr I, 9. Densusianu 
Documente 254. 

Bela dei gratia Vngariae, Dalmaciae, Crohaciae, Ramae, Serviae, 
Galliciae, Lodomeriae Cumaniaeque rex universis praesentes literas inspecturis 30 
salutem in vero salutari. Circumspectio regum provida condignis praemiis 
sibi obsequentibus sic debet occurrere, ut et alii exemplo consimili ad fideli- 
tatis opera fortius accedant Proinde ad universorum notitiam pervenire 
volumus praesentium per tenorem, quod accedens ad nos fidelis noster Vin- 
cencius comes filius Akadas Siculus de Sebus [ ] diligenter postulavit, 35 

quod terram Zek, quae quondam Fulkun Saxonis fuerat sed per devastationem 
Tartarorum vacua et habitatoribus carens remanserat inter t[erras Olacorum 
de Kyrch, Saxonum] de Barasu et terras Siculorum de Sebus existentem 
sibi conferre dignaremur. Et^) nos iustis petitionibus inclinati, consideratis 
m[eritis eiusdem Vincencii], quae a primaevis pueritiae suae temporibus in 40 
regno nostro et extra regnum in legationibus deferendis studuit commenda- 
biUter exhibere, memoratam t[erram cum omnibus] utilitatibus et pertinentiis 
suis sibi et per eum suis heredibus heredumque successoribus duximus 

*) Vorlage: At 



79 

perpetuo conferendam^ quam per dilectum et fidelem nostrum Laurencium 
vaiyodam Transsiluanum et comitem de Yolkou sibi fecimus assignari. Metae 
autem seu termini ipsius terrae, quemadmodum nobis per eundem Laurencium 
[ ] constitit, hoc ordine disiunguntur. Prima meta incipit ab oriente 

5 super quodam monte nomine Yecul et venit ad flumen Olth usque partem 
meridionalem et per memoratum flumen Olth descendit ad indagines usque 
septentrionem et per quendam rivulum vadit diu usque ad caput ipsius 
rivuli, et inde ascendit ad monticulum, qui vulgariter Berch dicitur, a quo 
contiguatur praedicto monti Yecul versus orientem et sic terminatur. XJt 

10 autem praedicta liberalitas seu donatio robur obtineat perpetuae firmitatis, 
praesentes eidem concessimus literas duplids ^ sigilli nostri munimine robo- 
ratas. Anno domini M^ [ducentesimo quinquagesimo] secundo, tredecimo 
Ealendas Septembris, regni autem nostri septimo decimo. 



87. 

15 1252. Das Weissenburger Kapitel hezeugt, dass die Sohne des 
Comes Martin die Holfle ihrer Besitzung Saancsal an Comes Herbord 
und dessen Bruder Laurentius verkauft haben. 

Eingtachaltet von dem Weissenburger Kapitel 1277 bis 1300, unvoUstdndige 
Abschrift aus dem Jahr 1568 in dem Weissenburger Kapitelprotokoll 11, Joannes 
20 Baldsfiy Ungar. Lcmdesarchiv Budapest. Der Schreiber von 1586 hat als QueUe 

ein Pergamentheft, vier BUUter, des Weissenburger Kapitelarchives beniJttet, 

Capitulum ecclesiae beati Michaelis Transyluaniae omnibus praesentes 
literas inspecturis salutem in vero salvatore. Ad universorum notitiam volumus 
pervenire, quod accedentes ad nostram praesentiam filii Martini comitis, vide- 

25 licet Balad, Martinus*) et Thomas protestati coram nobis sunt viva voce, 
quod de consensu cognatorum suorum medietatem hereditariae terrae ipsorum, 
quae vocatur Zonchel, quae integraliter continebat et sustentab[at] tempore 
prosperitatis tres villas, quae habebant ecclesiam ipsorum in honorem sancti 
Martini, quae sita est inter duos fluvios Eykullu, ubi et ipsi duo fluvii simul 

30 diffunduntur, vendidissent pro quinque marcis argenti et fini Herbordo comiti 
et fratri eiusdem Laurentio perpetuo possidendam certis metis assignatam. 
Et aliquando successu temporis haec venditio et emptio terrae possit in irritum 
revocari,') et quod praenotati emptores dictae terrae et ipsorum heredes 
heredumque successores in perpetuum possint possidere, in testimonium 

35 praesentes concessimus literas sigilli nostri munimine roboratas. Anno gratiae 
AcCC*) quinquagesimo secundo. 

') Vorlage: daplid. 
') Vorlage: MariiQiis. 
*) Hierauf dwrchgestrichen: et pro prae. 
40 *) Bichtig: CO, denn die Urkunde ist, wie aus der Beglaubigungsurkunde er- 

siditiith, ante combnstionein ecclesiae, cUso vor dem Jahre 1276 ausgesteUt. 



80 

88. 

1256 Dezember 16. Konig Bela IV. hest&tigt dem Erzhisthtm 
Gran die demselben von den ungarischen Konigen verliehenen JRechte 
tmd Freiheiten. 

Druck: Knauz Monumenta I, 436 nach der Bestaiigungsurkunde des Kdnigs 5 
Karl von 1332, Orig. Primatialarchiv Gran. — FejSr Codex IV, 2, 384. Tdrdk 
Magyaroree. primdsa II, 31. Denstisianu Documente 276. 

Bruckstiiek: 8zah6 Szik. oklevSUdr I, 13. 

Begest: Teutsch u. Fimhaber Sieh. Urkh. I, Seite XLI. 

Bela dei gratia Hungariae, Dalinaciae, Croaciae, Ramae, Seruiae, 10 
Galliciae, Lodomeriae Comaniaeque rex omnibus Christi fidelibus, ad quos 
praesens scriptum pervenerit, salutem in omnium salvatore. Etsi petitiones 
iustas singulorum ex officio celsitudinis regiae tenemur admittere, maxime 
tamen eorum debemus precibus inclinari, per quos praecipue coronae nostrae 
insignia extoUuntur. Proinde ad universorum tam praesentium quam poste- 15 
rorum notitiam harum serie volumus pervenire, quod accedens ad nostram 
praesentiam venerabilis in Christo pater Benedictus eadem gratia archiepis- 
copus sanctae matris ecclesiae Strigoniensis proposuit nobis querulose, quod 
cum eadem ecclesia Strigoniensis a prima sui fundatione multis libertatibus, 
beneficiis diversis pluribusque privilegiis exemptionis super omnes ecclesias 20 
cathedrales totius regni Hungariae, velut omnium ecclesiarum primas, sit 
decora, a sede etiam apostolica et a sanctis regibus nostris progenitoribus 
gloriosis donis mirabiliter fulcita, specialiter super eo, quod nullus iudicum 
curiae nostrae, palatinorum, baronum et comitum ^) quorumlibet comitatuum 
cives, nobiles exercituantes, conditionarios, hospites, rusticos, viUanos, in- 25 
quilinos, eidem ecclesiae Strigoniensi subiectos, possit vel valeat iudicare, 
nec descensus facere violentos super ipsos, vel coUectam exigere nomine 
regio aliqualem; simiUter in decimis percipiendis regaUum proventuum ex 
parte Siculorum et Olacorum, in pecudibus, pecoribus et animaUbus quibus- 
Ubet, exceptis terragus Saxonum, sed ex parte Olacorum etiam ubique et 30 
a quocumque provenientium, in regno Hungariae persolvi consuetorum, nec 
non super decimis exigendis de urbaris, regi persolutis et exactis in quibus- 
Ubet argentifodinis et aurifodinis. Item de lucro camerae quod dicari in 
regno Hungariae est constitutum, salvo eo, quod de quaUbet marca in ca- 
mera, ubi denarii ciiduntur, unum pondus argenti fini sibi persolvi deberet 35 
nomine suae ecclesiae et quod ferramenta cudentia et sculpta non aUas 
servari deberent, nisi sub hominis ipsius custodia, ad hoc per eum deputatL 
Nunc autem quidam iudices regni nostri et coUectores censuum nostrorum 
ac exactores urbararum, necnon comites camerarum nostrarum sibi et 
ecclesiae suae fraudem facere conarentur, occupando, iurisdictionem proro- 40 
gando, solutionem quandoque diminuendo. Super quibus omnibus a nobis 
iustitiam sibi fieri postulavit et sanctam Strigoniensem ecclesiam in suis 

*) Vorlage: comitanm. 



81 

iuribTis et libertatibos indemnem et illaesam conservari, ac omnia praemissa 
et singola mnnimine duplids sigilli nostri in formam priyilegii consignari, 
ne in posterum per quemcomque posterorum seu successorum nostrorum 
eiusdem ecdesiae libertas yaleat idiqualiter impugnari. Nos igitur deum 
5 prae oculis habendo, salutem animae nostrae et progenitorum nostrorum 
consequi volentes, consideratis etiam iustis petitionibus praefati domini 
Benedicti archiepiscopi Strigoniensis fidelis nostri pro eadem ecclesia sancta 
matre nostra, a qua nos sumus et nostri progenitores fuerunt coronati, 
uncti et regium honorem consecuti et adepti, quae etiam nobis et nostris 

10 successoribus, corde humiliatis, transgressis diyinis mandatis, absolutionis 
benefidum et remissionem peccatorum vice dei impertitur, ac iofideles 
nostros et sanctae coronae per censuram ecclesiasticam arcet et compellit 
ad nobis et sanctae coronae obediendum, cui nedum sua iura illaesa de- 
bemus conservare, ab antiquo a sanctis regibus, nostris progenitoribus, con- 

15 donata et obtenta pacifice usque modo et possessa ac a sancta sede Bomana 
confirmata; yerum etiam a nostra regia benignitate, ipsius ecclesiae Stri- 
goniensis excellentia considerata, ampliora condonare, cui quidem ecclesiae 
gratuita pietate sumus allegati; omnia praemissa uniyersaliter et singillatim 
tam super libertatibus quam etiam super exactione decimarum de omnibus 

20 superius annotatis, habito tractatu et deliberatione matura cum omnibus 
praelatis, baronibus et comitibus nostris, de consensu eorundem et ex 
certa scientia edocti, perpetuo yalitura confirmatione roboramus, impo- 
nentes omnibus nostratibus, quod in praemissis libertatibus yidelicet et deci- 
mationibus tam animaJium quam urbararum et lucro camerae, necnon 

25 ponderibus exigendis et custodia ferramenti camerarum nostrarum non 
praesumant in aliquo ipsam sanctam matrem nostram. ecdesiam Strigo- 
niensem aut suos officiales molestare yd etiam defraudare. Si qui autem 
molestare seu defraudare praesumpserit, poena debita eos puniemus, ne 
mercede aetemali, quam speramus obtinere, propter offensam ipsorum carere 

30 yaleamus. In cuius rei testimonium firmitatemque perpetuam praesentes 
concessimus literas duplicis sigilli nostri munimine roboratas. Datum per 
manus dilecti nostri et fidelis magistri Smaragdi Albensis ecclesiae prae- 
positi, aulae nostrae yicecancellarii, anno domini M^ CC^. L^. VI^., XVn— 
Kalendas Januarii, regni autem nostri anno XX- H. 



36 89. 

1257. Stephm rex primogenitus bestdtigt fwr die Nachkommen 
des Johann Latinus die Urkunden der Konige JEmerich von 1204 
Nr. 15, Andreas 11. von 1206 Nr. 16 und Bela rex primogenitus 
von 1231 Nr. 63. 

40 Orig, Perg. Ungar, Landesarehiv Budapest. BruchstOck dts Doppelsiegeh, 

weisses Wachs, an geib-vioieUer Seidenschnur angehdngt, 

Druek: Wemd AdaUk 17. Wentd Cod. Arpad, XI, 440. 
Uikondanbnch. ^ 



82 

Stephanus dei gratia rex primogenitus illustris Vngariae et dux 
Transsiluanus omnibus praesentium notitiam habituris salutem in eo qui est 
vera salus. Plurimum expedit devotioni regiae serenitatis, quia ex fonte 
nascitur pietatis ut universos ad suum sinum confugientes suscipiat, foveat 
et protegat opere pietatis, maxime tamen eos, quos considerat invigUare ad 5 
coronae regiae gloriam et honorem. Hinc est igitur quod ad universorum 
notitiam tenore praesentium volumus pervenire, quod accedentes ad nostram 
praesentiam Gyaninus filius Corrardi et Daniei filius Johannis frater eiusdem 
exhibuerunt nobis privilegia avorum nostrorum inclitorum regum Hemirici 
videlicet et Andreae et domini patris nostri illustris regis Belae, quorum 10 
privilegiorum unum videlicet inclitae memoriae regis Hemirici incipit in haec 
verba. (Fclgt die Urkunde des Komgs Emerich von 1204 Nr. 15.) Aliud 
vero privilegium videlicet recolendae memoriae regis Andreae continetur in 
hac forma. (Fclgt die Urkunde des Konigs Andreas II. von 1206 Nr. 16.) 
Tertii vero privilegii videlicet domini ac patris nostri carissimi tenor talis 15 
est (Folfft die Urkunde des rex primogenitus Bda von 1231 Nr. 63.) Quibus in- 
spectis, auditis et intellectis supplicabant nobis viri supra dicti, ut iuxta 
formam privilegiorum supra dictorum ipsos ac eorum heredes heredumque 
successores fovere et conservare dignaremur. Nos igitur ipsorum petitionem *) 
iustam fore et condignam considerantes eorum supplicationibus misericorditer 20 
inclinati, ipsos Gyaninum et Danielem ac eorum successores concessa perfrui 
volentes libertate, seriem privilegiorum gloriosorum regum ratam habentes 
de verbo ad verbum nostro privilegio inserendo confirmavimus et auctoritate 
praesentium *) confirmamus. Ut autem huius nostrae donationis series et facti 
robur obtineat perpetuae firmitatis praesentes concessimus literas sigilli nostri 25 
duplicis munimine roboratas. Datum per manus magistri Ph. praepositi Dymi- 
siensis, aulae nostrae cancellarii, anno domini M C6 L septimo. 



90. 

Koln 1259 Mai 7. Erzhischof Konrad von Koln bestimmt auf 
Mnschreiten des Kolner Bathes, quod videlicet nullus mercatorum de 30 
TJngaria, Boemia, Polonia, Bawaria, Suevia, Saxonia, Thuringia, Hassia 
et quibuscumque aliis orientalibus partibus cum mercibus quibuslibet 
ad Eenum veniens extra atque ultra civitatem Coloniensem excepta 
sola causa peregrinationis procedat 

Actum et datum Coloniae, Nonas Maii, anno domini millesimo 35 
CC. L. nono. 

Druck: Lacomblet Urkb. II, 261 ohne Angahe der Quelle. — Wenzd Cod. Arpad. 
XI, 468. 



*) Vorlage: petitiones. 

') Vorlage: actoritate praesentiun. 40 



83 

91. 

1260 bis 1270. L. Guardim der Minoriten tmd L. Subprior der 
PredigermSnche in Wien, best&tigen die Urkunde des Konigs Andreas 
IL von 1222 Nr. 31 Jtir den deutschen Orden. 

5 Orig. Perg, StcuUsarchiv Kdnigsberg. An Pergatnentstreifen zwei Siegel, »8cMecht 

erTuUlen und utdcenntlich,* 

Begest: StreMke Tabulae 159, StreMke, welcher das Orig, gesehen hat, seizt die 
Urkunde in die Jahre 1260 his 1270. 

Hlustri domino Belae regi Yngariae L gardianus fratrum Minorum 
10 et L subprior fratrum Praedicatorum in Wienna orationes et vitae gloriam 
sempitemae. Noverit dominationis vestrae sublimitas nos privilegia fratrum 
hospitalis sanctae Mariae Theotunicorum Jherosolimitani inspexisse, quorum 
tenor et continentia est per omnia in haec verba. (Folgt die Urkunde des 
Komgs Andreas II. von 1222 Nr. 31.) Ne autem excellentiae vestrae super 
15 hoc aliquid ambigui generetur, literae praesenti sigilla nostra duximus 
apponenda. 

92. 

1260 bis 1300. Das Weissenburger Kapitel beaeugt, dass Sumbur 
und Paul die terra Mauruch verkaufi haben. 

20 UnvoUst&ndige Abschrift aus dem Jahr 1588 in dem Weissehburger Kapitel- 

protokoU 11, Joannes Baldsfi, Ungar, Landesarchiv Budapest, Der Schreiber von 
1588 hat als QueUe ein Pergamentheft, vier Bldtter, des Weissenburger Kapitel' 
archives benutet, — Die Urkunde ist wahrscheinlich vor dem Jahre 1300 ausgesteUt 
worden, weil auch die anderen in dem genannten KapitelprotokoU stehenden, aus 

25 einer QueUe herruhrenden Urkundentexte in diese Zeit gehdren, 

quod Sumbur et Paulo filiis Petri de genere Sumbur per- 

sonaliter coram nobis constitutus, idem Paulus tam pro parte sua quam pro 
parte Alexandri fratris sui venditioni medietatis terrae ipsorum Mauruch 
vocatae in districtu de Doboka existentis per ipsum Sumbur factae primum 

30 pro duodecim marcis Jacobo et Joanni filiis Marani ac Alberto filio Myko, 
necnon ipsorum successoribus, item decursu temporis similiter venditioni 
alterius seu residuae medietatis praetactae terrae Mouruch per eundem Sumbur 
&ctae pro quindecim marcis Jacobo et Joanni ante dictis eorumque succes- 
soribus ac particulatim in prioribus privilegialibus literis nostris exinde con- 

35 fectis manifeste coUigitur, et sic venditioni totalis memoratae terrae Mauruch 
factae et habitae, in universo pro viginti et septem marcis per praedictum 
Sumbur plene acceptis consensum et assensum exhibuit Item iidem Sumbur 
et Paulus saepe dicti assumpserunt se expedituros propriis iaboribus et ex- 
pensis Jacobum et Joannem praedictos ab omni, quam contra eos ratione 

40 ipsius terrae Mowruch processu temporis per quempiam oriri contingere 

actiones. In cuius et specialiter ab inquietatione Alexandri fratris 

ipsomm praenotati 

6* 



84 

1261 Mdrz 23. Konig Bela IV. hesUtUgt die Urkunde des Mnigs 
Emmch von 1203 Nr. 14 fiir die Grosswardeiner Kirche. 

Anno ab incamatioiie millesiino ducentesimo sexagesimo primo, 
decimo Kalendas Aprilis, regni autem sui anno vigesimo sexto. 5 

Erw&hnt sammt den Bestdtigungsurkunden der Konige Stephan rex iunior 
von 1262, Ladislam IV. von 1277 und Karl von 1322 von dem PcUatin Michael 
1478, eingeachaltet von Konig Mathias 1480, Orig. Hermannsi. Archiv. Diese Ur- 
kunde ist auch eingeschaltct von dem Weissenburger Kapitel 1485, Orig. Hermannst. 
Ardii/c. Die Urkunde des Palatins Michael ist auch eingeschaUet von dem Weissen- 10 
burger Kapitel 1485 und von Kdnig Wladislaus II. 1492, Origg. Hermannst. 
Archiv, ferner von dem Kolozsmonostorer Konvent 1478, Orig. Stadtarchiv 
Klausenburg. 

Druck der Urkunde des Palatins Michael von 1478: Kereszturi Compend. de- 
scriptio I, 233. Druck der Urkunde des Koloesmonostorer Konventes von 1478: 15 
Jakab Okleviltdr I, 6. 

u. 

1261. Stephan rex primogenitm best&tigt den Deutschen von De6s 
die denseJhen von Konig Bela IV. verliehenen Freiheiten und hestimmt 
die Grenzen ihres Oebietes. 20 

Orig. Perg. Stadtarchiv DeSs. Siegel war an grHner Seidensdinur angehdngt. — 
Die Urkunde ist au^ eingeschaUet von Konig Karl 1310, Orig. StadtardUv DeSs. 

Druck: Teutsch u. Firnhaber Sieb. Urkb. I, 73. Wenzel Cod. Arpad. VIII, 9. 
Densusianu Documente 297. 

UnvoUstdndig : SchuUer Archiv I, 65. Fejir Codex VIII, 7, 95. 25 

Stephanus^) dei gratia rex primogenitus illustris regis Vngariae, 
dux Transiluanus et dominus Gumanorum omnibus Ghristi fidelibus praesens 
scriptum inspecturis salutem in omnium salvatore. Ad universorum notitiam 
harum serie volumus pervenire, quod accedentes ad nostram praesentiam 
hospites de Desvar petentes a nobis humiliter et devote, ut libertatem 30 
eorum a Bela carissimo patre nostro et metas terrarum eisdem donatarum 
nostro dignaremur privilegio confirmare. Quam ob rem proprium est regiae 
maiestati precibus condescendere subditorum, ut numerus fidelium augeatur 
et regalis potentia latius extendatur, ob hoc condescendentes precibus eorum 
libertatem ipsorum inviolabiliter volentes observare, ut a iudicio et iuris- 35 
dictione vaivodarum comitum de Zonuk ac iobagionum castri penitus sint 
exempti, nec in eadem villa descensum habere valeant vel possint, sed 
in loco castrensi descendant et commorentur. Omnia iudicia in eadem villa 
exorta et causas extraneonmi si quae fieri contingant, latrocinia, furta, 
homicidia, truncationes corporum et alia iudicia in quibus bella, amputationes 40 
capitum, truncationes manuum accidentaliter oriuntur, ac omnia iudicia 

*) Verl&ngerte Schrifl. 



85 

minuta villicus ipsorum et iudices possint et debeant determinabiliter iudicare, 
in ipsa libertate, quam hospites nostri de Zoloch et de Zotmar; praeterea 
in officiis nostris comitibus caraerae nostrae concessis, ad usum servitii 
nobis exhibendi ipsi hospites tot et tantos sales ad fluvium Zomus deferre 
5 possint, quot et quantos hospites de Desakana, hoc adiecto, quod tertiam 
partem salium nostrorum in portu Regio descendentium super fluvio Zomus 
deferre teneantur, nec hoc praetermittimus, quod in prima via vemali primo 
et principaliter in uno curb vocato sales nostros deferant, in navibus suis 
cumulatis, in aqua praenotata. Dicimus etiam, quod de tributo vaivodatus 

10 comitatus de Zonuk ac etiam comitum camerae nostrae in terra et in aqua 
medium tributum dare teneantur, sales vero hiemales, si quos iidem hospites 
rebus eorum comparaverint usque octavas beati Georgii martyris, tam in 
aqua, quam in terra liberam habeant deferendi seu vendendi &cultatem, 
ita scilicet, prout haec omnia in literis Belae carissimi patris nostri vidimus 

15 plene et plenius contineri. Quarum quidem terrarum a progenitoribus nostris 
eis concessarum meta talis est, ut prima initiatur in portu Vzreew^) et vadit 
in quandam silvulam Ourtanus vocatam et inde protenditur in pagum Eald 
usque ad fluvium Gtekenus et per eundem fluvium ascendit ad Turpen 
versus occidentem et abhinc descendit ad fluvium Gantus et sic ascendit 

20 iterato per eundem fluvium ad septentrionem Nimigehohna vocatam, et ab 
eodem per quendam fluvium Melsed vocatum determinat a generationibus 
Coplon usque fluvium Zomus et ibi ascendendo per dictum Zomus transit 
ad Bolta et abhinc in Balvanku et ab eodem ascendit in montem Bela, et 
inde descendit ad orientem ad quandam metam terream licoshatar, quae 

25 comitatur fluvio Dmod vocato, qui fluvius descendendo ad partem meridio- 
nalem distinguit et detemunat a terra Eazarvar, quae cedit in ius Dionisii 
comitis usque ad magnum fluvium Zomus. TJt autem haec ipsorum libertas 
seu commentatio terrarum salva semper et inconcussa permaneat nec per 
quempiam valeat violari, praesentes concessimus literas duplicis sigUli nostri 

30 munimine roboratas. Datum per manus magistri Benedicti praepositi Zebe- 
niensis, aulae nostrae vicecancellarii, anno dominicae incamationis millesimo 
ducentesimo sexagesimo primo. 



95. 

1261, Stephan rex primogenitus bestdtigt den Deutschen von DeSs 
35 die von Ban Emey denselben ertheiUen Freiheiten. 

EingeschcUtet von Kdnig Ladislaus IV, 1279 und mU dieser Urkunde von 
Konig Andreas III. 1291, Orig. Stadtarchiv DeSs. Mit diesen Urkunden auch ein- 
geschaUet von Konig Wladislaus II, 1504, Orig. Stadtarchiv Deis, 

Druck: Teutsch u, Firnhaber Sieb, Urkb, I, 72, Sthdssburger Programm 
40 1862, 54. Wenzel Cod, Arpad, VIII, 8, Densusianu Documente 296, 

UnvoUstdndig : Fej^ Codex VIII, 7, 96, SchuOer Archiv I, 66. 



^) Yzreew von einer Hand des 15, Jdhrhunderts uber das in der ZeUe stehende, 
undeuUich gewordene Wort geschrieben. 



86 

Stephanus dei gratia rex primogenitus iUustris regis Hungariae, 
dux Transiluanus omnibus praesens scriptum inspecturis salutem in vero 
salutari. Ad regiam pertinet maiestatem precibus condescendere subditorum 
ut numerus fideliiun augeatur et regalis potentia latius extendatur, cum 
regis sit proprium in multitudine populi gloriari. Hinc est ad universorum 5 
praesentium posterorumque notitiam volumus et fieri manifestum, quod 
accedentes ad nostram praesentiam hospites de Deeswar literas Emey bani 
quondam Transiluani super libertate eorundem obtentas nobis exhibuerunt, 
petentes a nobis suppliciter et devote ut ipsam libertatem eisdem nostro 
privilegio dignaremur confirmare. Nos siquidem petitionibus eorundem in- 10 
clinati et ordinationem dicti Emey bani dilecti et fideUs nostri inviolabiliter 
volentes observare duximus annuendum, sed quia series ipsarum Uterarum 
erat inutiUs de verbo ad verbum scribi non fecimus sed sententiam eiusdem 
duximus inserendum. Quarum quidem sententia taUs est, quod Udem hospites 
a iurisdictione comitis de Zonuk curiaUs comitis et iobagionum eiusdem 15 
castri penitus sint exempti, ita quod ipsos omnino non possit iudicare, sed 
iudicet eosdem viUicus ipsorum pro tempore constitutus in causis omnibus 
inter ipsos exortis, causas autem, quas commode non possit terminare, 
nostro reUnquat iudicio decidendas, simiUter etiam causas extraneomm si 
ibidem aliquos contingat habere idem vUUcus valeat iudicare et non aUus. 20 
Item iuxta Ubertatem hospitum de Zoloch et de Zotmar ad exercitium nostmm 
venire et nobiscum exercituare teneantur. Ut autem haec ipsorum Ubertas 
salva semper permaneat et inconcussa nec in posterum per quempiam valeat 
violari, praesentes nostras eisdem concessimus dupUcis sigilU nostri munimine 
roboratas. Datum per manus magistri Benedicti praepositi Scybiniensis, 25 
aulae nostrae vicecanceUarii , anno dominicae incamationis M. Gu, sex- 
agesimo primo. 



96. 

1262 Septeniber 3. Stephan rex iunior hestatigt die Urkunde des 
Konigs Bela IV. von 1261 Nr. 93 mit der Urkunde des Konigs 30 
JEmerich von 1203 Nr. 14 fur die Crrosswardeiner Kirche. 

Anno gratiae millesimo ducentesimo sexagesimo secundo, tertio 
die intrante Septembri. 

Ertodhnt sammt den Bestdtigungmrkunden der Kdnige Ltidislaus IV. von 
1277 und Karl von 1322 von dem PcUatin Michael 1478, eingeschaltet von Konig 35 
Maihias 1480, Orig. Hermannst Archiv. Diese Urkunde ist auch eingeschcUtet von 
dem Weissenburger Kapitel 1485, Orig. Hermannst. Archiv. Die Urkunde des 
PcUatins Michael ist auch eingeschaltet von dem Weissenburger Kapitel 1485 und 
von Kdnig Wladislaus II. 1492, Origg. Hermannst. Archiv, ferner von dem Kolozs- 
monostorer Konvent 1478, Orig. Stadtarchiv Klausehburg. 40 

Druck der Urkunde des PaUUins Michael von 1478: Kereszturi Compend. de- 
scriptio I, 233. Druek der Urkunde des Kolozsmonostorer Konventes von 1478: 
Jakab OkUvHtdr I, 6. 



87 

97. 

1262 Oktober 28. Konig Bela IV. hestatigt der Graner Kirche 

verschiedene Bechte, worunter auch den Zehnten pecudum et pecorum 

provenientium ab Olachis et Siculis vmd verfugt: Item similiter de 

5 pecudibus et pecoribus exigendis ab Olachis et Siculis idem arclii- 

episcopus percipiet decimam partem. 

Datum per manus magistri Farkasii electi Zagrabiensis, aulae 
nostrae vicecancellarii dilecti et fidelis nostri, anno domini M^CC^LXX^, 
quinto Kalendas Nouembris, regni autem nostri anno vigesimo octavo. 

10 Druck: Knauz Monumenta I, 473 nach dem Orig. Primatialarchiv Gran. Das 

Inkamationsjahr ist verschrieben: WCC^IXKP statt M«CC«LXno, welches Jahr zu 
dem 28. Begierungsjahr passt. Am 28. Oktober 1270 toar Bela bereita todt. — 
Fejir Codex IV, 3, 133 und VII, 5, 331. Endlicher Monwm. Arpad. 500. Tordk 
Magyarorsz. primdsa II, 33. Densusianu Documente 307. 

15 UnooUstdndig: Fray Specimen I, 131. Katona Hist. crU. VI, 391. 

Begest: Szabo Szik. okleveltdr I, 14. 



98. 

Poroszlo 1262 Bezemher 5, Stephan rex primogenitus emeuert 
den nUt seinem Vater Konig Bela IV. zu Presshurg geschlossenen 

20 Frieden mediantibus magistro B. praeposito Scybiniensi aulae 

nostrae vicecancellario. 

Datum anno domini millesimo ducentesimo sexagesimo secundo, 
nono Idus Decembris. 

Druck: Knauz Monumenta I, 476 nach dem Orig. Primatialarchiv Gran. — 

25 Die Urkunde entbehrt eines Datirungsortes ; dieser ergibt sich aus einer Urkunde 

Stephana von 1263, wo es nach Knauz Monumenta I, 485 heisst, dieser Vertrag 

zwischen Vater und Sohn sei in Punusio abgesMossen worden. — Bel NoHtia 

Hungariae I, 118. Katona Hist. crit. VI, 360. Fejir Codex IV, 3, 69. 

Begest: Teutsch u. Firnhaber Sieb. Urkb. I, Seite XLIIL 



30 99. 

1262 his 1272 August 1. Bas Weissenhurger Kapitel hezeugt, dass 
Comes Ehellem von Toroczko seine Burg Toroczko den Szeklem mit 
der Bestimmtmg geqffhet hat, d(m dieselhe in kriegerischer Zeit ihnen 
als Zfufiuchlsort diene. 

35 Abschrift aus dem Jahr 1588 in dem Weissenburger Kapitdprotokoll 11. 

Joannes Baldsfi, Ungar. Landesarchiv Budapest. Der S6hreiber von 1588 hat ein 
Pergamentheft, vier Bldtter, des Weissenburger Kapitelarchives kqpiert. 



88 

Druck: Ssahd SzSk. okleviltdr III, 1. — Die Datirung der Urhunde grHndet 
8ich daraufy dasa Konig Ladialaus IV, 1289 die Verleihung des Aranyos-Oebietes 
an die SzekUr durch Konig Stephan, seinen Vater, erwdhnt und gleichneitig der 
Dienste gedenkt, welche diese Stephan doch woht erst bei deasen Idngerer An- 
wesenheit in Siebenburgen, von 1262 an, geleistet haben. Die Datirung fdltt somit 5 
tn den Zeitraum 1262 bis zu Stephans Todestag, 1. August 1272, 

BruO^stiick: Nemseti tdrsaUcodd 1832, I, 399, Seabd Ssik, oklevSUdr I, 18. 
Densusianu Documente 280. 

quod nobilis vir comes Ehelleus filius Ehellews de Torozko 

nostram personaliter accedens praesentiam castrum suum hereditarium [ ] ^) ^O 
Torozko, servata [ ] *) ©t retenta sibi proprietate et iure dominii eiusdem 
castri, de libera sua voluntate dedit, donavit et contulit vicinis suis Siculis 
de Kezd et per eos eorundem successoribus, de iuxta Aranias, donec iidem 
Siculi vel eorum successores iuxta ipsum fluvium Aranias residentiam facient, 
perpetuo possidendum, ita ut si [ ] ') Tartarorum vel alia aliqua po- 15 

tentia [ ]*) alterius cuiuscumque domino regi insurgens in regnum 
Hungariae intraverit vel ad faciendas vastationes venerit, iidem Siculi vel 
ipsorum heredes, donec iuxta dictum fluvium Aranias permanserint, ut prae- 
dixerunt, causa defensionis capitum et liberorum suorum necnon bonorum 
eorundem in dictum castrum Twrozko, tamquam in proprium et hereditarium 20 
suum castrum omni tempore et hora guerrarum scilicet et pacis cum omnibus 
bonis suis liberam habebunt intrandi facultatem, et in eodem sicut in castro 
suo permanendi, proprietas nihilominus ipsius castri Twrwzko cum pleno iure 
dominii semper praetacto Ehelleo ^) 



100. 25 

1363 Januar 16. Das Grosswardeiner Kapitel hezeugt, dass 
Ivan de Btdentis und dessen Briider Boch und Balk einerseits und 
Nicolaus JUius Kend de Zalatna Banya und dessen Bruder Johann, 
Henning, Blasius, Ladislaus, Tatamerius und Stosyan andererseits 
den wegen Todtung zweier Verwandten ausgebrochenen Streit bet- 30 
gelegt hahen. 

Datum feria tertia proxima post octavas festi Epiphaniarum domini, 
anno eiusdem JkT. CC. TjXTTT. 

Drudc: FejSr Codex VII, 3, 48 nach einer Ueherlieferung Arcfm der FamUie 
Fay. — Teutsch u. Firnhaber Sieb. XJrkb. I, 75. Densusianu Documente 304. 35 



<) Leerer Baum 5 Centimeter. 

•) Leerer Baum 2*8 Centim. 

•) Leerer Baum 4'5 Centim. 

*) Leerer Baum 3'8 Centim. 

*) Dcusu bemerkt der Sohreiber: Reliqua desont, quataor oiroiter versus desoni 40 



89 

101. 

1263. Stephan iunior rex hestdtigt die Urkunde des Konigs 
Bela IV, von 1246 Nr. 81 fwr den siebenbUrgischen Bischof. 

Orig. Perg. Kapitelarchiv Karhburg. Siegel voar angehdngt. 

5 Druck: Benkd MUkovia II, 314 §. CXXXVII. Szeredai Series 14. Fejer Codex 

VII, 5, 337. Teutsch t*.- Fimhaber Sieb. Urkb. I, 77. Jakab OklevSltdr 1, 19. 

Begest: TdrtSnelmi tdr 1889, 568. 

Stephanus dei gratia iunior rex Hungariae, dux Transsiluanus, 
dom[inus Cumajnorum omnibus Christi fidelibus praesentem paginam in- 

10 specturis salutem in omnium salvatore. lustis petentium desideriis praebere 
assensum vis amoris et piet[as requirit] et hoc idem expostulat ordo iuris. 
Hinc est quod universorum notitiae harum serie declaramus, quod venera- 
bilis pater Gallus dei gratia episcopus Transsiluanus ad nostram accedendo 
praesentiam privilegium domini regis patris nostri carissimi exhibuit ema- 

15 natum super libertate quarundam villarum ecclesiae suae petens humiliter 
et devote, ut ipsum privilegium confirmare dignaremur nostrarum patrocinio 
literarum. Cuius tenor talis est (Folgt die Urkunde des Konigs Bela IV. 
vcn 1246 Nr. 81.) Igitur petitiones eiusdem venerabilis patris attendentes 
et considerantes fore iustas et legitimas in hac parte duximus admittendas 

20 ipsum privilegium carissimi patris nostri praesentium patrocinio confirmando. 
Ut igitur haec nostra confirmatio robur obtineat perpetuae firmitatis et ne per 
quempiam processu temporum possit vel debeat retractari, praesentes con- 
cessimus literas duplicis sigilli nostri munimine roboratas. Datum per manus 
magistri Benedicti praepositi Orodiensis, aulae nostrae vicecancellarii, anno 

25 domini millesimo Cb. ^^ lll. 



102. 

1263. Stephan iunior rex verleiht Jula, des Bans Ladislaus Sohn, 
einige Besitzungen in SiebenbUrgen. 

Druck: Ftjir Codex IV, 3, 158 nach Heveneei Manuskr. LVIII, TT 212.^ 
30 TeuUch u. Firnhaber Sieb. Urkb. I, 78. Densusianu Documente 310. 

Begest: TransUvania 1871, 66. 

Stephanus dei gratia iunior rex Hungariae, dux Transiluanus et 
dominus Cumanorum omnibus Christi fidelibus praesentem paginam inspecturis 
salutem in vero salutari. Regiae inest serenitati ut quanto quis sibi fidelius 

35 hmulatur, tanto propensius regiae munificentiae donis decoretur. Hinc est 
quod ad universorum notitiam harum serie volumus pervenire, quod atten- 
dentes merita et servitia dilecti et fidelis nostri Jule filii Ladizlay quondam 
bani, quae idem a primaevis nostrae et suae vitae temporibus nobis exhibuit 
fideliter ac dubiis fortunae casibus saepe et saepius se et suos pro 

40 nobis exponendo, nolentes ipsius multa et alta servitia omni laude (dig- 



90 

nissima) ingratitudinis silentio praeterire, licet pro modico reputemus hoc, 
quod in praesenti agimus respectu eorum, quae facere deberemus, quasdam 
terras udvamicorum nostrorum in Transiluanis partibus existentes legitimis 
suis incolis carentes Wiz, Munora, Hassach, Nogrech et alias ad dictos ud- 
varnicos nostros in illis partibus pertinentes praenominato magistro Jule 5 
irrevocabiliter concessimus, dedimus et donavimus tam sibi quam suis he- 
redibus heredumque successoribus iure perpetuo possidendas. Ut igitur haec 
a nobis ipsi magistro Jule legitime facta donatio robur perpetuae firmitatis 
obtineat nec umquam processu temporum per quempiam valeat in irritum 
revocari, saepe dicto magistro Jule et per eum suis heredibus nostras tradi- 10 
dimus literas duplicis sigiUi nostri munimine roboratas. Datum per manus 
magistri Benedicti praepositi Orodiensis, aulae nostrae vicecancellarii dilecti 
et fidelis nostri, anno domini millesimo ducentesimo sexagesimo tertio. 



103. 

Orvieto 1264 Mdrz 13. Papst Urban IV. verleiht dem Archi' 15 
diahon Joanche von Szathmar die Pfarre Winch. 

Druck: Teutsch u. Firnhabtr Sieh. Urkb. I, 81 nach einer Handschrift ohne 
Titel, Quart, BaUydn^sche Bihlioihek KarUhurg, mit der Signatur K. 5. II, 16, 
Seite 174, welche bis noch nicht wieder aufgefunden worden ist. Die gegenwdrtig 
diese Signatur tragende Handschrift enthdlt diese Urkunde nicht. 20 

Begest: Potthast Begesta Nr. 18826. 

TJrbanus dilecto filio magistro Joanche archidiacono de Sassvar *) 

in Ultrasilvana ecclesia salutem. Meritis laudabilis conversationis et vitae 
ac etiam literatis scientiae iuvari diceris, ut a benignitate sedis apostolicae 
specialem gratiam consequaris. In nostra siquidem constitutus praesentia 25 
retulisti, quod cum archidiaconatus tuus de Sassvar curam habens animarum 
annexam sic in ultima parte regni Ungariae constitutus ita quod inter eum 
et regionem Tartarorum nulla hominum habitatio prorsus existat, venerabUis 
frater noster . . episcopus Ultrasilvanus patemo affectu considerans quod 
tu de redditibus arcliidiaconatus eiusdem utpote non excedentibus valorem 30 
annuum novem marcarum argenti commode non poteras sustentari, parochialem 
ecclesiam seu plebaniam de Winch suae diocesis curam habentem animarum, 
tunc vacantem nullique alii de iure debitam tibi prout spectabat eam duxit 
canonice conferendam. Quia vero fmctus seu proventus ipsius ecclesiae vel 
plebaniae, sicut asseris, septem marcarum argenti annuam valentiam vix 35 
excedunt, nos intuitu carissimi in Christo filii nostri Belae Ungariae regis 
illustris, cuius in te nuncio suo volumus honorare personam tuis supplica- 

*) S&s8var, Szdszvdros = Broos, war bekanntlich kein Archidiakonat. Es wird 
hier Szathmar zu lesen aein, fur welches die SteUe sic in ultima parte regni Ungariae 
constitutus ita, quod inter eum et regionem Tartarorum nulla hominum habitatio prorsus 40 
existat spricht, wdhrend di^s von Broos nicht hdtte gesagt werden kdnnen. Ein magister 
Joannes archidiaconus de Zathmar wird zu dem Jahr 1268 urkundlich genannt txm Stephan 
als rex iunior, Orig, Konventarchiv Lelesz. Sieh Magyar t6rthielmi tdr IX, 103. 



91 

tionibas annaeDtes, at yeris existentibas sapra dictis, eisdem archidiaconatam 
et ecclesiam sea plebaniam licite ac libere valeas retinere, non obstante 
constitatione concilii generalis, te cum auctoritate apostoiica dispensamus, 
ita tamen quod archidiaconatus et ecclesia seu plebania praedicta debitis non 
5 fraudentur obsequiis et animarura cura in eis nullatenus negligatur. Nulli 
ergo Datum apud urbem Veterem, tertio Idus Martii, anno III®. 

104. 

Chran 1264 Mai 6, Philipp, Erzhischof von Chran, erlaubt dem 
Dekan und den Pfarrem des Hermannstddter Kapitels, die bischof 
10 Uchen Sakramente von jedwedem katholischen Bischof empfangen 
zu dO/rfen. 

EingeschctUet von Lodotnerius Erzbiachof von Chran 1282, Orig. Kapitelarchiv 
Hermannsiadt. 

Druck: Benko MHkovia I, 93. Katona Hisi. crit. VI, 422. Fejir Codex IV, 
15 3, 240. Teutsdi u. Firnhaber Sieb. Urkb. I, 79. 

Begest: Knauz Monumenta I, 500. 

Phylippus miseratione divina sanctae Strigoniensis ecclesiae archi- 
episcopus, aulae regis cancellarius universis praesentes literas inspecturis 
salutem in domino. Ad universorum notitiam tenore praesentium volumus 

20 pervenire, quod nos sumptibus et laboribus dilectorum in Christo filiorum 
decani et plebanorum de Scybiniensi diocesi Ultrasilaana ad nos et sanctam 
ecclesiam Strigoniensem immediate spectantium, quos ad nos propter longam 
viae distantiam pro sacramentis episcopalibus recipiendis veniendo et re- 
deundo sustinent, parcere cupientes, eisdem de gratia speciali concessimus, 

25 a quocumque cathoUco episcopo voluerint omnia sacramenta episcopalia de 
nostra licentia liberam habeant recipiendi facultatem, hoc tamen cautelae 
studio adhibito, quod prius debeant*) recipere literas illius episcopi a quo 
sacramentum episcopale sunt recepturi, quod hoc idem episcopus non suo 
iure, sed nostra auctoritate tenore praesentium in favorem praedictorum sibi 

30 conunissa &ciat administrans, et ipsas literas illius episcopi vel iUorum epis- 
coporum, a quo vel a quibus sacramenta successive recipiunt singuUs annis 
in concUio provinciaU supra dicti plebani per suos procuratores nobis prae- 
sentare et exhibere tenebuntur. Et in huius facti testimonium praesentes 
Uteras concessimus sigiUi nostri munimine roboratas. Datum StrigonU, anno 

35 domini M. C6. L. X^ TTTT, intrante mense Maio, die sexto. 

105. 

Oran 1264 Mai 6. Philipp, Erzhischof von Oran, bestimmt 
als erste Instanz fwr Citationen von Pfarrem des HermannstHdter 
Kapitds den Dekan desseJhen. 

40 >) Vorlage: debeai 



92 

Eingeschaltet van Lodomerius, Erzhischof von Oran 1282, Orig. KapiUlarMv 
HermannstacU. 

Druck: Teuisch u. Firnhaber Sieh. Urkb. I, 79. Wenzel God. Arpad. III, 107. 

Regest: Knaus Monumenta I, 500. 

Philippus miseratione diyina sanctae Strigoniensis ecclesiae archi- 5 
episcopus eiusdemque loci comes perpetuus, aulae regis cancellarius uni- 
versis praesentes literas inspecturis salutem in domino. Vestra noverit uni- 
versitas, quod nos de gratia speciali, qua dilectos nobis in Christo filios 
decanum et plebanos de Scibinio ad nos et ecclesiam nostram immediate 
pertinentes fovere, diligere et defendere tenemur, eisdem indulsimus, ut 10 
nullus citationem vel appellationem ad nos etiam ex legitimis causis inter- 
positam contra aliquem vel aliquos eorum facere praesumat nisi prius decano 
eorum secundum iuris ordinem requisito, et si idem decanus in exhibenda 
iustitia insufficiens apparuerit, negligens vel remissus, ut tunc demum in 
huiusmodi casibus ad nostram praesentiam licite citetur et etiam appelletur. 15 
In cuius rei testimonium praesentes literas concessimus sigilli nostri muni- 
mine roboratas. Datum Strigonii, anno domini M® CC® sexagesimo IIII, in- 
trante Maio, die sexto. 



106. 

Orvieto 1264 Jtdi 16, Papst Urban IV. ermahnt Konig Stephan, 20 
er soUe die seiner Mutter genommenen Besitztmgen Bistritz, Bodna, 
Senndorf umd Baierdorf toieder jmrucksteUen. 

Druck: Theiner Mon. Hung. I, 275 nach dem Begieter Vatikanisches Archiv. 

UnvoUstdndig : Ba/ynald Annal. XIV, 112. Katona Hist. crit. VI, 417. Fejir 
Codex IV, 3, 216. Teutsch u. Firnhaber Sieb. Urkb. I, 80. Densusianu Docu- 25 
mente 319. 

Begest: TranaUvania 1871, 66. Potthast Begesta Nr. 18984. 

Urbanus episcopus carissimo in Christo fiilio Stephano regi 

primogenito carissimi in Christo filii nostri Belae illustris regis XJngariae 

salutem A tua soUicite debet excellentia devitari, quod iniustum et 30 

indecens esse dignoscitur et praecipue quod iniuriam seu ofFensam carissimae 
in Christo fiiliae nostrae Mariae illustris reginae Ungariae matris tuae con- 
tinere videtur. Sane sicut carissimi in Christo filii nostri Belae illustris regis 
Ungariae patris tui et iam dictae reginae nuncius specialis pro ipsa nobis 
exposuit, tu non attendens, quod res inter alios acta alteri praeiudicare 35 
non debet, praetextu cuiusdam compositionis, quae sine ipsius reginae 
assensu inter te et regem eundem, patrem tuum, olim intervenisse dicitur, 
quasdem villas et terras, Bistiche, Rodona, Zolosim et Querali vulgariter 
nuncupatas, quas ipsa et ceterae reginae Ungariae, quae praecesserunt eandem, 
a tempore, cuius memoria non existit, tenuerunt pacifice et quiete, contra 40 
iustitiam occupasti et occupatas detines in eiusdem reginae praeiudicium et 



93 

grayamm. Qcuure ipsa et rex praedictus per eundem nmicium instanter 
postulari fecemnt a nobis, ut praedictae reginae super hoc faceremus iustitiae 
plenitudinem exhiberi. Nos itaque considerantes attente, quod ex occupatione 
et detentione iniusta yillarum et terrarum huiusmodi non modicum tuae famae 

5 deperit et saluti, maxime cum dictorum regis et reginae sublimitas, sicut 
andiyimus, sit exinde turbata grayiter et offensa, magnitudinem tuam ro- 
gandam attente duximus et monendam, quatenus provide considerans et 
diligenter attendens, quod cum regis aetemi benignitas iam terras et bona 
plurima tuae subiecerit potestati, et de ipsius clementia spes firma geratur, 

10 quod personam suam adhuc multipliciter exaltabit^ te ad materna iura vel 
ad quorumcumque bona fidelium, qui omnium de regno Ungariae propulsare 
teneris iniurias, non decet illicite aliquatenus inhiare, supra dictas terras et 
YiUas ei pro apostolicae sedis et nostra reverentia prompta liberalitate res- 
tituas, dictorumque regis et reginae placare animnm necnon benedictionem 

15 ipsorum assiduam promereri per exhibitionem filialis reverentiae non post- 
ponas, ita quod tibi exinde gratiae diyinae praemium et nostri fayoris 
ac laudis humanae proyeniat incrementum. Alioquin cum nos praedictae 
reginae, pro qua in suis iuribus confoyenda praefati mansuetudo regis apud 
nos affectuosa fecit precamina interponi, non possimus in suo iure deesse, 

20 qui sumus omnibus iu iustitia debitores, yenerabilibus fratribus nostris • .^) 
archiepiscopo Strigoniensi et • • ^) episcopo Jauriensi damus nostris literis in 
mandatis, ut te ad restituendum praefatae reginae yillas et terras easdem 
monitione praemissa per censuram ecclesiasticam, sicut iustum fuerit, appel- 
latione remota compellant Datum apud urbem Veterem, XVII. Kalendas 

25 Augusti, anno tertio. 

107. 

1264. Stephan iunior rex nimmt das CistensienserUoster Kerz in 
seinen besondem Schutz. 

Eingeschaltet van Konig Stephan V. 1272, mit dieaer Urkunde von Kdnig 

30 Andre(M III. 1299, und mit dieser von Kdnig Otto 1306, Orig. Hermannst. Archiv. — 

Die Urkunde OUo*8 ist auch eingeschaltet vom Koloesmonostorer Konvent 1494, 

Abschrift des 17. Jahrhunderts in dem Codex Pancratius in der Bibliothek der evang. 

Lcmdeakirche Augsb. Bekenntnisses in HermannsUuU. 

Druck: FejSr Codex V, 1, 205. Teutsch u. Firnhaher Sieh. Urkb. I, 82. 
35 Deneusianu Doeumente 322, 

Stephanus dei gratia iunior rex Vngariae, dux Transsiluanus, do- 

minus Comanorum omnibus Ghristi fidelibus praesentem paginam inspecturis 

salutem in omnium salyatore. Kae mentis desiderium ac laudandae delibe- 

rationis diffinitionem religiosique propositi puritatem, celsitudinis regiae con- 

40 gruis fayoribus intelligit attollendas, qui ad hoc reges •) super gentes et regna 

*) PhUippus, 
*) Omodeus. 
•) Vorlage: regens. 



94 

constitutos a domino considerat, ut evellant et dissipent noxia et virtutom semi- 
naria animarum profectibus opportuna aedificent atque plantent Cordi igitur 
debet regibus esse atque curae, ut ea, quae pro quiete religiosae conver- 
sationis sunt disposita et salubriter ordinata, nec ipsorum regum dissimulatio 
negligat nec aliorum plectibilis possit praesumptio perturbare. Proinde nos me- 5 
diatorem dei et hominum Jhesum Ghristum et sanctissimam eius genitricem, 
quae mei regni specialis existit domina et patrona, intendentes possibilitatis 
nostrae modo totis sincerae mentis affectibus honorare, monasterium ad honorem 
ipsius gloriosae semper yirginis de Eyrch post Thartaricae vastitatis rabiem 
penitus desolatam, ut viri deo amabiles fratres scilicet Gysterciensis ordims 10 
devotae vocis organo ^) laudent virginem et a matre misericordiae miseri- 
cordiam satagant implorare, in nostram protectionem recepimus specialem, 
hanc gratiam et misericordiam cum populis eiusdem monasterii faciendo, 
quod nulius vaivoda Transsiluanus pro tempore constitutus nec aliqui barones 
super populis descensum possint facere violentum nec exactiones aliquae seu 15 
collectae alias recipi debeant super ipsos, sed nobis iuxta libertatem Scibi- 
niensium et cum Scibiniensibus respondere teneantur et solito debito et 
coUecta. Ut igitur haec nostra ordinatio robur obtineat perpetuae firmitatis, 
praesentes concessimus literas duplicis sigilli nostri munimine roboratas. 
Datum per manus magistri Benedicti praepositi Orodiensis, aulae nostrae 20 
vicecancellarii, anno domini M. GC. L. i. quarto. 



108. 

1264, Stephan iunior rex verleiht Comes Andreas de Gyog, be- 
sonders auch wegen seiner Dienste gegen die Tartaren, die Be- 
sitzungen Germand videlicet Pocholka et Cupud vocatas sitas iuxta 25 
Morisium terras videlicet castri nostri Albensis Transsiluani, ab omni 
iurisdictione eiusdem castri receptas penitus et exemptas. 

Datum per manus magistri Benedicti praepositi Orodiensis, aulae 
nostrae vicecancellarii dilecti et fidelis nostri, anno domini millesimo 
ducentesimo sexagesimo quarto. 30 

Dntck: Codex patrius VI, 123 nach dem Orig. Archiv der Orafen Draahmck 
zu Trakoacan in Kroatien, — Wemel Cod, Arpad. VIII, 96. Densusianu Do- 
cumente 323. 

109. 

* 

1265. Stephan iunior rex bestdtigt die Urkunde des Konigs Bela IV. 35 
fUr Comes Corlardus von 1233 Nr. 67. 

EingesehdUet von Kdnig Karl 1311, Orig. Ungar. LandesarMv Budapesi. 

UnvoOstdndig : FejSr Codex VII, 4, m. Teutsch u. Firnhaher 8ieb. Urkb. 1, 83. 
Deneueianu Documente 325. 



*) Vorlage: oigana. 40 



95 

Stephanos dei gratia ianior rex Hungariae, dux Transsiluanus et 
dominus Gomanorum omnibus tam praesentibus quam futuris praesens 
scriptum inspecturis salutem in omnium salvatore. Ad universorum notitiam 
harum serie volumus pervenire, quod comes Corlardus de Tohnach dilectus 
5 et fidelis noster ad nostram accedens praesentiam exhibuit npbis privilegium 
Belae regis carissimi patris nostri felicis recordationis super concessione 
et donatione terrae Loysta vocatae confectum, petens a nobis humiliter et 
devote, ut ipsum privilogium ratificare et nostro dignaremur privilegio con- 
firmare. Cuius quidem tenor talis est (Fclgt die Urkunde des Komgs Bda IV. 

10 von 1233 Nr. 67.) Nos igitur petitiones Corlardi praedicti considerantes esse 
ratas et legitimas ipsumque privilegium carissimi patris nostri non abrasum, 
non cancellatum nec in aliqua parte sui vitiatum ratum habentes et firmum 
ac gratum tenentes et acceptabilem auctoritate praesentium duximus con- 
firmandum duplicis sigilli nostri munimine confirmando. Datum per manus 

15 Lodomerii aulae nostrae vicecancellarii dilecti et fidelis nostri, anno domini 
M UC sexagesimo quinto. 

110. 

1JS65. Stephan iunior rex hest&tigt fur die Deutschen in Winz 
die Urkunde des Woiwoden Laurentius von 1248 Nr. 84 und 
20 sichert denselhen ihren Landhesitz. 

EingeschaUet von Kdnig Karl 1310, mit dieser Urkunde von Kdnig Ludwig 1. 1359, 
mit dieser von Konig Sigmund 1421, Orig. Hermannst. Archiv. — Die Urkunde Sig- 
munds ist auch eingeschaltet von Konig Wladislaus II. 1515, Orig. Hermannst. Archiv. 

Druck: Teutsch u. Fimhaber Sieb. Urkb. I, 83. Wemel Cod. Arpad. III, 120. 
25 I>en9U9ianu Documente 328. 

Stephanus dei gratia iunior rex Hungariae, dux Transsiluanus, dominus 
Comanorum universis tam praesentibus quam futuris praesentes literas in- 
specturis salutem in omnium salvatore. Cum in multitudine plebis honor 
regum accendatur et accrescat, merito regalis consuevit sublimitas hospites 

30 sibi subditos libertatibus praemunire et refieere donativis. Hinc est igitur 
quod ad universorum praesentium posterorumque notitiam harum serie 
volumus pervenire, quod fideles hospites nostri de Wynch ad nos accedentes 
nobis literas dilecti fidelis nostri Laurencii quondam vaivodae Transsiluani 
et comitis de Wolkow nunc magistri tavernicorum nostrorum praesentarunt, 

35 petentes a nobis humiliter, ut libertatem ac consuetudinem ipsorum in 
eisdem literis contentam ab eodem Laurencio tempore sui vaivodatus ordi- 
natam nostro privilegio confirmare dignaremur. Nos siquidem precibus 
ipsorum inclinati continentiam praedictarum literarum de verbo ad verbum 
rescribi facientes hiis duximus advocandam. Quae talis est. (Folgt die Ur- 

40 kunde des Woitcoden Laurentius von 1248 Nr. 84.) Nos vero praedictam 
libertatem per singula approbantes praesenti privilegio nostro duximus 
confirmandam, et ut iidem hospites nostri de cetero congregentur et con- 
gregati facilius commorentur, omnes terras ipsorum scilicet terram Oubul 



96 

sine herede decedentis Mariae Magdalenae, quae Telukwynch dicitur, et 
terram Pad Saxonicam et Pad Hungaricam usque ad terram capituli Albensis 
de parte Pokluspotok, praeter terram abbatis de Bezered, cum silvis, aquis, 
pratis et sessionibus yillarum quocumque nomine censentur, quae infra 
dictas terras includuntur, quas ab antiquo usque ad haec tempora ipso 5 
Laurencio magistro praesente se tenuisse asseruerunt, pacifice eisdem dimi- 
simus possidendas, statuentes praemissa per banos nostros pro tempore con- 
stitutos inviolabiliter et misericorditer obseryari nil ultra libertatem ipsorum 
attentari. Et ut haec libertas eorundem perpetuo perseveret nec per quem- 
piam valeat revocari, praesentes eisdem hospitibus nostris de Wynch con- 10 
cessimus literas duplicis sigilli nostri munimine roborata& Datum per manus 
magistri Lodomerii aulae nostrae vicecancellarii dilecti et fideUs nostri, 
anno domini ^. C6. sexagesimo quinto. 



111. 

1365. Stephan iunior rex verleiht Cozmas filius Gozmae de genere 15 
Outhkeled fur seine Dienstleistungen, besonders in castro Feketew- 
holum, einige GtUer. 

Datum per manus magistri Petri aulae nostrae yicecancellarii 
dilecti et fidelis nostri, anno domini MCCLX quinto. 

Druck: Fejir Codex VI, 2, 389 nach einer BestdHffunggwkunde des Kdnigs 20 
Ladislaue IV. von 1282. — Densusianu Documente 326. 



112. 

1JS65. EUsahethy Gemahlin Stephans, des iunior rex, verleiht 
Cozmas fiUus comitis Cozmae de genere Ghithkeled fur die Stephan, 
besonders in Feketewholum geleisteten Dienste die Besitzung Bagald. 25 

Datum per manus venerabilis patris Philippi dei gratia epis- 
copi Yaciensis, aulae nostrae cancellarii fidelis nostri, anno domini 
MCCLX quinto. 

Druck: FejSr Codex VI, 2, 391 nadi einer BeeUUigungsurkunde des Edmgs 
Ladislaus IV. von 1282. — Densusianiu Doeumente 391. 30 



113. 

1366. Stephan iunior rex verleiht den Deutschen in Karako und 
4en versckiedene Bechte und schenkt denselben die terra Gyvmurd. 

EingeschaUet von dem Weissehburger Kapitel und den Kowventen der Domini- 
kaner und Augustiner mu Weissenburg 1296 bi$ 1301, Orig. Ungar. LandeiarMv 35 
Budapeet. 



97 

Bruek: FeJSr Codex VII, 4, 130. Teutsch t*. Fimhaber Sieb. Urkb. I, 64. 
MiUheUungen des InstUuts fur osterr. Gesch. V, 561. 

Begest: FeJSr Ccdex VII, 4, 268. 

Stephanus dei gratia iunior rex Yngariae, dux Transiluaniae et 

5 dominus Comanorum omnibus praesens scriptum inspecturis salutem in 
onmium salvatore. Inter ceteras do[ Y) ornamenta regalia thronum 

decorat regalem nutrix virtutum pietas, prudenter intuens et pie sublevans 
inopias oppressorum, quia dum provisione moderationis regalis eorum ex- 
cutiuntur onera augetur numerus et ad ferventiora fidelitatis obsequia crescit 

10 affectus et exdtatur devotio subiectorum. Ad universorum igitur notitiam 
volumus pervenire, quod cum hospptes nostri] de Karako et de Yguen per 
descensus continuos vaivodae Transiluani pro tempore existentis querela- 
rentur plurimum se gravari, querelis etiam propulsassent frequentibus aures 
nostras, quod viceiudex vaivodae pro tempore constitutus suo eos astare 

15 compellens iudicio, multoties afficeret eosdem iaboribus sumptuosis, vaivoda 
etiam ipsos contra libertatem eorum, placitantes int[ ]m*) evocando 

examen damnorum et laborum gravamen irrogaret eisdem, nos condescen- 
dentes querelis et iustis inclinati precibus eorundem, gratiam eis infrascriptam 
fecimus in praemissis. Voluraus igitur et ipsis hospitibus nostris irrevoca- 

20 biliter indulgemus, quod nuUus omnino vaivoda Transiluanus praesens vel 
futorus debeat et praesumat descensum facere [ ]')tunc demum, 

cum aliqua, quod absit, gravis et inurgens regno nostro immineret adversitas, 
propter cuius necessitatem instantem, ipsum vaivodam debita soUicitudine 
invigilantem defensioni et remediis regni nostri Transiluani oporteret divertere 

25 ad praedictos hospites nostros, cum in eo casu ipsius adventus hospitibus 
nostris praedictis affe[ ]')um et tutelam, in quo casu eundem 

descendentem inter eos libenter et liberaliter procurabunt. Praeterea volumus 
ut vaivoda, qui nunc est vel fuerit in futurum, dictos hospites nostros super 
quacumque causa litigantes inter se iudicandi non habeat facultatem, nisi 

30 forte vel ipsi aliquem extraneum vel aliquis extraneus [contra eos] vaivodae 
iudi[cium] evocaret, viceiudex tamen vaivodae in nulio casu ipsos hospites 
nostros poterit iudicare. Ad haec cum dicti hospites nostri terram pro agri- 
cultura et usu suo sufficientem non haberent, quandam terram nostri castri 
Albensis ad nostram collationem pertinentem Gyvmurd vocatam et vacuam 

35 eisdem concessimus de liberalitate [nostra ple]no iure perpetuo possidendam, 
et hanc terram concessimus eisdem cum omnibus utilitatibus et pertinentiis 
suis sub eisdem metis et terminis, quibus antea fuerat limitata, ratas habentes 
elevationes metarum, quas homines nostri Paulus comes frater Andreae 
comitis de Gyog et Lewe iobagio castri Albensis, praesentibus iobagionibus 

40 castri [ ] *) de mandato nostro super terra praedicta iuste et rationa- 

biliter erexerunt. Super decimis etiam more Saxonum persolvendis et libera 

«) Liicke 1 Centimeter breii 
") 2 Centimeter. 
') 3 Centimeter. 
45 *) 4*5 Centimeter. 

Uikandeiiboch. • 



98 

electione plebanorum et super facto collectae generalis, de qua in privilegio 
carissimi patris nostri inyeniuntur exempti, ac aliis in privilegio eArissimi 
patris nostri super libertate praedictorum hospitum nostrorum statutis et 
ordina[ti8 iuribus et] continen^terj indulto eisdem priviiegio carissimi patris 
nostri ratificantes et confirmantes dictis hospitibus nostris privilegium ca- 5 
rissimi patris nostri concedentes eisdem specialiter, ut iidem hospites cum 
quatuor militibus loricatis bene praeparatis ac decenter omatis, cum tot- 
idem equis satis honestis et coopertis ac duobus tentoriis sub nostro 
vexillo mil[itare et c]um nostris militibus non in societate baronum nos- 
trorum descendere teneantur, prout in praedicti patris nostri privilegio clare 10 
et expresse vidimus contineri. Ut igitur haec nostra concessio et ordinatio 
seu coUatio robur obtineat perpetuae firmitatis nec per quempiam in aliquo 
cursu temporum possit vel debeat in irritum revocari seu aliquatenus 
retractari, praedictis hospitibus nostris de Karako et de Ygun praesentes 
concessimus literas duplicis sigilli nostri munimine roboratas. Datum per 15 
manus mag[istri Lo]domerii dilecti et fidelis nostri aulae nostrae vicecan- 
cellarii, anno domini M. CCLXV. 



114. 

1266. Stephan iunior rex erhebt ad instantiam et supplicationem 
Dominici palatini, comitis Bachiensis et Scibiniensis, dessen Diener 20 
und Borsoder Burghorigen Jacow in den Adelstand, 

Datum per manus magistri NicolaiO Albensis Transsiluaniae, 
aulae nostrae cancellarii dilecti et fidelis nostri, anno domini mille- 
simo ducentesimo sexagesimo sexto. 

Druck: Wemel Cod. Arpad. VIII, 147 nach der Beglaubigungsurkunde des 25 
Erlauer KapUels von 1409, beglaubigte Abschrift Ungar. Landesarchiv Budapest. 



115. 

1267. St^han iunior rex belohnt Magister Pows fur dessen 
Dienste, quae nobis in castro Fekethewyg existentibus exhibuit fide- 
liter et devote. 30 

Datum per manus magistri Petri dilecti et fidelis nostri aulae 
nostrae vicecancellarii, anno doinini millesimo ducentesimo sexagesimo 
septimo. 

Druck: Weneel Cod. Arpad. VIII, 173 nach der Bestdtigungsurkunde des 
Kdnigs Stephan V. von 1272, Archiv des Zipser Kapitels Szepeshely. — Fejir 35 
Codex IV, 3, 410. Densusianu Documente 335. 

Begest: Teutsch u. Firnhaber Sieb. Urkb. I, SeiU XLVII. 



') FeMt: praepositi. 



99 

116. 

1267. Stephm iunior rex helohnt seinen Thiirsteher, Magister 
Andreas. Cum claustra castri Feketeholm adiissemus, derelinquentibus 
et deserentibus pluribus baronibus nostris et militibus et omnibus 

5 nobilibus regni nostri post non posse resistere nostris persequentibus 
et inimicis, ipse nuUo modo nos reliquit, sed potius adhaerens nostro 
lateri in ipso castro in noctumis et diumis vigiliis et in aliis multis 
tam grata et accepta nobis servitia impendit, quae vix possunt per 
singula recitari. 

10 Datum per manus magistri Petri dilecti et fidelis nostri aulae 
nostrae cancellarii, anno domini MCCLXVII. 

Druck: Fejer Codex IV, 3, 407 tMch Hevenesi Manushr. XXIX, 45. Teuisch 
w. Firnhaber Sieb. Urkb. I, 87. Densusianu Doeumente 331. 

UnvoUstdndig : FejSr Codex VII, 5, 587. Densusianu Documente 333. 



15 117. 

Forro siidlich von Kaschau 1268 November 25. Benedictus pa- 
latinus, iudex curiae domini regisO Stephani et comes de Scybynio, 
urkundet betreffend die Besitzung Nygewyn. 

Datum in Furro, in quindenis sancti Martini, anno domini mille- 
20 simo CC^LX® octavo. 

Drtick: Hazai oklevUtdr 53 nach dem Orig. Archiv der FamUie Keczer zu 
Lapispatak. 



118. 

Rodna 1268 Dezemher 20. Der Rath von Bodna hezeugt, dass 
25 Comes Rotho einige Besitzungen an Comes Heinrich fur 155 Mark 
Silber verkauft hat. 

Orig. Perg. Archiv der Grafen Telehi zu Marosvdsdrhely. Siegel war in 
weisses Wachs auf der BHckseite aufgedr&ckt. 

Druck: Fejer Codex IV, 3, 480. Teutsch u. Firnhaher Sieb. Urkb. I, 89. 
30 Densusianu Documente 336. 

[NJos *) iudices et iurati de Rodna ad universorum notitiam harum 
serie cuj^mus pervenire praesentium per tenorem, quod comes Rotho cum 
bona voluntate omnium suoram amicorum et heredum fratris sui comitis 



^) Scilicet: iunioris. 
35 ■) Baum fur N leer gelassen. 



100 

Henchmanni scilicet filiae suae Margaretae vendidit has *) possessiones comiti 
Henrico filio Brendlini et suis heredibus heredumve successoribus pro centum 
et quinquaginta V marcis fulminati argenti cum pondere de Rodna, pro 
nec[essi]tate et solutione, quam comes Rotho domino regi pro officio solvere 
tenebatur. Nomina vero ipsarum possessionum haec sunt, primo turris lapidea 5 
et domus lignea apud turrim et curiam circummunitam cum fundo, sicut 
quondam comes Henchmannus possedit, item molendinum ultra aquam Zhomos 
cum omni utQitate, sicut fuit comitis Henchmanni, item casam integraliter 
et duas curias et omnes agros sub castro, quos ad comitem Henchmannum 
novimus pertinere, item medias partes argenti fodinarum undique locoram 10 
quas ad comitem Rothonem novimus pertinere. Has vero possessiones prae- 
nominatas comes Rotho et omnes sui consanguinei et heredes comitis 
Henchmanni et filia sua Margareta coram nobis et viris religiosis fratribus 
Minoribus et domino cruciato^) fratre Detrico libere et hereditarie comiti 
Henrico filio Brendlini et suis heredibus heredumve successoribus resig- 15 
navemnt iure perpetuo possidere, hoc autem adiecto quod comes Hench 
nec sui heredes super reliquas possessiones et heredes comitis Henchmanni 
nuUam querimoniam possint nec debeant promovere, quia sicut dicitur quod 
idem comes Henchmannus pecuniam Hench comitis filii Brendlini recepisset. 
Haec omnia inter ipsos utraque parte sunt abnegata et perpetualiter sedata, 20 
quae numquam seriatim debent revocari. Nos igitur quia iudices et iurati 
autoritate regia sumus constituti, ut quid ore coram nobis loquatur vero et 
iusto testimonio non infringatur nec infringi possit, super ipsam conven- 
tionem et emptionem inter comites Henricum filium Brendlini et Rothonem 
ortas et eoram heredes contulimus literas nostras in testimonium sub muni- 25 
mine sigilli conununitatis civium roboratas. Datum in Rodna, in vigilia 

o o o 

Thomae apostoli, anno ab incaraatione domini M CC LX. octavo. 



119. 

1268. Stephan iunior rex verleiht Comes Alexander fur seine 
bei der Schwarzhurg geleisteten Dienste einige Besitzungen. 30 

Druck: Codex patrius VI, 163 nach dem Orig. Archiv der Grafen Drugeth 
zu Homonna. Das Original ist an mehreren SteUen heschddigt. 

Stephanus dei gratia iunior rex Vngariae, dux Transsiluanus, do- 
minus Cumanorum omnibus Christi fidelibus praesens scriptum inspecturis 
salutem in omnium salvatore. Licet regia pietas manum munificam porri- 35 
gere debeat universis, illos tamen, quoram experta probitas laudata est 
in prosperis et in adversis, principaliori debet prosequi munere et favore, 
ut alii eoram exemplis invitati ad fidelitatis opera fortius accendantur. 
Proinde ad universorum notitiam harum serie volumus pervenire, quod 
licet Alexander comes de Zobolch filius Drag dilectus et fidelis noster 40 



*) VorUige: haas. 
") VorJage: cracito. 



101 

a primaevis pueritiae nostrae temporibus, in pluribus expeditionibus, casibus 
et fortunis nobis servierit fideliter et devote, nec rebus volens parcere nec 
personae et ea enarrari nequeant per singula suo modo, quaedam tamen 
in medium producere et inseri praesentibus iudicamus. Cum graves perse- 
5 cutiones per parentes nostros extra meritum pateremur, idem afifectu, sin- 
ceritate, obsequioso famulatu nobis reddidit adeo se devotum, quod prae 
certis mortis eventibus se ponebat in speculandis seu conzandis et aliis 
insurgentibus nobis viriliter et potenter, et cum claustra castri Feketeholm 
adiissemus deserentibus aliis baronibus nostris et militibus, post non posse 

10 resistere nostris persequentibus et inimicis, ipse nos non reliquit, sed ad- 
haerens nostro lateri, in ipso castro in nocturnis et diurnis vigiliis tam 
grata et accepta servitia impendit, quae vix possunt per singula recitarL Et 
cum, cum Laurencio filio Kemyn maiore persecutore nostro et inimico con- 
flictum haberemus, ubi [ide]m Laurencius captus fuit, unum bonum militem 

15 prostravit, ante omnes alios, cuius clipeum nobis misit, in nostram re- 
creati[onem et] consolationem, nam missio ipsius clipei, nobis pro [ ] 

materiam gaudiorum, fuit enim primum donum, in signum nostrae victoriae 
et triumphi, idem in eodem conflictu, inter alias virtutes mili[tares] et lau- 
dabiles fidelitates, de specialioribus militibus [ ]cium, decem 

20 et octo milites captivavit, quos omnes ad nos duxit, quemadmodum boves 
seu vitulos [ ] in conflictu quo Herricus palati[nu8] cum 

duobus filiis captus fuit, considerantes et attendentes opera eximiae virtutis 
et summae fidelitatis, eundem in [ ]os ass[ump]simus et rece- 

pimus, permittentes et locantes ad dextram esse nostram, et cum quidam 

25 miles insignis cum lancea vexillata irruisset in nos et lanceam suam in 
par[ ]8ellae nostrae fregisset, qui tamen per hastam nostram succu- 

buit in momento et hoc viso alii inimici nostri in nos irruere voluissent, 
idem Alexander comes, cavens nobis et custodiens nos, de laesion[e quali]bet, 
exercendo militias, modo ante nos, modo post nos et aliquando ad utrimque 

30 latus nostrum inter alias virtutes suas praeclaras et laudabiles militias, 
unum militem insignem in conspectu nostro prostravit hasta sua viriliter et 
laudabiliter dimicando, omnibus ut est notum. Quam ob rem in recompen- 
sationem fidelitatum et servitiorum ipsius volentes grata vicissitudine eidem 
occurrere, licet pro modico reputemus, quod ad praesens agimus, respectu 

35 eorum, quae facere intendimus et meretur, terram Malka vocatam, quam 
Myke barbatus a comite Drug patre ipsius Alexandri comitis receperat, 
sufficientem ad sex aratra, sicut dicitur, sitam in comitatu de Zotmar, item 
terram Clementis sine herede decedentis Keztel vocatam, in comitatu de 
Zemlyn existentem, praeterea terram OJan, similiter sine herede decedentis 

40 etiam Olan vocatam, sitam in comitatu de Borsod, cum omnibus utilitatibus 
et pertinentiis earum ac sub eisdem metis et terminis in quibus ab antea 
limitatae fuerant et possessae, eidem Alexandro comiti et suis heredibus 
heredumque successoribus donavimus, tradidimus et contulimus perpetuo 
possidendas. Ut igitur hae nostrae donationes robur obtineant perpetuae 

45 firmitatis nec in aliquo cursu temporum per quempiam possint in irritum 
revocari vel retractari, praedicto Alexandro comiti et suis posteris praesentes 



102 

contulimus literas duplicis sigilli nostri munimine roboratas. Datum per 
manus magistri Petri dilecti et fidelis nostri aulae nostrae vicecancellarii, 
anno domini millesimo ducentesimo sexagesimo octavo. 



120. 

1268. Stephan iunior rex nimmt die Sohne des Laurentius von 5 
Bylok und deren direkte Nachkommen unter die servientes regales auf. 

Druck: FejSr Codex VII, 3, 55 nach dem Orig. Archiv der Grafen BetMen, — 
BetMen Gesch. DarsteUung 109, Teutsch u. Fimhaber Sieb. Urkb. I, 91. 

Stephanus dei gratia iunior rex Ungariae, dux Transyluaniae omnibus 
Christi fidelibus praesens scriptum inspecturis salutem in omnium salvatore. 10 
Celsitudo regia et benignitas solet subiectos sibi ad gradum provehere altiorem, 
qui fideliter servierunt. Proinde ad universorum notitiam harum serie vo- 
lumus pervenire, quod cum Bochou, Bench, Benche et Bethlen, fiiii Laurentii 
de villa Bylok, conditionarii nostri scilicet tavemici nostri, qui vulgariter 
kurmis tarnuc dicuntur, a pueritiae nostrae temporibus nobis servivissent 15 
fideliter et devote, in memoriam etiam inter cetera servitia et fidelitates 
eorum, quae exhibuerunt, reducimus per praesentes, quod cum persequen- 
tibus parentibus nostris claustra castri Feketehalom adiissemus, Benche 
nobiscum intrans castrum praedictum in eodem permanendo, multa et grata 
servitia impendit indefesse, quae vix possunt per singula recitari. Praeterea 20 
Bochou in Hsuazeg in conflictu, quo Henricus palatinus cum duobus filiis 
suis captus fuit, servitia et fidelitatis opera pro nobis exercendo, fuit letaliter 
vulneratus. Nos itaque in recompensationem servitiorum et fidelitatum eorum 
volentes grata vicissitudine eisdem occurrere et respondere [ ] con- 

ditionariorum nostrorum seu praedictorum eosdem, et per eos universos 25 
posteros ipsorum ab eisdem per directam lineam descendentes [ ] et 

simpliciter [ ] *) nostrorum regalium duximus transferendos. Ut igitur 

[ ] eisdem a^) [ ] et concessa robur obtineat perpetuae fir- 

mitatis nec in aliquo cursu temporum possit vel debeat per quempiam in 
irritum revocari vel retractari, praedictis Bochou, Bench et Bethlen ac eorum 30 
posteritatibus praesentes concessimus literas duplicis sigilli nostri munimine 
roboratas. Datum per manus magistri Petri dilecti et fidelis nostri aulae 
nostrae vicecancellarii, anno domini millesimo ducentesimo sexagesimo octavo. 



121. 

1268. Stephan iunior rex verleiht Alexander, Ban von Sewerin, 35 
Jur seine Dienste mehrere Besitzungen. Praefatus banus parentibus, 
filiis, fratribus, possessionibus ac omnibus bonis et rebus post tergum 

') Zu erganeen: in numenim servientium. 
") Hierauf eu ergdmen: nobis. 



103 

penitus derelictis nobis exhibere non expavit et ad castrum Fekete- 
holm vulgo nuncupatum nobiscura intravit ibique nobis genera ser- 
vitiorum diversa ad nostrum mandatum exbibuit animo hilari et 
iucundo tamquam doraino suo naturali. Item primo die quando Con- 
5 rardus filius Xemjn ad portas castri memorati manu armata auxilio 
parentum nostrorum accessisset, praedictus banus cum eodem forti 
manu concertavit 

Datum per manus magistri Fetri dilecti et fidelis nostri aulae 
nostrae vicecancellarii, anno ab incamationis domini M^KjC^LX^ octavo. 

10 Druck: Wemel Cod. Arpad. VIII, 196 ncich der Bestdtigungsurkunde des 

Konigs Ludwig I. von 1365, abgedruckt von Waltherr in Magyar tudom. akad, 
ivkonyvei VI, 430. — FejM- Codex IV, 3, 465. Densuaianu Documenie 339. 

122. 

1268. Stephan iunior rex adelt die Dienstleute des Comes Fetrtts 

15 von Gomor, Pouka und Barnabas fur ihre treuen Dienste spedaliter 

tempore persecutionis nostrae et miseriae, quando videlicet dura et 

crudelis et iniusta persecutio parentum nostrorum de regno nostro 

extra terminos regni nostri ad castrum Fekethewhalom fugando in- 

trare coarctavit, tandem post exitum ipsius castri Laurencio adver- 

20 sario nostro capitali capto et convincto iidem Pouka et Bamabas 

unacum domino ipsorum Petro comite videlicet fiJio Eliae ante omnes 

alios nobis occurrerunt ad omne mandatum et praeceptum nostrum 

se sine intermissione submittentes, donec ad pacis cum parentibus 

nostris devenissemus unionem. 

25 Datum per manus magistri Petri dilecti et fidelis nostri aulae 

nostrae vicecancellarii, anno domini M^C^LX^ octavo. 

Druck: Wenzel Cod. Arpad. VIII, 200 nack der Beglaubigungsurkunde dea 
Erlauer KapiteU von 1340, Orig. Ungar. Landesarchiv Budapest. 

123. 

30 1268. Stephan imior rex nimmt den Eisenhurger Burghorigen 
Marcellus wegen seiner Dienste, welche er specialiter in Grecia et in 
Feketeuholm et etiam in Ilsuasag, cum conflictum cum Henrico pa- 
latino et cum omni exercitu patris nostri habuissemus, sub vexilla 
Nicolai vaivodae Transiluani, comitis de Zonuk fidelis nostri, dem- 

35 selhen crvnesen hatte, unter die servientes nobiles auf. 

Datum per manus Petri aulae nostrae vicecancellarii dilecti et 
fidelis nostri, anno domini MCCLXVm 



104 

Druck: Kercselich NoHUae praeUminares 221 nach dem Orig. der Bestdtigungs- 
urkunde Kdnig Stepham V. von 1272. — Katona Hist. crit. VI, 492. Fejer 
Codex IV, 3, 468. 

Bruchstiick: Bdrdosy Supplementum 312. 

Begest: Teutach u. Fimhaber Sieb. Urkb. I, Seite IXL. 5 



m. 

1268. Stephm iunior rex addt drei Sohne Csakis, Biharer Burg- 
horige, fur ihre Dienste, welche dieselben amh bei dem Castrum 
Feketeuholm ihm erwiesen hdben. 

Begest: Timon Epitome chron. 74. Katona Hist. crit. VI, 491. Teutsch u. 10 
Fimhaber Sieb. Urkb. I, SeiU IXL. 



125. 

1268. Das Weissenburger Kapitd bezeugt, dass Cute iobagio 
castri de Torda seine Besitzung Gerend an Samson fur 15 Mark 
SUber verkauft hat und von dessen Sohnen bemhlt worden ist. 15 

Datam anno domini M®. CC. L. X. octavo. 

EingeschcUtet von dem Weissenburger Kapitel 1287, Orig. Ungar. Landes- 
archio Budapest. 

Druck: Godex patrius VII, 111. 



126. 20 

Ofen 1269 Mai 1. Stephan iunior rex schenkt dem Weissen- 
burger Kapitel neuerdings eine SaUgruhe zu Thorda. 

Eingeschaltet von Kdnig Ladislaus IV. 1276 und mit dieser Urkunde von dem 
Woiwoden Matheus 1276, Orig. Kapitelarchiv Karhburg. 

Druck: Fejer Codex VII, 4, 135. Schuller Archiv J, 68. Teutsch u. Fimhaber 25 
Sieb. Urkb. I, 91. Wenzel Cod. Arpad. III, 201. 

Nos Stephanus dei gratia rex Hungariae significamus tenore prae- 
sentium universis, quod visa paupertate capituli Transilvani donavimus 
eidem ex novo salifodinam de Torda liberam et exemptam ab omnibus offi- 
cialibus nostris et ab omnibus vaivodis ac officialibus eorundem, relaxavimus 30 
insuper eidem capitulo omnem collectam regalem a populis suis pro tempore 
quovis provenientem perpetuo et inconcusse, promittentes, ut quandocumque 
praesentes nobis fuerint reportatae, privilegium nostrum super eisdem dona- 
tionibus ipsi oapitulo concedemus. Datum Budae, in octavis Georgii martyris, 
anno domini 'Sl. C(j. LX. nono. 35 



105 

127. 

1269. Stephan iunior rex verleiht Comes Chyl von Kelling die 
terra DemetrU und terra Vincencii. 

Eingeschaltet von Konig Ladislaus IV. 1272 und mit dieser Urkunde von dem 
5 Weissenburger Kapitel 1355, Orig. Ungar, Landesarchiv Budapest. 

Druck: FejSr Codex VII, 4, 136, Teutsch u. Fimhaber Sieb. Urkb. I, 93. 
Densusianu Documente 342. 

Stephanus dei gratia iunior rex Hungariae, dux Transsiluanus, do- 
minus Cumanorum omnibus Christi fidelibus praesentem paginam inspecturis 

10 salutem in omnium salvatore. Ut oblivio gestis hominum nequeat novercari, 
ipsa gesta literarum patrocinio consueverunt roborari. Proinde ad universorum 
notitiam tam praesentium quam futurorum harum serie volumus pervenire, 
quod attendentes fidelitates et servitiorum merita Chyl comitis de villa Kelnuk, 
quae et quas idem nobis a temporibus infantiae nostrae iugiter nobis famulando 

15 fideliter exhibuit et devote et specialiter tempore persecutionis nostrae et 
miseriae, quando videlicet dura et crudelis persecutio parentum nostrorum 
no8 extra regnum nostrum voluit effugare, cum efPectu idem Chyl comes 
omnibus bonis suis et liberis post tergum derelictis nobis adhaesit et no- 
biscum mansit sub castro Dewa et sub castro Feketuholm cum hostibus 

20 nostris pro redemptione nostra viriliter dimicavit et multos ex iisdem capti- 
vavit, demum in Dsazyg in bello nostro generali dictus Chyl comes coram 
oculis nostrae maiestatis ante omnes alios hostium cuneos perturbavit, caedem 
magnam hominibus inferendo, ubi vubiera letalia in se recepit, in recom- 
pensationem servitiorum eiusdem volentes grata vicissitudine occurrere ut 

25 tenemur, licet maioribus dignus habeatur et mereatur terram Demetrii in- 
fidelis nostri et terram Vincencii, quae fuerunt terrae castri in comitatu 
Albensi, ipsi Chyl comiti fideli nostro et per eum suis heredibus heredumve 
successoribus cum omnibus pertinentiis et utilitatibus earundem sub iisdem 
metis et terminis, quibus per viros nominatos fuerunt limitatae et possessae, 

30 dedimus, donavimus et contulimus iure perpetuo et irrevocabiliter possi- 
dendas. Ut igitur haec nostra donatio robur obtineat perpetuae firmitatis 
nec tractu temporis per quempiam possit et debeat retractari, praesentes 
concessimus literas duplicis sigilli nostri munimine roboratas. Datum per 
manus magistri Petri dilecti et fidelis nostri aulae nostrae vicecancellarii, 

35 anno domini M"* CC® LX® nono. 



128. 

12 6 9. Stephan iunior rex verleiht Comes Andreas de Gyog fur 

die ihm tempore persecutionis nostrae et miseriae, oronibus bonis suis 

post tergum derelictis adhaerendo nobis et intrando nobiscum claustra 

40 castri Feketeuholm et in aliis plurimis articulis erwiesenen Dienste 

einige Besitjnmgen. 



106 

[DJatum *) per manus magistri Petri aulae nostrae vicecancellarii 
dilecti et fidelis nostri, anno domini M^ CC^ sexagesimo nono. 

Druck: Wemel Cod. Arpad. VIII, 238 fMch dem Orig. Ungar. Landesarchiv 
Budapest. — Fejer Codex IV, 3, 527. Densusianu Documente 343. 



129. 

1J269. Palatin Benedikt, iudex curiae des Konigs Stephan als 
rex imior, comes de Cibinio. 

Crenannt von Friedrich Pesty Az eltilnt rigi vdrmegyik II, 102 nach einer 
Ueberlieferung im MajkUh^schen Archiv, 



130. 10 

1270. Stephan iunior rex verleiht an Comes Demetrius wnd Comes 
Michael die Burg Fyzer und einige Ortschaften fur die treuen Dienste, 
quae et quas iidem nobis a temporibus infantiae nostrae et eorundem in 
domo nostra iugiter famulando, mille mortis casibus se exponendo, fide- 
liter exhibuerunt et devote et specialiter tempore persecutionis nostrae 15 
et miseriae, quando videlicet dura et crudelis persecutio parentum nos- 
trorum nos ex consilio infidelium baronum quorundam regni Hungariae 
sine culpa nostra extra regnum nostrum voluit eifugare cum eifectu, 
et solennitate nostrae coronae denudare, iidem Demetrius et Michael 
comites fideles nostri praedilecti omnibus cognatis eorundera, rebus et 20 
possessionibus post tergum penitus derelictis nobis adhaeserunt Quorum 
unus videlicet comes Demetrius ad castrum Feketeholm vulgo nun- 
cupatum nobiscum intravit, ibi omnia genera servitiorum nobis ex- 
hibuit bono animo et patienter ad nostrum mandatum et praeceptum, 
alius vero scilicet comes Michael duo castra eorundem nostro nomine, 25 
castrum Fyzer et castrum Temethyn nuncupatum, ex praecepto nostro 
contra omnem potentiam patris nostri et infidelium regni nostri con- 
servavit, dona seu promissiones parentum nostrorum penitus noluit 
exaudire, sed fidelitate nobis permansit adoptata. Et demum cum de 
castro Feketeholm comitem Demetrium in legatione nostra speciali ad 30 
parentes nostros causa impetrandae misericordiae misissemus, eundem 
Laurencius filius Kemyn, qui nostrum castrum obsidebat et vitam 
nostram exstinguere cupiebat, captivavit, ubi pro fidelitate nobis im- 
pendenda graviter fuit tormentatus ab eodem. Tandem inspirata caelesti 

>) Baum fiir D leer gelassen. 35 



107 

gratia cum manu bellica de ipso castro descendissemus, dictus comes 
Demetrius laudkbiliter dimicavit. 

Datum per manus magistri Petri dilecti et fidelis nostri aulae 
nostrae vicecancellarii, [a]nno domini M*^ CC^ septuagesimo. 

Druck: Wenzd God. Arpad. VIII, 255 nach der Best&Ugungsurkunde des 
Konigs Stephan V. von 1272, Orig. Ungar. Landesarchiv Budapest. — Densusianu 
Doeumente 344. 



131. 

1J270. Siephan iunior rex belohnt Jakob, Comes EmericKs Sohn 
10 ytir seine Dienste. Adhaerendo nobis et intrando nobiscum claustra 
castri Feketeuholm vulgariter nuncupati servitia exhibuit. 

Datum per manus magistri Pauli aulae nostrae vicecancellarii 
dilecti et fidelis nostri, anno domini M® CC^ septuagesimo. 

Druek: Wenzel Cod. Arpad. VIII, 292 nach dem Orig. Ungar. Landesarchiv 
15 Budapest. — Densusianu Documente 345. 



132. 

1JS70 Mai 2. Magister Benedictus Zibiniensis praepositus als 

Vizekamler in der Urkunde des KSnigs Stephan V. fu/r Gomes Thohias. 

Datam per manns magistri Benedicti Zibiniensis praepositi, aolae 

20 regiae vicecancellarii, anno dominicae incamationis M'* CC** septua- 

gesimo, sexto Nonas Maii, regni autem nostri anno primo. 

Druek: Wenzel Cod. Arpad. VIII, 296 nach dem Orig. Ungar. Landesarchiv 
Budapest. — FejSr Codex V, 1, 19. 

Begest: Teutsch u. Firnhaher Sieb. Urkb. I, Seite L. 



25 133. 

1^70 Mai 2 bis 1272 August 1. Konig Stephan F. erklart 
Laurendus wnd dessen Sohn Leustachius der Freiheiten der Szekler 
von Telegd theilhajlig und eximirt die erstgenannten von der Amts- 
gewalt des Woiwoden von Siebenburgen. 

30 Bestdtigt von Konig Ladislaus IV. 1279 vor Augmt 6. Orig. Perg. Ungar. 

Akademie Budapest. — Ein ztoeites Original dieser Best&tigungaurkunde, welches 
nach Szabd Szik. oMeoSltdr III, 4, im Stadtarchiv Schdssburg aufhewahrt sein soll, 
ist dort nicht vorfindig. 

Druck: Codex patrius VI, 244. Szabd Szik. okleviUdr IU, 2. 



108 

Stephanus^) dei gratia rex Hungariae significamus tenore praesen- 
tium universis tam praesentibus quam futuris, quod acced6ntes ad nostram 
praesentiam Laurencius filius Hylyee ^) et Leostachius filius eiusdem petentes 
a nobis, ut ipsos ac possessiones eorundem hereditarias quariun prima 
Scederyes') vocata, super quam est constructa ecclesia lapidea in honore 5 
Mariae virginis, altera vero possessio similiter hereditaria Scenkerest*) vocata, 
super quam est constructa ecclesia lapidea in honore sanctae crucis, quae 
possessiones sunt in vicinitate Siculorum de Telegd indistincta sine meta 
perfrui et uti secundum legem et statutum*) omnium Siculorum de Telegd 
et nos inspectis servitiis*) et fidelitatibus praedictorum scilicet Laurencio 10 
et Leostachio filio eiusdem^) concessimus et donavimus diligenter prout 
postularunt Ea propter praecipimus vobis universitatibus Siculorum de 
Telegd firmiter per praesentes, quatenus praescriptum Laurencium et filium 
eiusdem ac suos heredes heredumque successores in vestram universitatem 
favorabiliter recipere velitis, et eosdem ab omnibus male facientibus defen- 15 
dere seu protegere non tardetis ita tamen, ut praenominatos Laurencium 
et suos heredes cum possessionibus eorundem excepimus et recepimus ab 
omnibus comitatibus vaivodatum ita, ut nullus officialis alicuius vaivodae 
praesumat iudicare seu molestare.®) 



134. 20 

1270 Mai 18. Moyses palatinus, comes Supruniensis et Scy- 
biniensis fuhrt den Erzbischof von Gran in das Amt des Comes 
von Gran ein. 

Datum in dominica proxima post quindenam apostolorum Fhylippi 
et Jacobi, anno dominicae incarnationis M^. CC®. septuagesimo. 25 

Druck: Knaxiz Monumenta I, 576 nach der Bestdtigungsurhunde des Konigs 
Ladislaus IV. von 1288, Orig. Kapitelarchiv Gran. — FeJSr Codex V, 1, 21. 



m. 

Alt-Pest 1270Septemher 8. Albertus magister agasonum nostrorum 
et comes Scibiniensis als Zeuge in der Urkunde des Konigs Stephan V., 30 
womit derselbe die Urkunde des Konigs Bela IV. von 1267 betreffend 
die Besitzwng Praudauiz ultra Drauam existentem hestdtigt. 

') For/dge: LacUslaus. /Sera6d : Stephanus. SiehdenText der Beatdtigungsurkunde 
des Konigs Ladislaus IV, von 1279. 

«) Szabd: Hylyce. 35 

*) Szahd: Zederies. 

*) Szaho: Scentkerest 

») So Szabd. Vorlage: statum. 

•) Vorlage: servitis. 

^) Szahd: LAurencii et Levstachii filii, eisdem. 40 

<) MU dieaem Wort acMieast die Urkunde auch bei Seabd. 



109 

Datam in veteri Pest per manas magistri Benedicti praepositi 
Orodiensis aulae nostrae vicecancellarii dilecti et fidelis nostri, anno 
domini M® CC^ LXX®, octavo die intrante mense Septembri, indic- 
tione Xni, regni antem nostri anno primo. 

5 Druek: Wemel Cod, Arpad, VIII, 277 nach dem Orig, im Borsoder Kami' 

taisttrchiv su Miskolcz. 



m. 

1270 Dezember 10. Kdnig Stephan V. belohnt den Ban Ponych 
fur dessen Dienstleistungen durch Verleihung von Giitem im Zalaer 

10 Komitat. Praeterea cum dominns rex, carissimns pater noster, illustris 
rex Hungariae clarae memoriae relegata pietate patema, qua filii non 
compellendi, sed sunt potius confovendi, quorundam baronum infi- 
delium incitatione ad fines regni Hungariae usque ad locum, qui 
Feketeuhalm dicitur, nos transferre coegisset, nobis in castro praedicti 

15 montis inclusis et per armatorum multitudinem coarctatis et vallatis, 
idem Ponjch banus cum quibusdam suis sociis licet paucis fortunae 
casibus se committere non formidans, tam per potentiam quam per 
astutiam suam devicit exercitum baronum infidelium, quo ibidem 
vallati fueramus et obsessi, restaurando nobis fiduciam de regni gu- 

20 bemaculo et vita conservanda. Et insuper exercitum Emerii bani ex 
missione pra«dicti patris nostri contra nos venientem debellavit ad- 
ducendo nobis ipsum Emerium banum dicti exercitus capitaneum 
captivatum. 

Datum per manus magistri Benedicti Orodiensis ecclesiae prae- 

25 positi, aulae nostrae vicecancellarii dilecti et fidelis nostri, anno domini 
M® CC® septuagesimo, quarto Idus Decembris, regni autem nostri 
anno primo. 

Dmek: Wensd Cod, Arpad. XII, 6 naeh dem Orig, Archiv der FHrsten 
BaUhydwy zu Kdrmend. — Deneusianu Documente 347. 

30 137. 

1370. Konig Stephan V. nimmt Dominicus, Burghorigen von 
Zala, f&r seine Dienste unter die nobiles seu regales servientes 

auf, quod cum in officio tavemicorum nostrorum 

maxime eo tempore, cum propter persecutionem parentum nostromm 

35 inclitae recordationis in Feketeholm aufugissemus, idem Dominicus 

personam suam diversis servitiomm casibus exponere non formidans, 



110 

continue nobis stadaeiit famalari et sub eodem castro Eeketeholm 
crudeliter valneratos exstiterit 

Datam per manas magistri Benedicti praepositi Orodyensis, aalae 
nostrae vicecancellaiii dilecti et fidelis nostri, anno domini M*' CC** 
septaagesimo, regni aatem nostri primo. 

Druck: Wtmel Cod, Arpad. VIII, 306 nach der Beglaubigungsurkundc des 
Veszprinier KapiteU von 1355, Orig. Ungar. Landesarchiv. — Fejer Codex V, 
1, 57. Demuaianu DocumetUe 350. 

Begest: Teutsch u. Firnhaber Sieb. Urkb. I, Seite LL 



138. 10 

1271 September 27. Albertus magister agasonum, comes Zybi- 
niensis als Zeuge in der Urkunde des Konigs St&phan V., womit 
derselhe die Urkunde des Konigs Bela IV. von 1242 fur die hospites 
von Petrine bestdtigt. 

Datum per manns magistri Benedicti Orodiensis ecclesiae prae- 15 
positi, aulae nostrae vicecancellarii dilecti et fidelis nostri, anno 
domini M« CC<> LXX<> primo, indictione Xim., V. Kalendas Octobris, 
regni autem nostri anno secundo. 

Druck : Wenzel Cod. Arpad. XII, 694 nach der Best&tigungaurkunde des Kdnigs 
Ladislaus IV. von 1^74, eingeschaltet von dem Agramer Kapitel 1341, Orig. 20 
Ungar. Landesarchiv Budapest. 

Begest: Densusianu Documente 354. 

139. 

1271. Konig Stephan V. hest&tigt Comes Chyel in den demselhen 
von Teel uherlassenen Besitzungen. 25 

Orig. Perg. Ungar. Landesarchiv Budapest. Doppelsiegel , weisses Wachs, 
Brui^istiick; Avers: Kdnig auf dem Throne siteend; Bevers: DoppeUcreus; an 
roih-gruner Seidenschnur angehdngt. 

Druck: Fejir Codex V, 1, 135. Teutsch u. Firnhaber Sieb. Urkb. I, 95. Vereins- 
archiv Neue Folge XV, 170. Transilvania 1871, 67. Densusianu Documente 355. 30 

[SJtephanus ^) dei gratia Hungariae, Dalmaciae, Croaciae, Bamae, 
Seruiae, Oalliciae, Lodomeriae, Cumaniae, Bnlgariaeque rex universis Christi 
fidelibus praesentes literas inspecturis salutem in omnium salvatore. Ad 
universorum notitiam harum serie volumus pervenire, quod cum Chyel 
comes filius Ervyn de Calnuk et Teel filius Ebl de Brasu cognatus eiusdem 35 
grata nobis semper et laudabilia servitia in diversis expeditionibus nostris, 

I) Baum fUr 8 leer gelassen. 



111 

quas suo loco et tempore nos facere oportuit et specialiter in castro Feketeu- 
holm, cum omni fidelitate laudabiliter impendissent, nos ob merita servi- 
tiorum suorum contuleramus eidem Teel per se quandam terram seu villam 
Herbordi vaivodae, videlicet inter duos fluvios Kykullu, ubi iidem fluvii 
5 coniunguntur, adiacentem, et alteram quandam terram Zanchalteluky vocatam, 
vicinam seu contiguam terrae seu viUae supra dictae. Sed postmodum idem 
Teel dictas terras ex nostra permissione seu voluntate reliquit et vendidit 
eidem Chyel comiti cognato suo possidendas pleno iure. Nos igitur conside- 
ratis meritoriis servitiis ipsius Chyel comitis praedictas terras tum pro eo, 

10 quod easdem dictus Chyel comes ex nostra permissione ab eodem Teel 
dignoscebatur comparasse, tum etiam pro eo, quod easdem terras et pro 
servitiis ipsius Chyel comitis praefato Teel contuleramus, sicut superius est 
expressum, reliquimus et dimisimus eidem Chyel comiti et suis heredibus 
heredumque suorum successoribus perpetuo possidendas, sine iuris prae- 

15 iudicio alieni, cum pertinentiis et utilitatibus suis ac sub eisdem veteribus 
et antiquis metis, sub quibus hae eaedem terra^ deguerunt. In cuius rei 
memoriam firmitatemque perpetuam praesentes eidem Chyel comiti con- 
cessimus literas duplicis sigilli nostri munimine roboratas. Datum per manus 
magistri Benedicti praepositi Orodiensis ecclesiae, aulae nostrae vicecancellarii 

20 dUecti et fidelis nostri, anno ab incarnatione domini M.C.C. UlX primo, 
regni autem nostri anno secundo. 



140. 

Weissenburg, 1271. Matheus, Woiwode von Siehenhurgen, be- 
sUUigt, dass Konig Stephan V. die terra Ohruth dem siebenburgischen 
25 Bisthum und Kapitel geschenkt habe. 

Orxg, Perg, Kapitelarchiv Karlsburg. Siegel war an Pergamentstreifen angehangt. 

Druck: Szeredai Notitia 6. Teutsch und Firnhaber Sieb. UrJcb. I, 96. Szabd 
Ssik. okleviUdr, I, 17. Densusianu Documente 358. 

Unvollstdndig : Katona Hist. crit. VII, 573. Fejh- Codex V, 1, 169. 

30 Begest: TortSnelmi tdr 1889, 568. 

Nos Matheus vaivoda Transiluanus, comes de Zounuk memoriae 
commendantes tenore praesentium significamus universis, quod terram Obruth 
vocatam, quae est sita iuxta Onpoy terram, capituli ecclesiae beati Michaelis 
iUustris Stephanus rex Yngariae dominus noster naturaUs cum suis Uteris 

35 nobis scientibus et videntibus coUationi regiae per omnia pertinentem contuUt, 
tradidit et donavit episcopatui et capitulo ac ecclesiae beati MichaeUs iure 
perpetuo et irrevocabiUter possidendam, quam primitus ex donatione regia 
Yula condam banus usque ad mortem suam, et demum Zubuzlaus Siculus 
successive possederat pacifice et quiete. Quae terra coram testimonio abbatis 

40 de Kerch et Andrea comite de Gyog homine domini regis convocatis omnibus 
commetaneis et vicinis, et speciaUter coram nobis exstitit reambulata nuUo 



112 



contradictore penitus existente, et eosdem in pacifica possessione dictae terrae 
vidimus permanere et super his omnibus literas nostras praesentes et testi- 
moniales duximus eisdem conferendas, sigilli nostri munimine roborando. 
Datum Albae, anno domini millesimo ducentesimo septuagesimo primo. 



141. 5 

1271. Albertus magister agasonum, comes de Sjbinio als Zeuge 
in der Urkunde K6nig Stephans V. van 1271, toomit derselbe den 
Freibrief Konig Belas IV. von 1247 jwr die hospites de Lwprecheaza 
bestdtigt. 

Datum per manus magistri Benedicti praepositi Orodiensisr, aulae lo 
nostrae vicecancellarii dilecti et fidelis nostri, anno domini millesimo 
ducentesimo septuagesimo primo. 

Druck: Wemel Cod. Arpad. VIII, 345 tMch einer heglauhigten Ahschrift 
Ungar. Landesarchiv Budapest. 

Begest: Densusianu Documente 357. 15 



142. 

1271. Albertus m^^ster agasonum, comes de Zibinio als Zeuge 
in der Urkunde Konig Stephans V. fur Comes Thomas und dessen 
Briider hetreffend eine Besitzung im Zempliner Komitat. 

Datum per manus magistri Benedicti praepositi Orodyensis, aulae 20 
nostrae vicecancellarii dilecti et fidelis nostri, anno domini M^ CC® 
septuagesimo primo, regni autem nostri anno secundo. 

Druck: Wemel Cod. Arpad, VIII, 341 nach der Beglauhigungsurkunde des 
Erlauer KapiteU von 1357, Orig. Archiv der Fursten Eszterhdzy zu Eisenstadt. 

Begest: Densusianu Documente 356. 25 



143. 

1271. Albertus magister agasonum, comes de Zybinio als Zeuge m 
der Urkunde Konig Stephans V., womit derselbe die Zalaer Burg- 
hdrigen Simon und Amanus unter die servientes regaUs aufnimmt. 

Datum per manus magistri Benedicti Orodiensis ecclesiae prae* 90 
positi, aulae nostrae vicecancellarii, anno domini millesimo ducen- 
tesimo septuagesimo primo, indictione quarta decima, regni autem 
nostri anno secondo. 



113 

Druck: Fejir Codex V, 1, 137 nach der BestdUffungsurhunde des Kdnigs 
Ladialaus IV. von 1272 in der Handschrift CoU. dipl. Kaprinai II, sub B 87. 

Begest: Teutsch u. Firnhaber Sieb. Urkb. I, Seite LII. Densuaianu Doeu- 
mente 356. 



5 144. 

1373 Februar 1. Albertus magister agasonum, comes de Sibinio 
als Zmge in der Urkunde des Konigs Stephan V. fur die hospites 
de villa Olaszi prope Potok. 

Datam per manus magistri Benedicti ecclesiae Orodiensis prae- 
10 positi^ aulae nostrae vicecancellarii dilecti ac fidelis nostri^ anno 
domini MCCTjXXTT, Kalendis^ Februarii, indictione quinta decima, 
regni autem nostri anno secundo. 

Druck: Fejkr Codex V, 1, 181 nach CoUectio Comides VIL — Densusianu 
Documente 362. 



15 145. 

1373 Febrmr 9. Albertus magister agasonum, comes de Scibinio 
als Zeuge in der Urkunde des Konigs Stefan V. Jur Johannes filius 
Gnbul de Zepus. 

Datum per manus magistri Benedicti Orodiensis praepositi, aulae 
20 nostrae vicecancellarii dUecti et fidelis nostri, anno domini millesimo 
CC^ septuagesimo secundo, quinto Idus Februarii, indictione quinta 
dedma, regni autem nostri anno secundo. 

Druck: Codex patrius V, 45 n^uh dem Orig. Archiv der Familie Bdrcsay mu 
Suveges unweit Kaschau. 

25 Begest: Denstmanu Doctmente 363. 



146. 

1373 Februar 16. Konig Stephan V. helohnt Magister Johann 
und Stephan, Sohne Comes Gwcts, fur ihre treuen Dienste, quae 
nobis in diversis expeditionibus regni nostri exhibuerunt fideliter et 
30 devote. Specialiter tamen quae nobis in castro Ffekethehygh existentibus 
exhibuerunt ita videlicet, quod cum Laurencius fiKus Kemeny ex- 
pugnaret contra nos dictum castrum iidem Johannes et Stephanus 
magistri pro fidelitate nobis exhibenda viriliter dimicando quam plu- 

^) Vorlage: Ealendas. 
Uikiiiidaibiiclu 3 



114 

ribus vulneribus exstitenmt vulnerati. Ceterum cum permittente domino 
de castro dicto ad partes Danobiales duxissemus gressus nostros. 

Unter den Zeugen: Albertus magister agasonum, comes de Zybinio. 

Datum per manus magistri Benedicti Orodyensis ecclesiae prae- 
positi, aulae nostrae vicecancellarii dilecti et fidelis nostri, anno domini 5 
millesimo CC^. LXX* secundo, quarto decimo Kalendas Marcii, in- 
dictione quinta decima, regni autem nostri anno secundo. 

Druck: Godex patrius V, 46 tiach der Beglaubigungsurkunde des Erlauer 
Kapiteh van 1331, Orig. Archiv der Grafen Dessewffy gu Margonya bei Bartfeid. 
— Wagner Dipl. Saros. 286. Katona Hist. crit. VII, 591. Fejir Codex V, 1, 10 
228. Densuaianu Documente 368. 



147. 

1J27J2 Febrmr 16. Konig Stephan V. belohnt die Sohne Mokuds 
fur ihre Dienstleistungen in diversis regni nostri expeditionibus et 
specialiter in castro Feketheholm nuncupato, cum ad illud propter 15 
defensionem seu tuitionem nostrae personae et nostrorum, qui tunc 
praesentes nobiscum aderant, ante exercitum Belae dei gratia illustris 
regis Hungariae patris nostri carissimi adiissemus. 

Datum per manus magistri Benedicti praepositi ecclesiae Orodiensis, 
aulae nostrae vicecanceUarii dilecti et fidelis nostri, anno domini 20 
M®. C® C^. septuagesimo secundo, quarto decimo Kalendas Marcii, 
indictione quindedma, regni autem nostri anno secundo. 

Druck: Codex Zichy I, 28 na^ih der Bestdtigungsurkunde des Kdnigs Wemel 
von 1303, Orig. Archiv der Grafen Zichy zu ZsHy. 



148. 25 

1272 Februar 16. Albertus magister agasonum, comes de Sd- 
binio ofe Zeuge in der Urkunde des Konigs Stephan F., womit der- 
sdbe seine Urhmde von 1267 betreffend die terra Fkezca fur Magister 
Pows bestdtigt. 

Datum per manus magistri Benedicti Orodiensis ecclesiae prae- 30 
positi, aulae nostrae vicecancellarii dilecti et fidelis nostri, anno do- 
mini M^ CC® septuagesimo secundo, quarto decimo Kalendas Marcii, 
indictione quinta decima, regni autem nostri anno secundo. 

Druck: Wenzd Cod. Arpad. VIII, 383 nach der Beglaubigungsurkunde des 
Judex euriae Stephan Baihori von 1464. 35 

Begest: Densusianu Documente 365. 



115 

U9. 

1272 Februar 16. Albertus magister agasonum, comes de Zybino 
ofe Zeuge in der Urhmde des Konigs Stephan V. jwr Horige von 
JEisenburg. 
5 Datum per manus magistri Benedicti praepositi Orodiensis, aulae 
nostrae vieecancellarii dilecti et fidelis nostri, anno domini M^. CC^. 
septuagesimo secundo, quarto decimo Kalendas Marcii, indictione 
quinta decima, regni autem nostri anno secundo. 

Druek: Codex pcUrius I, 66 nach dem Orig. Archiv der Familie Vidos zu 
10 Mihdfyfa. — F(^'Sr Codex V, 1, 214. 

Begest: DenauHanu Documente 364. 



m 

1272 Februar 23. Albertus magister agasonum, comes de Zybinio 
als Zeuge in der Urkunde des Konigs Ste/phan V., mit wdcher 
15 derselhe das Nonnenkloster au/ der Haseninsd im Besite der terra 
Potos best&tigt. 

Datum per manus magistri Benedicti Orodiensis ecclesiae prae- 
positi, aulae nostrae vicecancellarii dilecti et fidelis nostri, anno ab 
incamatione domini M^ CC^ LXX^ secundo, septimo Kalendas Marcii, 
20 indictione quinta decima, regni autem nostri anno secundo. 

Druck: Wemd, Cod. Arpad. VIII, 380 nach dem Orig. Ungar. Landesarehiv 
Budapest. 

Segeet: Deneusianu Documente 365. 



151. 

25 1272 M&rz 19. Albertus magister agasonum, comes de Zybinio 

ais Zeuge in der Urkunde des Konigs Stephan V. betreffend die 

terra Delnafeu. 

Datum per manus magistri Benedicti Orodiensis ecclesiae prae- 

positi, aulae nostrae vicecancellarii dilecti et fidelis nostri, anno do- 
30 mini M® ducentesimo septuagesimo 11, quarto decimo Kalendas Aprilis, 

indictione quinta decima, regni autem nostri anno secundo. 

Druck: Fejh' Codex V, 1, 190 nach der Handsehrift CoU. dipl. SzechSnyi II, 436. 

Begest: Teutsch u. Fimhaber Sieh. Urkb. I, Seite LIII Densusianu Docu- 
mente 372. 

8* 



116 

152. 

1272 April 26. Albertas magister agascmam, comes de Scibinio als 
Tjeuge vn der Urkunde des Konigs Stephan F.^ fnit welcher dersetbe den 
Soknen Chepanus de GtUhkeled die terra Feketeumep in Syrmien verleiht. 

Datam per manas magistri Benedicti ecclesiae Orodiensis prae- 5 
positi, aalae nostrae yicecancellarii dilecti et fidelis nostri, anno domini 
mill^imo CG septaagesimo secando, sexto Kalendas Maii, indictione 
qainta decima, r^ni aatem nostri anno secando. 

Druek: Fejer Codex VI, 2, 393 nadi dem Orig. 

153. 10 

1272 April 28. Albertas magister agasonam, comes de Cibinio 
als Zeuge in der Urkunde des Konigs Stephan F., mit welcher der- 
seJhe einige Getreue fur die Uroberung von Guns helohnt. 

Datam per manas magistri Benedicti Orodiensis ecclesiae prae- 
positi, aalae nostrae vicecancellarii dilecti et fidelis nostri, anno domini 15 
millesimo dacentesimo septaagesimo secando, qaarto Kalendas Maii, 
indictione decima qninta, regni aatem nostri anno secando. 

Drwik: Fejer Codex V, 1, 236 naeh der HandschHft CoU. dipl. SzeMnyi U, 392. 



154. 

1272 Mai 23. Eonig Stephan V. hestatigt den von ihm dem 20 
CisterzienserUoster Kerz 1264, Nr. 107, ertheilten Schutzhrief. 

Mngeschaltet ven Konig Andreas III. 1299 und mit dieser Urhunde von Kdnig 
Otto 1306, Orig. Hermannst. Archiv. — Die Urkunde Ott&s ist auch eingesthaUet 
vom Kolozmonostorer Konvent 1494, Orig. Hermannst. Ardtiv. 

Druck: Fejhr Codex V, 1, 205. Teutsch und Fimhaber Sieb. Urkb. I, 98. 25 
Densusianu Documente 374. 

Stephanus dei gratia Vngariae, Dalmaciae, Croaciae, Bamae, Seraiae, 
Galliciae, Lodomeriae, Comaniae Bulgariaeque rex omnibus Christi fidelibus 
praesentes literas inspecturis salutem in omnium salyatore. Ad universorum 
notitiam harum serie volumus perremre, quod frater Pertoldus abbas ecdesiae 30 
beatae virginis de Kyrch ordinis Cysterciensis ad nostram accedens prae- 
sentiam exhibuit nobis privilegium nostrum tempore ducatus nostri Ttans- 
siluani super gratia populis eiusdem ecclesiae per nos facta confectum, pe- 
tendo devote, ut ipsum privilegium denuo cum nostro praesenti privilegio 
dignaremur confirmare. Cuius tenor talis est (Folgt die Urkunde des K&mgs 36 
Stephan von 1264 Nr. 107.) Nos igitur ipsum privilegium tmpore ducatus 



117 

nostri super hoiasmodi gratia populis eiusdem ecclesiae per nos facta con- 
fectum ratum habentes et acceptum, de verbo ad verbum praesentibus in- 
sertum, auctoritate praesentium duximus confirmandum. In cuius rei me- 
moriam firmitatemque perpetuam praesentes concessimus literas duplicis 
5 sigilli nostri munimine roboratas. Datum per manus magistri Benedicti prae- 
positi ecclesiae Orodiensis, aulae nostrae vicecancellarii dilecti et fidelis nostri, 
anno domini M. CC. Laa. secundo, decimo Kalendas Junii, indictione XV% 
regni autem nostri anno secundo. Venerabilibus patribus Phylippo Stri- 
goniensi perpetuo comite eiusdem loci, Stephano Colocensi aulae nostrae 

10 cancellario ') et Johanne Spalatensi archiepiscopis, Lamperto Agriensi, Job 
Quinqueecclesiensi comite Musuniensi, Briccio Chanadiensi, Philippo Wa- 
ciensi aulae dominae reginae cancellario, Paullo Wesprimiensi, Thymoteo 
Zagrabiensi, Lodomerico Waradiensi, Dyonisio Jauriensi et Petro Transsiluano 
episcopis, ecclesias dei feliciter gubemantibus. Moys palatino comite Supru- 

15 niensi, iudice Cumanorum, Nicolao iudice curiae, comite Symigiensi, Egidio 
magistro tavemicorum, comite Posoniensi, Joachyno bano totius Sclauoniae, 
Matheo vaivoda Transsiluano, comite de Zonuk, Laurencio bano de Zeurino, 
comite de Doboka, Petro magistro dapiferorum, comite de Gtechke, Alberto 
magistro agasonum, comite de Scibinio, Philippo magistro pincemarum, Paulo 

20 comite Bachiensi, Gregorio magistro tavemicoram dominae reginae, comite 
castri Ferrei, Ponith bano comite Zaladiensi, Mychaele comite Nitriensi et 
aliis quam pluribus comitatus regni tenentibus et honores. 



155. 

1272 Juni 8. Albertus magister agasonum, comes de Zibinio ofe 

25 Zeuge in der Urkunde des Konigs Stephan F., mit welcher derselbe 

die Urkunde des Konigs Bela IV. von 1258 betreffend die terra 

Kaatanicha fiir die Sohne Hetynks, Petrus und Johannes, best&tigt. 

Datum per manus magistri Benedicti Orodiensis ecclesiae prae- 

positi, aulae nostrae yicecancellarii dilecti et fidelis nostri, anno do- 

30 mini millesimo ducentesimo septuagesimo secundo, indictione quinta 

decima, sexto Idus Junii, regni autem nostri anno secundo. 

Druck: Wemel Cod. Arpad. VIII, 384 nach dem Orig. Ungar. Landesarchw 
Budapest. 

Begest: Densusianu Documente 375. 
35 156. 

1272. Albertus magister agasonum, comes de Zybinio ais Zeuge in 
der Urkunde des Konigs Stephan V., mit welcher derselhe die Urkunde 
des Konigs Bela IV. von 1263 betreffend einen Wald smischen Neu- 
soM und lApcse bestdtigt. 

40 Vorlage: cancellariL 



118 

Datum per manus magistri Benedicti Orodiensis praepositi, anlae 
nostrae vicecancellarii dilecti et fidelis nostri, anno domini millesimo 
ducentesimo septuagesimo secundo, regni autem nostri anno secundo. 

Druck: Knaue Monumenta I, 604 nach der Beglaubigungsurkunde des Graner 
Kapitels von 1338, Orig. Kapitelarchiv Gran, — Wenzd Cod. Arpad. III, 272. 5 



157. 

1272. Albertus magister agasonum, comes de Zybinio als Zeuge in 
der Urkunde des Konigs Stephan V., mit welcher derselbe Aba, dem 
Neffen des Oberstschatjmeisters Egidim einige Besitzungen verleiht. 

Datum per manus magistri Benedicti praepositi Orodiensis, aulae lo 
nostrae vicecancellarii dilecti et fidelis nostri, anno domini M^ CC® 
L XX® secundo, regni autem nostri anno secundo. 

Druck: Wenzel Cod. Arpad. VIII, 379 nach dem Orig. Ungar. Landesarchiv 
Budapest. 



158. 15 

1272. Albertus magister agasonum, comes de Scybinio als Zeuge in 
der Urkunde des Konigs Stephan V., mit welcher derselhe die Urkunde 
des Konigs Bela IV. von 1243 fur Burghorige der Burg Trencsin 
best&tigt. 

Datum per manus magistri Benedicti Orodiensis praepositi, aulae 20 
nostrae vicecancellarii dilecti et fidelis nostri, anno domini M® CC® 
septuagesimo secundo, regni autem nostri anno secundo. 

Druck: Wenzd Cod. Arpad. XII, 52 nach dem Orig. Archiv der Barone 
Mednydnasky gu Beczkd. 



159. 25 

1272. Albertus magister agasonum, comes de Zybino als Zeuge in 
der Urkunde des Konigs Stephan V., mit welcher derselbe die Urkunde 
des Konigs Beia IV. von 1269fUrdie hospites von Fuaegh-Thii bestiUigt. 

Datum per manus magistri Benedicti praepositi Orodiensis, aulae 
nostrae vicecancellarii dilecti et fidelis nostri, anno domini MCCLXXII, 30 
regni autem nostri anno H. 

Druck: FejSr Codex VII, 2, 17nach der Handschrift Ceekian. diplom<Uarium. 
Begest: Teutsch u. Fimhaber Sieb. Urkb. I, Seite LIV. 



119 

160. 

1272. Albertus magister agasonum, comes de Zybinio als Zeuge 
in der Urkunde des Konigs Stephan V. hetreffend Szud. 

Datum per manus magistri Benedicti Orodiensis ecclesiae prae- 
positi, aulae nostrae vicecancellarii dilecti et fidelis nostri, anno do- 
mini M® CC® LXX® secundo, regni autem nostri anno secundo. 

Druck: Kubinyi Monumenta II, 10 nach der Bestdtigungsurkunde des Kdnigs 
Lcuiislaus IV, von 1275, beziehentlich des Konigs Andreas III. von 1293, Orig, 
Archiv der FamUie PcUdsthy-Nedeezky zu Pdldst, 



10 161. 

1272 Juni 14. Albertus magister agasonum, comes de Scebino als 
Zeuge in der Urku/nde des Konigs Stephan V., mit welcher derselbe 
dem Funfkirchner Bischof Joh und dessen Briidem einige Besitzungen 
im Oomorer Komitat hestdtigt. 

15 Datum per manus magistri Benedicti praepositi Orodyensis, aulae 
nostrae vicecancellarii dilecti et fidelis nostri, anno domini M^ CO^ 
septuagesimo II^, regni autem nostri anno tertio, indictione quinta 
decima, decimo octavo Kalendas Julii. 

Druck: Wemel God. Arpad. XII, 48 na(h der BestdHgungsurhunde dea Kdniga 
20 Ladislaus IV. von 1275, beziehentlich des Konigs Ludwig I. von 1354, Orig. 

Ungar. Landesarchiv Budapest. 

Begest: Densusianu Documente 376. 



162. 

1272 Juni 17. Albertus magister agasonnm et comes de Szibinio 
25 als Zeuge in der Urkunde des Konigs Stephan V. fwr die Agramer 
Kirche. 

Datum per manus venerabilis patris Stephani arcMepiscopi Colo- 
censis, aulae nostrae summi cancellarii dilecti et fidelis nostri, anno 
dominicae incamationis MCCLXX secundo, XV Kalendas Julii, in- 
30 dictione quinta decima, regni autem nostri anno tertio. 

Druck: Tkalcic Monumenta 1, 162 nach der Beglaubigungsurkunde des Chasmer 
KapUels von 1444, Orig. Kapitelarehiv Agram. — Fejir Codex V, 1, 192. 

Begest: Densusianu Documente 377. 



120 

163. 

1272. Konig Stephan V. bdohnt Comes Dominicus und Magister 
Michael Jur ihre Verdienste, besonders auch im Kampf um das 
Castrum Feketeholm, in quo conflicta magister Mycliael dilectus et 
fidelis noster mortale viilnus excepit laudabiliter proeliando. 5 

Unter den Zeugen : Nycolaus magister agasonum, comes de Zibinio. 

Datum per manus magistri Benedicti Orodiensis ecclesiae prae- 
positi, aulae nostrae vicecancellarii dilecti et fidelis nostn, anno 
domini MCCLXX secundo, regni autem nostri anno tertio. 

Druek: FejSr Codex V, 1, 238 nach der Handsehrift Dipl. Hung. 365. 10 

Begest: Tetttsch u, Fimhaber Sieb. Urkb. I, SeiteLIIL DensusianuDocumenteSTS. 

164. 

1272. Konig Ladislaus IV. bestdtigt die Urhunde des Konigs 
Stephan jw Comes Chyl von Kelling von 1269 Nr. 127. 

Eingeechaltet von dem Weissehburger Kapitd 1355, Orig. Ungar. Landes- 15 
archiv Budapeet. 

Druck: FejSr Godex VII, 4, 144. Teutsch u. Fimhaber Sieb. Urkb. I, 99. 

Ladizlaus dei gratia Hungaiiae, Dalmaciae, Croaciae, Ramae, Seruiae, 
Ghdliciae, Lodomeriae Cumaniaeque rex omnibus Christi fidelibus praesentem 
paginam inspecturis salutem in omnium salvatore. Ad universomm notitiam 20 
tenore praesentium volumus pervenire, quod Nicolaus filius Chyl de villa 
Eabiuk ad nostram accedens praesentiam pro se et fratribus suis exhibuit 
nobis privilegium clarae memoriae regis Stephani carissimi patris nostri, 
petens a nobis humiliter supplicando, ut ipsum privilegium nostro dignaremur 
privilegio confirmare. Cuius quidem privilegii tenor talis est (Folgt die Ur- 25 
kunde des Kdnigs Stephan von 1269 Nr. 127.) Nos itaque petitionem dicti 
Nicolai attendentes esse iustam et ea quae in praemissis per ipsum patrem 
nostrum carissimum rite et congrue actum exstitit, ratum habentes atque 
firmum, tenorem dicti privilegii de verbo ad verbum praesentibus inseri 
facientes, ipsum privilegium duplicis sigilli nostri patrocinio duximus robo- 30 
randum. Datum per manus magistri Nicolai praepositi Albensis ecclesiae 
Transsiluanae dilecti et fidelis nostri, aulae nostrae vicecancellarii, anno domini 
millesimo ducentesimo septuagesimo secundo, regni autem nostri anno primo. 

165. 

Zegned 1272 bis 1289 Deeember 1. KSnig Ladislaus IV. ordnet 35 
d»e Unterswiwng der Beschwerdm dea Grosstoardeiner KapUels vher 
Verleistmg seines Marktrechtes an. 



121 

EingesehdUet von dem Ofner KapUel 1392 und tnU dieser Urhunde von Kdnig 
McUhias 1477, Orig, Hermannst, Archiv, 

Ladislaus dei gratia rex Hungariae fidelibus suis praeposito et con- 
ventui sancti Stephani de promontorio Waradiensi salutem et gratiam. Dicunt 

5 nobis capitulum ecclesiae Waradiensis, quod magister Kalandus filius Thomae 
forum ipsorum in Waradino existentem destruxisset. Quare mandamus fide- 
litati vestrae praecipiendo, quatenus mittatis unum ex vobis virum idoneum, 
qui de praemissa destructione fori sciat et inquirat veritatem et secundum 
quod vobis constiterit nobis fideliter rescribatis. Datum in Zegned, in crastino 

10 beati Andreae apostoli. 

166. 

1J273 MWtb 30. Ladizlaus iudex curiae et comes de Barana et 
de Zibinio als Zeuge in der Urkunde des Konigs Ladislaus IV., 
mU wdcher derselbe die Besiteung Wywa/r bei Pressburg an Comes 
15 Laurentius verleiht. 

Datum per manus magistri Benedicti Orodiensis ecclesiae prae- 
positi, aulae nostrae vicecancellarii dilecti et fidelis nostri, anno do- 
mini M® CC® TjXXTTT^, UI® Kalendas Aprilis, regni autem nostri 
anno primo. 

20 Druek: Haeai okHev&tdr 63 nach dem Orig. Ungar, Landesarchiv Budapest. 

Begest: FejSr Codex F, 5, 86, Teutsch u, Fimhaber Sieb. Urkb. I, Seite LIV. 
Densusianu Documente 386. 

167. 

1373 Mai 23. Konig Ladislaus IV. belohnt magister Petrus 
25 filius magistri Mathei de genere Chak /ur die seinem Vater geleisteten 
Dienste. Primum siquidem cum dominus rex pater noster tunc gerens 
terrae Transdanubialis gubemaculum, a facie patris sui, qui eum ex 
infidelium instigatione relegato patemae pietatis affectu persequebatur, 
in castrum de Feketyvholm cum pauca comitiva declinasset, idem 
30 magister Petrus ex missione patris nostri sub castro Dewa contra 
Cumanorum exercitum viriliter dimicavit, quosdam ex eis captivando, 
quosdam autem perimendo triumphalem reportavit victoriam negotium 
patris nostri ibi feliciter inchoando. Praeterea cum castrum Borjnka 
per inimicos patris nostri et regni Hungariae exploratores fuisset 
35 occupatum, praefatus magister Petrus cum effusione sanguinis sui et 
morte suorum recuperavit castrum iUud et iurisdictioni restituit fi- 
deliom nostrorum eliminatis infidelibus ex eodem. Ad liaec cum prae- 
dictos avus noster transmissa armatorum multitudine primum nos 
et dominam reginam matrem et sorores nostras carissimas de castro 



122 

Patak educi fecerat et extrahi, et exinde patrem nostram investigari 
faciebat, machinans eum privare iure geniturae et regni diademate 
spoliare, ipse magister Petrus cum Matheo fratre suo primum cap- 
tivavit speculatores exercitus avi nostri contra patrem nostrum ad 
explorandum clanculo destinatos, quibus de captivitate huiusmodi ad 5 
cautelam absolutis, per quorundam baronum patri nostro fidelium^ 
licet tunc ipsi avo nostro coacte famulantium, Saxones et alii homines 
regionis Transilvanae ad patrem nostrum redierunt, eum naturalem 
terrae dominum cognoscentes. 

Datum per manus magistri Benedicti Orodiensis ecclesiae prae- lo 
positi, aulae nostrae vicecancellarii dilecti et fidelis nostri, anno do- 
mini incamationis M^ 00« LXX^ tertio, decimo Kalendas Junii, regni 
autem nostri anno primo. 

Druck: Wemel God. Arpad. IX, 12 nach dem Orig. Ungar. Landesardiiv 
Budapest. — Fejir Codex V, 2, 95. Teutsch u. Fimhaber Sieb. Urkb. I, 100. 15 
Densusianu Documente 388. 



m. 

1273 vor September 1. Ladislaus iudex curiae, comes de Baranja 
et de Zybinio als Zeuge in der Urkunde des Konigs Ladislaus IV. 
fur Andreas Comes de Wagh und lakow Comes de Zyemlyn. 20 

Datum per manus magistri Benedicti praepositi Orodiensis ecclesiae, 
aulae nostrae vicecancellarii dilecti et fidelis nostri, anno domini 
M® CC- LXX"* tertio, regni autem nostri anno primo. 

Druck: Nagy Sztdray okleviltdr I, 13 nach der Beglaubigungaurkunde des 
Erlauer KapiteU von 1328, eingeschaltet von Palatin Nikolaus 1418, Orig. Archiv 25 
der Grafen Sztdray gu Nagy-Mihdly. — FejSr Godex V, 2, 719. Codex patrius 
VI, 192. 

m. 

1273. Bischof LodomeriuSy Propst B. und das Kapitd von Gross- 
wardein verzeichnen auf Grund von Zeugenaussagen die JEinkUnfte 30 
des Bischofs und des Kapitels von Grosswardein. 

Eingeschdliet von dem Ofner Kapitel 1392 und mit dieser Urkunde von Kdnig 
Mathias 1477, Orig. Hermannst. Archiv. 

Unvollstdndig : Ganoczy Episcopi Varad. I, 121. Kereszturi Compendiaria 
descriptio I, 135. 35 

No8 Lodomerius dei gratia episcopus Waradieusis, B. praepositus 
totumque eiusdem ecclesiae eapitulum significamus uniyersis quibus expedit 
praesentium per tenorem, quod cum quaedam iura et possessiones inter 



123 

episcopatum et capitulum ante adyentum Tartarorum communia propter 
processum temporis deficientibus antiquis canonicis de capitulo ^ropter no- 
vitatem succendentium personarum fuissent in dubium revocata neque aliter 
ad plenam certitudinem potuissemus aliquatenus devenisse, omnes seniores 
5 iobagiones ecclesiae et alios aliquos habentes recordationera et notitiam 
temporis retroacti convocavimus in unum, a quibus communi voluntate et 
consensu modo vir religiosus et discretus frater Johannes praepositus sancti 
Stephani de promontorio Waradiensi adiunctis sibi quibusdam fratribus suis, 
praesente nihilominus Egidio sacerdote custode ecclesiae nostrae super sanc- 

10 tissimum caput beatissimi regis Ladislai domini nostri in terris et patroni 
in caelis exegit a praedictis onmibus corporaliter sacramentum, qui praestito 
huiusmodi corporali iuramento praedictorum communium iurium et posses- 
sionum talem fecerint declarationem, scilicet quod villa Pyspuky, villa 
Zewlews, villa sancti Laurencii inter episcopatum et capitulum sunt com- 

15 munes. Item in decimis de vino ubicumque accipi possunt id est sive in 
Wardino vel ubicumque alias per nostram diocesim media parte episcopatum 
contingente dimidia pars capitulo debetur. Item in viUa Olazy de tabemis 
tam in vino vel in quoUbet potu quod venditur tributum ex hiis exspectat 
capitulo sicut in Waradino, sed alia omnia videlicet decimae census terragii 

20 solum episcopatum contingunt Item terra Eordu et terra Ireg aequaliter 
tripartitur inter episcopatum, capitulum et conventum sancti Stephani. Item 
terra Besenew in duas dividitur aequaliter inter episcopatum et capitulum. 
Item terra Macha dividitur simili modo. Item de villa Kwleser dicebant, 
quod capitulum suam portionem haberet certis metis distinctam, sed quali- 

25 tatem quantitatemque ignorarent. Item terra Bormow inter episcopatum et 
capitulum est communis. Item terra Irugd terra Stephani filii Chuda quam 
Criges detinet nunc decimas capitulo solvebat Item quarta pars totius 
terragii de villa Feltoti cum decimis porcorum et melle capitulo debentur. 
Item in decimis porcorum domini regis in villa Doboz et de aliis capitulum 

30 tertia pars contingit Item decimae de villa Harsan Gyan, villa Teek Meger, 
villa Omberens et de villa Ewsy, quae donativae sunt et legativae epis- 
copatum contingunt Item decimae provenientes de Homrok villa Tupd et 
de villa Herpauli debentur capitulo totaliter. Item similiter decimae de villa 
Panchyrgdy et de alia Irgud villa praepositi de Lelez capitulo debentur to- 

35 taliter. Item decimae de villa Sonchka terram ecclesiae de Porozlo capitulo 
debent totaliter. Item quidquid in piscina de Fyred potest provenire tertia 
pars spectat capitulo. Item de tributo Zegned, simiiiter item tributa fori de 
toto comitatu Abwywar capitulo totaliter, item de comitatu Hewes tributum 
fori et Horwon pertinet episcopatui totaliter. In villa Fudy dominus epis- 

40 copus hoc habebat mansionum vinicatores quinque, vero capitulum in eadem 
habebat mistratores candelarum et alii erunt servi regis sub una meta tamen 
tota terra indistincta hiis exceptis et exemptis super quibus dubitabatur. 
Alia possidebantur distincte sicut nunc per dominum episcopum et capi- 
tulum. In cuius rei memoriam praesentes sigillo episcopali capituli ac prae- 
46 positi et conventus sancti Stephani de promontorio Waradiensi voluimus 
communirL Datum anno domini millesimo C^ septuagesimo tertio. 



124 

170. 

1274 April 26. Alexander comes de Scibinio ais Zeuge in der 
Urkunde des Konigs Ladislaus IV. y mittelst welcher dersdbe die 
Urkunden der Konige Stephan L von 1015 und Geysa IL von 1158 
fur das Benediktinerkloster zu Picsvdrad hesUUigt. 5 

Datam per manus magistri Benedicti sanctae Strigoniensis ecclesiae 
electi perpetoique loci eiusdem comitis, Budensis praepositi, aulae 
nostrae vicecancellarii dilecti et fidelis nostri, anno domini millesimo 
ducentesimo septuagesimo quarto, indictione secunda, sexto Kalendas 
Maii, regni autem nostri anno secundo. lO 

Druck: Fejir Godex V, 2, 172 nach einer Ahaehrift in CoU. dipl, Kaprinai 
B. XXXVII, 278. 

Begest: Teutsi^ u. Fimhaber Sieb. Urkb. I, Seite LV. 



171. 

1274 Mai 7. Magister Paulus comes de Bodna et de Byzterce 15 
afe Petent in der Urkunde des Konigs Ladislaus 7F., mit welcher 
derselhe die Urkunde des Konigs Stephan von 1263 betreffend die 
terra Dvmuzlou best&tigt. 

Datum per manus magistri Benedicti electi Strigoniensis, prae- 
positi Budensis, aulae nostrae vicecancellarii dilecti et fidelis nostri, 20 
anno domini M® CC® LXX® quarto, Nonis Maii, regni autem nostri 
anno secundo. 

Druck: Weneel Cod. Arpad. IX, 56 nach dem Orig. Ungar. Landeaarckiv 
Budapest. 



172. 25 

Weissenburg 1274 Juni 25. Bartholomeus archidiaconus de Turda, 
decanus ecclesiae Albensis unrd als Vertreter des Weissenburger 
Kapitels und frater Frustanus crucifer de Turda als Zeuge in einem 
Testament genannt in der Urkunde des siebenMrgischen Woiwoden 
Matheus, mit welcher dersdbe die Anspruche der Erben des ermor' 30 
deten Urbanus gegenuber dem Sohn des Morders, Peter de Mereslo, 
fur befriedigt erkldrt. 

Datum in Alba Ivlae, in crastino Jobannis baptistae, anno do- 
mini millesimo ducentesimo septuagesimo quarto. 



125 

Orig. Perg. Kapitelardhiv Karlsburg. Siegd fMt, war an Pergamentstreifen 
angehdngt. 

Druek: Teutseh u. Firnhaber Sieb. Urkb. I, 102. 

UnvoHetandig : KaUma Hist. crit. VII, 663. Seeredai NatUia 7. Fejh^ Codex 
V, 2, 223. 

Begeet: Tdrtinelmi tdr 1889, 568. 



178. 

13 74. Konig Ladislatcs IV. bestdtigt Magister Andreas in dem Besitz 
einiger GHter im GomSrer Komitat, welche demselben von seinem 

10 Vater Konig Stephan /Ur dessen treue Dienste verliehen worden 
waren, qnae pro defensione praedicti Stephani patris nostri in Fekete- 
holm snmmo opere impendit, in eo videlicet, quod principem Lan- 
rentinm filinm Kemeny militiae adversae aciei, qnae enndem patrem 
nostrum, seminante inimico hnmani generis inter concordes zizaniam, 

15 in ipsnm Feketeholm ire compnlerat, lancea confixnm voragine com- 
prehendit et in signnm eximii doni, utpote licitum fuerat, praedicto 
carissimo patri nostro detnlit et invexit 

Datnm per manus venerabilis viri magistri Benedicti sanctae 
ecclesiae Strigoniensis electi perpetuique comitis loci eiusdem, prae- 

20 positi Bndensis, anlae nostrae vicecancellarii dilecti et fidelis nostri, 
anno domini MCCLXXIV, regni autem nostri anno secundo. 

Druck: FejSr Codex V, 2, 169 nach Manuskr. Heveneai XXIX, 198. 
Bege$t: Teuiech u. Firnhaber Sieb. Urkb. I, SeiU LVI. 



174. 

25 1374. Konig Ladislaus IV. bestdtigt Magister Thomas im Besitz 
der terra Kuhynus, welche demselhen von seinem Vater Konig Stephan 
pro mnltiplicibus einsdem meritoriis servitiis in Feketewholm fide- 
liter impensis verliehen worden wa/r. 

Datnm per manns venerabilis viri magistri Benedicti sanctae 

30. Strigoniensis ecclesiae electi perpetuiqne comitis eiusdem loci, prae- 
positi Bndensis, aulae regiae vicecancellarii dilecti et fidelis nostri, 
anno domini M® CC® LXX® qnarto, regni antem nostri anno secnndo, 

Druck: Wenzel Cod. Arpad. XII, 107 nach dem Orig. Unga/r. Idmdesarehiv 
Budapest. — Fe^jir Codex V, 2, 164. 

35 Megest: Teuteeh u. Firnhaber Sieb. Urkb. I, Seite LVI. 



126 

175. 

Altsohl 1274 August 22. Konig Ladislaus IV. hezeugty dass er 
dem Archidiakon Ders, Magister Nikolaus und deren BrOdem die 
terra Euryghaz verliehen habe. 

Orig, Perg. Ungar. Landeaarchiv Budapest. Siegel ntnd, weisses Wachs, war 5 
auf der BOckseite aufgedrHckt. 

Druck: Teutsch u. Firnhaher Sieb. Urkb. I, 104. Wenzel Cod. Arpad. IV, 35. 

Nos Ladislaus dei gratia rex Yngariae significamus tenore praesentium 
universis, quod nos considerantes fidelitates et servitiorum merita Ders archi- 
diaconi et magistri Nicolai fidelium nostrorum fratrumque ipsorum, quae 10 
iidem carissimo patri nostro et nobis postmodum impenderunt fideliter et 
devote, quandam terram castri Albensis Transiluani, Euryghaz vocatam con- 
cementem intra suas metas et limitationibus suorum terminorum rura sive 
sessiones viUarum Demegteluke, Gvyudteluke, Oslteluke et Syveteluke vo- 
catas, ubi etiam sita est eccl(Bsia beati Thomae apostoli, eximendo penitus a 15 
iurisdictione dicti castri eisdem Ders archidiacono et magistro Nicolao ac 
fratribus eorum dedimus, donavimus et contulimus perpetuo possidendas. 
In cuius terrae corporalem possessionem eosdem per comitem Andream de 
Gyoug hominem nostrum sub testimonio capituli Albensis Transsiiuani, prae- 
sentibus iobagionibus castri, vicinis et commetaneis omnibus nuUoque con- 20 
tradictore existente fecimus introduci, prout id nobis per literas dicti capituli 
constitit evidenter. Datum in Zolum, in octavis assumptionis beatae virginis, 
anno domini M. CC. LXX. quarto. 



176. 

Altsohl 1274 August 27. Konig Ladislaus IV. best&tigt einen 25 
Besitztausch jmischen Ban Alexander und Nikolaus, Sohn Eches. 

Druck: Wemel Cod. Arpad. IV, 36 nach der Bestdtigungaurkunde des Komga 
Ludwig I. von 1365, Orig. Archiv der Baront WesseUnyi zu Klauaenbwrg. 

Nos Ladislaus dei gratia rex Hungariae harum serie memoriae com- 
mendantes declaramus universis, quod Alexander banus comes de Scybinyo 30 
et de Doboka dilectus et fidelis noster ab una parte, Nicolaus filius Eche 
ab altera coram nobis personaliter comparendo, de propria et communi volun- 
tate et ex nostra permissione inter se huiusmodi concambium dixerunt or- 
dinasse, quod terram Pertaltelyky vocatam, quam memoratus Nicolaus de 
hereditaria sua terra et fratrum suorum praefato Alexandro bano super 35 
cuiusdam summa pecuniae vendiderat, quam etiam idem Alexander banus 
a longo tempore pacifice cum omnibus suis utilitatibus possederat, super qua 
ipsum Nicolaum fratres sui infestabani Ut omnis infestatio et seditionis 
materia a fratribus uterinis radiciter sopiatur, idem Alexander banus prae- 
dictam terram reddidit et restituit pro perpetuae pacis unione eidem Nicolao 40 



127 

cnm omnibas suis instrumentis, qoibas eandem per modum emptionis possi- 
debat, in concambium terrarum Woyk et Moluncha yocatarum, quarum unam 
titulo emptionis, alteram vero donationis praesidio praedictus Nicolaus ob- 
tinebat, similiter cum omnibus suis munimentis contulit Alexandro bano 

5 praefato in concambium terrae memoratae. Ad maiorem yero cautelam Mykou 
et Eche filii Eche coram nobis personaliter constituti huic ordinationi seu 
concambio consensum praebuerunt et assensum, ita quod a modo nuliis^ um- 
quam temporibus super huiusmodi habito concambio moyere yalerent materiam 
quaestionis. Datum in Zolum, in octayis sancti regis, anno domini millesimo 

10 C!C» LXX» quarto. 



177. 

1275. Konig Ladislam IV. genehmigty dass Alexander banus, 
comes Scibiniensis et de Dubuka seiner Frau einige Besitzwngen in 
Ungam vermacht. 
15 Datum per manus magistri Benedicti sanctae Strigoniensis ecclesiae 
electi, praepositi Budensis et aulae nostrae yicecancellarii dilecti et 
fidelis nostri, anno domini M** CC® septuagesimo quinto, regni autem 
nostri anno tertio. 

Druck: Wenzd Cod, Arpad. IV, 51 nach einer Ueberlieferung im Kowvent- 
20 archiv Leleaz. 

Begest: Fejir Codex V, 2, 298. Teutseh u. Fimkaber Sieh. Urkb. I, Seite LVII. 



178. 

1275. Konig Ladislaus IV. bestdtigt die Verleihung KUmsenhurgs 
durch Konig Stephan V. an die Weissenburger Kirche. 

26 EingeschaZtet von Prior Theodorus 1313, Orig. Kapitelarchiv KarUhurg. — 

Die Urkunde ist auch eingeschaUet von Kdnig Karl 1313 und mit dieser Urkunde 
von dem Grosswardeiner Kapitel 1129, Orig. Kapitelarchiv Karlsburg. 

Druck: Seeredai Series 18. Fejir Codex V, 2, 254. Schuller Archiv I, 42. 
Teutsch u. Firnhaber Sieb. Urkb. 1, 105. Jakab Okleviltdr I, 22. Densueianu 
30 Documente 404. 

Begest: TdrtSnehni tdr 1889, 568. 

Ladizlaus dei gratia Hungariae, Dalmaciae, Croaciae, Bamae, Seruiae, 

Galliciae, Lodomeriae, Cimianiae Bulgariaeque rex omnibus praesentes literas 

inspecturis salutem in omnium salyatore. Regiae conyenit celsitudinis pie- 

35 tati, ut quae sacrosanctae ecclesiae per collationem siye donationem quorum- 

cumque sunt appropriata suorum munimentorum patrocinio muniat^) et*) con- 

*) Vorlage: nllis. 

') FehU in der Bestdtigungsurkunde des Kdnigs Karl von 1313. 



126 

175. 

Altsohl 1274 August 22. Konig Ladislaus IV. hezeugt, dass er 
dem Archidiakon Ders, Magister Nikolaus und deren Briidem die 
terra Euryghaz verliehen habe. 

Orig, Terg, Ungar, Landesarchiv Budapest. Siegeirund, weisses Wachs, war 5 
auf der BOckseite aufgedriickt. 

Bruck: Teutsch u. Firnhaber Sieb, Urkb. I, 104. Wenzel Cod. Arpad. IV, 35. 

Nos Ladislaus dei gratia rex Yngariae significamus tenore praesentium 
universis, quod nos considerantes fidelitates et servitiorum merita Ders archi- 
diaconi et magistri Nicolai fidelium nostrorum fratrumque ipsorum, quae 10 
iidem carissimo patri nostro et nobis postmodum impenderunt fideliter et 
devote, quandam terram castri Albensis Transiluani, Euryghaz vocatam con- 
cementem intra suas metas et limitationibus suorum terminorum rura sive 
sessiones villarum Demegteluke, Gvyudteluke, Oslteluke et Syveteluke vo- 
catas, ubi etiam sita est ecclesia beati Thomae apostoli, eximendo penitus a 15 
iurisdictione dicti castri eisdem Ders archidiacono et magistro Nicolao ac 
fratribus eorum dedimus, donavimus et contulimus perpetuo possidendas. 
In cuius terrae corporalem possessionem eosdem per comitem Andream de 
Gyoug hominem nostrum sub testimonio capituli Albensis Transsiluani, prae- 
sentibus iobagionibus castri, vicinis et commetaneis omnibus nulloque con- 20 
tradictore existente fecimus introduci, prout id nobis per literas dicti capituli 
constitit evidenter. Datum in Zolum, in octavis assumptionis beatae virginis, 
anno domini M. 0(5. LXX. quarto. 



m. 

Altsohl 1274 August 27. Konig Ladislaus IV. bestdtigt einen 25 
Besitztausch jmischen Ban Alexander und Nikolatts, Sohn Eches. 

Druck: Wemel Cod. Arpad. IV, 36 nach der Best&tigungsurkunde dea Kdnigs 
Ludwig I. von 1365, Orig. Archiv der Barone WesseUnyi eu Klausenburg. 

Nos Ladislaus dei gratia rex Hungariae harum serie memoriae com- 
mendantes declaramus universis, quod Alexander banus comes de Scybinyo 30 
et de Doboka dilectus et fidelis noster ab una parte, Nicolaus filius Eche 
ab altera coram nobis personaliter comparendo, de propna et communi volun- 
tate et ex nostra permissione inter se huiusmodi concambium dixerunt or- 
dinasse, quod terram Pertaltelyky vocatam, quam memoratus Nicolaus de 
hereditaria sua terra et fratrum suorum praefato Alexandro bano super 35 
cuiusdam summa pecuniae vendiderat, quam etiam idem Alexander banus 
a longo tempore pacifice cum omnibus suis utilitatibus possederat, super qua 
ipsum Nicolaum fratres sui infestabant Ut omnis infestatio et seditionis 
materia a fratribus uterinis radiciter sopiatur, idem Alexander banus prae- 
dictam terram reddidit et restituit pro perpetuae pacis unione eidem Nicolao 40 



127 

cum omnibas suis instrumentis, qoibus eandem per modum emptionis possi- 
debat, in concambium terrarum Woyk et Moluncha vocatarum, quarum unam 
titulo emptionis, alteram yero donationis praesidio praedictus Nicolaus ob- 
tinebat, similiter cum omnibus suis munimentis contulit Alexandro bano 

5 praefato in concambium terrae memoratae. Ad maiorem vero cautelam Mykou 
et Eche filii Eche coram nobis personaliter constituti huic ordinationi seu 
concambio consensum praebuerunt et assensum, ita quod a modo nuUis ^) um- 
quam temporibus super huiusmodi habito concambio movere valerent materiam 
quaestionis. Datum in Zolum, in octavis sancti regis, anno domini millesimo 

10 C!C» LXX» quarto. 



177. 

1275. Komg Ladislaus IV. genehmigt, dass Alexander banus, 
comes Scibiniensis et de Dubuka seiner Frau einige Besitjnmgen in 
Ungam vermacht. 
15 Datum per manus magistri Benedicti sanctae Strigoniensis ecdesiae 
electi, praepositi Budensis et aulae nostrae Ticecancellarii dilecti et 
fidelis nostri, anno domini M^ CC^ septuagesimo quinto, regni autem 
nostri anno tertio. 

Druck: Weneel Cod. Arpad. IV, 51 nach einer Ueherlieferung im Kowoent' 
20 archvo Lelese. 

Begest: Fejir Codex V, 2, 298. Teutsch u. Fimhaber Sieb. Urkb. I, SeUe LVII. 



178. 

1275. Konig Ladislaus IV. best&tigt die Verleihung KJausenburgs 
durch Komg Ste^han V. an die Weissenburger Kirche. 

25 JEingeschaltet von Prior Theodorua 1313, Orig. Kapitelarchiv KarUburg. — 

Die Urkunde iet aiuih eingeschaUet von Kdnig Karl 1313 und mit dieser Urkunde 
von dem Orosswardeiner Kapitei 1429, Orig. Kapitelarchiv Karlsburg. 

Druck: Sseredai Series 18. FejSr Codex V, 2, 254. SchuOer Archiv I, 42. 
Teutsch u. Firnhaber Sieb. Urkb. I, 105. Jakab Oldevittdr I, 22. Densusianu 
30 Documente 404. 

Begest: Tdrtinelmi tdr 1889, 568. 

Ladizlaus dei gratia Hungariae, Dalmaciae, Croaciae, Bamae, Seruiae, 

Galliciae, Lodomeriae, Cumaniae Bulgariaeque rex omnibus praesentes literas 

inspecturis salutem in omnium salvatore. Regiae convenit celsitudinis pie- 

35 tati, ut quae sacrosanctae ecclesiae per coilationem sive donationem quorum- 

cumque sunt appropnata suorum munimentorum patrocinio muniat^) et^) con- 

*) Vorlage: nllia. 

') FehU in der Bestdtigungaurkunde des Kdnigs Karl von 1313. 



128 

firmet inconcussum quippe pennaneat, quod regio fuerit privilegio roboratum. 
Proinde ad universorum tam praesentium quam futurorum notitiam harum 
serie volumus pervenire, quod venerabilis pater Petrus miseratione divina 
episcopus Transsiluanus dilectus et fidelis noster nobis humiliter intimavit, 
quod carissimus pater noster Stephanus illustris quondam rex recolendae 5 
memoriae quandam villam Clwsuar^) vocatam in comitatu de Clws*) in 
Transsiluanis partibus existentem ob remedium animae suae ecclesiae sancti 
Mychaelis de Alba Transsiluana contulisset, et usque ad haec tempora villam 
eandem dicta ecclesia possedisset padfice et quiete, suppUcans nobis cum 
instantia, ut quemadmodum per ipsum carissimum patrem nostrum dicta 10 
villa memoratae ecclesiae est coUata, sic et nos reUnquere ipsi ecclesiae et 
coUationem huiusmodi innovare benignitate ') regia dignaremur. Nos itaque 
sanctorum progenitorum nostrorum vestigiis salubriter inhaerentes, prout 
etiam offidi nostri debitum id requirit, cupientesque eandem ecclesiam in 
omni iure suo inviolabiUter conservare tum ob reverentiam et devotionem 15 
ipsius ecclesiae tum etiam propter eximias fideUtates et grata obsequia prae- 
fati venerabiUs patris supra dictam viUam Clwsuar^) cum omnibus utUitatibus 
et pertinentiis suis reUnquimus praenotatae ecclesiae perpetuo et irrevoca- 
biUter possidendam coUationemque dicti carissimi patris nostri ratam habentes 
in hac parte auctoritate praesentium innovamus, volentes ut ipsa viUa possi- 20 
deatur per ecclesiam memoratam sicut per coUationem ipsius canssimi patris 
nostri hactenus est possessa. In cuius rei memoriam firmitatemque perpetuam 
praesentes concessimus Uteras dupUcis sigiUi nostri munimine roboratas. Datum 
per manus venerabiUs viri magistri Benedicti sanctae Strigoniensis ecclesiae 
electi eiusdemque loci comitis perpetui, praepositi Budensis et aulae nostrae 25 
vicecanceUarii dUecti et fideUs nostri, anno domini M. CC. LXX quinto, regni 
autem nostri anno quarto. VenerabiUbus patribus Stephano Colocensi et 
Johanne Spalatensi archiepiscopis, Andrea Agriensi, Oregorio Chanadiensi, 
Job Quinqueecclesiensi, PhiUppo Waciensi aulae dominae reginae canssimae 
consortis nostrae canceUario, Tymoteo Zagrabiensi, Dyonisio Jauriensi, Lodo- 30 
merio Waradiensi et Petro praenotato TranssUuano episcopis, Petro electo 
Wespremiensi, ecclesias dei feUciter gubemantibus. Petro palatino, comite 
Supruniensi et iudice Cumanorum, Ygrino iudice curiae nostrae, Matheo 
magistro tavernicorum nostrorum, Thoma bano totius Sclauoniae, Ladislao 
vaivoda TranssUuano, comite de Zonuk, Stephano magistro dapiferorum 35 
nostrorum, comite Borsiensi, Bolando magistro tavernicorum dominae reginae, 
Moys comite Symigiensi, Bagun^), comite Zaladiensi, Herlando comite castri 
Ferrei, Michaele comite Nytriensi et aUis quam pluribus comitatus regni 
tenentibus et honores. 



1) 1313: Ediiswar. 40 

•) 1313: CidTis. 

*) Vorlage: benignigtate. 

*) 1313: KuluBvar. 

*) Auf u AccenU: tL 



129 

179. 

1275. Konig Ladislaus IV. verleiht den Ptedigermonchen auf 
der Burg Kechkes ztm Klosterbau jdhrlich 800 Salzsteine aus der 
koniglichen Sahskammer zu Thorda. 

5 Datum per manus venerabilis viri magistri Benedicti sanctae 
Strigoniensis ecclesiae electi eiusdemque loci comitis perpetui, prae- 
positi Budensis et aulae nostrae vicecancellarii dilecti et fidelis nostri, 
anno domini millesimo ducentesimo septuagesimo quinto, regni autem 
nostri anno qnarto. 

10 Abschrift: Keminy Diplom. I, 53 nach dem Orig. Konventarchiv Kolozamonostor. 

Druck: Nemzeti tdrsalkodd 1830, 369. Fejir Codex VII, 4, 161. Teutsch u. 
Firnhaber Sieb. Urkb. I. 106. 

180. 

Tur 1276 Juli 28. Jacobus dictus Wechelyny magister domus 

15 Cruciferorum de Thurda hezeugt, dass Nikolaus de villa Thur von 

seiner Schwester Elisaheth eine Wiese fiir zwei Marh gekauft habe. 

Datum in saepe dicta villa Thur, feria DI proxima post festum 

sancti Jacobi, MCC septuagesimo VI^ 

Abschrift: Kemeny Diplom. I nach einer Beglaubigungsurkunde aus dem 
20 Jahre 1501, Archiv der Grafen KemSny. 

Druck: FejSr Codex VII, 4, 166. Teutsch u. Firnhaber Sieb. Urkb. I, 107. 

181. 

1276. Konig Ladislaus IV. hestdtigt die Verleihung einer Salz- 
gruhe zu Thorda durch Stephan iunior rex von 1269 Nr. 126 an 

25 das Weissenhurger Kapitel. 

Datum per manus magistri Benedicti praepositi Budensis, archie- 
lecti Strigoniensis perpetuique comitis eiusdem loci, aulae regiae vice- 
cancellarii, anno domini M. CC. LXX sexto. 

Eingeschaltet von dem Woiwoden Matheus 1276, Orig. Kapitelarchiv Karlsburg. 
30 Druck: FejSr Codex VII, 4, 167. Teutsch u. Firnhaber Sieb. Urkb. I, 109. 

182. 

Weissenburg 1276 Septemher 14. Matheus, Woiwode von Sieben- 
burgen, bestdtigt die Verleihung einer Salzgruhe zu Thorda durch 
Konig Ladislaus IV. von 1276 Nr. 181, beziehentlich durch Stephan 
35 iunior rex von 1269 Nr. 126 an das Weissenburger Kapitel. 

UTkandenbiich. 9 



130 

Datom Albae, in die exaltationis sanctae cracis, anno domini 
M. CC. T.YT sext». 

Orig. Perg. Kapitelarchw Karlsburg. Siegel war an Pergamentstreifen angehdngt. 
Druck: Fejir Codex VII, 4, 167. Teutsch u. Fimhaber Sieb. Urkb. I, 110. 



183. 5 

1277 Mai 23. Konig Ladislaus IV, bestdtigt die Urkunde des 
rex iunior Stephan von 1262 Nr. 96 mit den Urkunden der Konige 
Bela IV. von 1261 Nr. 93 und Bmerich von 1203 Nr. 14 fur die 
Grosswarddner Kirche. 

Anno domini millesimo ducentesimo septuagesimo septimo, decimo lo 
Kalendas Junii, regni autem sui anno sexto. 

Erwdhnt sammt der BestdHgungsurkunde des Konigs Karl von 1322 von dem 
Palatin Michael 1478, eingeachaltet von K6nig Mathias 1480, Orig. Hermannst. 
Archiv. Diese Urkunde ist auch eingeschcUtet von dem Weissenburger Kapitel 
1485, Orig. Hermannst. Archiv. Die Urkunde des Pdlatins Michael ist auch ein- 15 
geschaitet von dem Weissenburger Kapitel 1485 und von Konig WladislaiM II. 
1492, Origg. Hermannst. Archiv, ferner von dem Kolozsmonostorer Konvent 1478, 
Orig. Stadtarchiv Klausenburg. 

Druck der Urkunde des Pdlatins Miehael von 1478: Kereszturi Compend. de- 
scriptio I, 233. Druck der Urkunde des Kolozsmonostorer Konventes von 1478: 20 
Jakah OJdeviltdr I, 6. 

184. 

1277 bis 1300. Das Weissenburger Kapitel heglauUgt uher Ein- 
schreiten Blasius', des Comes Herbordus Sohn, die Urkunde desselben 
Kapitels betreffend Szancsal von 1252 Nr. 87. 25 

UnvoUstdndige Abschrift aus dem Jahr 1588 in dem Weissenburger Kapitd- 
protokoU 11. Joannes Baldsfi, Ungar. Landesarchiv Budapest. Der Schreiber von 
1588 hat cUs QueUe ein Pergamentheft, vier Bldtter, des Weissenburger Kapiteh 
archives benUtzt. — Die Urkunde war laut Angabe in derselben mit dem neuen 
Siegel besiegeU, nachdetn das dlte Siegel in dem Jahr 1277 in Verlust gerathen war. 30 



185. 

Ofen 1278 Jmi 19. Stephan, Erzbischof von Kalocsa, und 
sieben mgarische Bischofe theilen der siebenb&rgischen Geistlichkeit mit, 
dass Gaan und Genossen fur die von denselhen an der Weissenhurger 
Kirche verubten Gewaltthdtigkeiten mit dem Banne belegt worden sind. 35 

Orig. Perg. Kapitdarchiv Karlsburg. Die Siegd, sieben, waren an Pergament- 
streifen angehdngt. Die Urkunde ist bisher in das Jdhr 1291 gesetzt worden, was 
schon desshcUb bedenklich erscheint, weU die Bannerkl&rung der Zerstdrer der 



131 

Weissenburger Kirche schwerlich erst 14 Jahre nach der 1277 erfolgten That 
wird stattgefunden haben und bekannt gemcuiht worden sein. Das Jahr 1291 stimnU 
nicht zu den in der Urkunde genannten Bischdfen. Nach Fejir Codex sind nach- 
weisbar: Philippus Vaciensis in den Jahren 1262 bia 1278, Lodomerius Vara- 
5 diensis 1268 bis 1279, Tymotheus Zagrabiensis 1264 bis 1284, wdhrend Gams, 

Series episcoporum ecclesiae catholicae fRatisbonae 1873) den Agramer Bischof 
Tymoiheus in den Jahren 1263 bis 1287 amtiren Idsst. Fur Pouka Sirmiensis 
gibt Crams die Jahre 1279 bis 1291 an, ersteres aber mit Fragezeichen. Der Funf- 
kirchner Bischof Job wird in der Urkunde Kamler des Kdnigs, der Waitzener 

10 Bischof Philipp Kanzler der Konigin genannt. Job war nur im Jahre 1278 kdnig- 

licher Kanzler, Codex diplom. comitum Zichy I, 40. Vgl. FejSrpataky, A kiralyi 
kanczeUdria az arpddok kardban, Budapest 1885, 128. Philipp war nach FejSr- 
pataky a. a. 0. 139 innerhalb der Jahre 1273 bis 1277 Kanzler der Kdnigin, in- 
dessen wird derselbe auch in einer Urkunde Konigs Ladislaus IV. aus dem Jahre 

15 1278 als »aulae dominae reginae consortis nostrae carissimae cancellarius* auf- 

gefuhrt, Fejir Codex X, 4, 862. Es ergibt sich demnach als Ausstellungsjahr der 
Urkunde das unmittelbar auf das Jahr 1277, das der Zerstdrung der Weissen- 
burger Kirche, folgende Jahr: 1278. 

Druck: Keminy NoHtia I, 97. Fejkr Codex VII, 4, 219. Teutsch u. Fim- 
20 haber Sieb. Urkb. I, 171. Transilvania 1871, 93. Densusianu Documente 518. 

Begest: Tortinelmi tdr 1889, 569. 

[Stephanus] archiepiscopus Golocensis, J[ob] Quinqueeclesiensis aulae 
illustris regis Hungariae cancellarius, Philippus Yaciensis aulae reginae can- 
cellarius, Lodomerius Waradiensis, Ty[motheus] Zagrabiensis, Dionysius 

25 Jauriensis, [Petrus] Transsiluanus et Povka Syrmiensis ecclesiarum episcopi 
praepositis, abbatibus, prioribus, plebanis et parochialium ecclesiarum sacer- 
dotibus universis in ducatu Transsiluano constitutis tam ad diocesim Trans- 
siluanam quam ad sanctam Strigoniensem ecclesiam pertinentibus salutem 
in domino sempitemam. Dispendia seu destructiones regni et venerabilium 

30 ecclesiarum [rec^ensentes ^) in generali congregatione omnium praelatorum 
et baronum, necnon omnium nobilium de singulis provinciis et etiam 
Cumanorum praesente regia [ ]*) exstitit pro bono et utilitate 

communi et iuramento firmatum, ut regalia et ecclesiarum iura ac nobilium 
nullus audeat occupare nec talis [ ]')se fovere invicem auxilio et 

35 consilio teneantur. Nosque auctoritate dei omnipotentis de voluntate regia 
et baronum ac omnium nobilium et etiam Cumanorum in eadem congre- 
gatione maxime Vngarorum in omnes eos, qui pacis fuerint turbatores vel 
qui regalia seu ecclesiarum iura de cetero praesumpserint occupare vel de 
[ ]') pacis et damnis datis seu iniuriis irrogatis satisfactione debita 

40 non duxerint occurrendum, excommunicationis sententiam ex nunc duximus 
proferendam [ ]^)int et emendam seu satisfactionem condignam stu- 

deant exhibere. Hoc etiam dominus rex noster in ipsa congregatione publice 
suo iuramento firmavit, [ ] ') excommunicatos a nobis evitabit et faciet 

ab omnibus evitari quod si malorum et rebellium perversitas statum veri- 

45 ') Schrift geschwunden, 1 Centimeter breit. 

') Desgleiehen, 3 Centim. 
') Desgleichen, 2 Centim. 
*) Desgleichen, 2rl Centim, 

9* 



132 

tatis enervans, iniunctum increbuerit ut specialem [ ] ^) excommuni- 

cationis sententiam vilipendant, ad convincendam malitiam rebellium per- 
versorum et maUgnantium dominus noster rex, barones omnes cunctique 
nobiles ac [Cumani] de regno contra flagitiosos huiusmodi seu pestilentes 
regni unanimiter insurgere tenebuntur sicut iuris iurandi religione ad hoc 5 
firmiter sunt astricti. [ ] *) totum regnum auctoritate apostolica super 

hoc recepta et nostra subiiciemus ecclesiastico interdicto, severitate debita 
malefactores [ ] •) coercendo donec [ ] *) satisfactione seu emenda 

ad reconciliationis gratiam revertantur. Cum itaque Gaan filius Alardi et 
suae sequaces malitiae ac inquietatis complices, Saxones partium Trans- 10 
siluanarum ecclesiam beati Mychaelis cathedralem rabie diabolica inducti et 
repleti enormiter combusserint, archidiaconos, canonicos, sacerdotes, clericos 
et et magnam multitudinem Christianorum in eadem et in aliis ecclesiis con- 
cremaverint aliosque innumerabiles ubicumque locorum deprehensos inter- 
fecerint, reliquias, cruces, calices, indumenta sacerdotalia et omnia omamenta 15 
ecclesiarum cum libris ac aliis rebus sacris necnon thesauro ecclesiae 
memoratae rapuerint, in ususque suos immundissimos usurpaverint, et ideo 
sententiam excommunicationis inciderint ipso facto, devotionera universitatis 
vestrae tenore praesentium monemus in domino et hortamur, quatenus 
dictum Oaan et suos socios in praescriptis maleficorum participes praescrip- 20 
torum tamquam excommunicatos evitare debeatis, facientes etiam eos ab 
omnibus artius evitari. Nos enim eos auctoritate omnipotentis dei denun- 
ciamus exconununicatos, donec de ipsa enormi combustione ecclesiarum, 
de damnis et iniuriis illatis satisfactionem impendant omnimodam et abso- 
lutionis adipisci gratiam mereantur. Datum Budae, in quindenis Pentecostes, 25 
in convocatione domini regis Hungariae generali. 



186. 

1278. Konig Ladislaus IV. schenkt der Kirche zu Wmsenhurg 
dortigen von Ansiedlem entblossten Grund. 

Eingeachcittet von dem GroastDordeiner Kapittl 1313, Orig. Kapitelarchiv 30 
Karlsbttrg, 

UnvolUtdndig: Fejir Codex VII, 2, 66, Teutsch w. Firnhaber Sieb. Urhb, 
I, 115. Transilvania 1871, 67, Denausianu Documente 412. 

Begest: TdrUnelmi tdr 1889, 570, 

Ladizlaus dei gratia Hungariae, Dalmadae, Crouaciae, Ramae, Seruiae, 35 
Galliciae, Lodomeriae, Cumaniae Bulgariaeque rex universis Christi fideUbus 
tam praesentibus quam futuris praesens scriptum inspecturis salutem in vero 
salvatore. BegaUs subUmitas debet non inunerito ecclesiarum status pietate 

Schrift geschumnden, 2-3 CenHm. 

*) Desgleichen, 16 Centim. 40 

•) Desgleichen, 17 Centim. 

^) Desgleichen, 1 CenHm. 



133 

debita in melius reformare et dispersa congregare seu disperdita restaurare, 
ut devoti in eisdem iugiter deo valeant famulari. Proinde ad universorum 
notitiam tam praesentium quam futurorum harum serie volumus pervenire, 
quod cum ecclesia cathedralis beati Mychaelis archangeli Transsiluana, a 
5 sanctis progenitoribus nostris fabricata et dotata, per rabiem et saevitiam 
gentis Saxonicae combusta fuisset enormiter et destructa et omnibus rebus 
ac omamentis suis spoliata, necnon canonici quam plures cum multitudine 
Hungarorum ad gremium ipsius ecclesiae causa praesidii confugientes, misera- 
biliter exstitissent concremati in eadem, nos super praemissis omnibus commoti 

10 visceribus pietatis, ut ipsa ecclesia cathedralis canonicorumque status eiusdem 
nostro possit auxilio reparari, terram nostram Albensem iuxta ipsam ec- 
clesiam beati Mychaelis sitam, super qua hospites nostri commorabantur, 
nunc per furorem eorundem Saxonum habitatoribus penitus desolatam, cum 
omnibus utilitatibus, pertinentiis et attinentiis suis sub hiisdem metis et 

15 terminis, quibus praedicta terra Albensis per nostros hospites habita fuerat 
et possessa, dedimus, donavimus et contulimus ipsi ecclesiae beati Mychaelis 
archangeli Transsiluanae iure perpetuo et irrevocabiliter possidendam. Ut 
igitur donatio huiusmodi nec per nos nec per quempiam successorum nos- 
trorum tractu temporis possit vel debeat retractari, praesentes ipsi ecclesiae 

20 nostrae concessimus literas duplicis sigilli nostri munimine roboratas. Datum 
per manus venerabilis viri magistri Thomae Albensis ecclesiae electi, aulae 
nostrae vicecancellarii dilecti et fidelis nostri, anno ab incamatione domini 
A. CC. septuagesimo octavo. 



187. 

25 1278. Konig Ladislaus IV. schenkt dem Wdssenhwrger Kapitel 
eine Salzgruhe zu Thorda und hefreit die Horigen des Kapitels von 
der kdniglichen Steuer. 

Eingeschaltet von Kdnig Andreas IIL 1^1, Orig, Kapitdarchiv KarUhurg, 

— Audh eingeschaltet mit der Urkunde Andreas IIL von Kdnig Karl 1321 his 

30 1322, abschriftlich in Excerpta ex archivo A. Carolinensi, Battydn*8che BiblioO^k 

KarUhurg. Ferner auch eingeschaltet mit der Urkunde Andreas III. von dem 

KoJozsmonostorer Konvent 15. Jahrh., Orig. Kapitelarchiv KarUhurg. 

Bruck : Teutsch u. Firnhaher Sieh. Urkh. I, 113. 

UnvolUtdndig : Szeredai Notitia 9. 

36 Begest: Tortenelmi tdr 1889, 570. 

[LJadislaus *) dei gratia Hungariae, Dalmaciae, Croaciae, Ramae, 
Seruiae, Galliciae, Lodoraeriae, Cumaniae Bulgariaeque rex omnibus Christi 
fidelibus praesentem paginam inspecturis salutem in omnium salvatore. [A]d*) 
universorum notitiam tam praesentium quam posterorum harum serie vo- 
40 lumus pervenire, quod cum capitulum ecclesiae beati Michaelis Transsiluanae 
ordinatum a sanctis progenitoribus nostris et locatum per furorem et rabiem 

Baum f&r den AnfangshtKhstaben leer gelaesen. 



134 

gentis Saxonicae partis Transsiluanae in destructione et combustione ecclesiae 
eiusdem et concrematione canonicorum fere omnium necnon universorum 
populorum praedialium per cedem et rabiem Saxonum praedictorum exstir- 
patione adeo sit perditum, desolatum et destructum, immo penitus annul- 
latum, quod nuUo modo possit nisi per auxilium regium reformari, volentes 5 
regio ex favore ipsi capitulo taliter perdito providere, salifodinara in Torda 
per se, quam etiam ante destructionem ipsius ecclesiae ob remedium animae 
carissimi patris nostri regis Stephani felicis recordationis concesseramus et 
nunc iure perpetuo ac irrevocabiliter donavimus, dedimus et contulimus, 
liberam et exemptam per omnia ab omnibus officialibus nostris, vaivodis pro 10 
tempore constitutis et ab onmibus oflBcialibus eonindem ita, ut tam per aquam 
quam per terram sales excisi in eadem salifodina tam in hieme quam in 
aestate libere descendere possint ac incidi tempore quolibet, nullo prohibente. 
Insuper etiam ad meliorem reformationem et emendationem eiusdem capituli, 
et ut populi ad terras saepe dicti capituU tali clade desolatas ex novo ad 15 
nostram protectionem possint congregari, omnem collectam regalem, quo- 
cumque tempore per regium edictum ab ipsis popuUs capituli universis 
exigendam, eidem capitulo iure perpetuo donavimus, relaxavimus et irre- 
vocabiliter relaxamus. [U]t^) igitur huiusmodi donationes per nos factae 
capitulo memorato robur obtineant perpetuae firmitatis nec per nos nec per 20 
nostros successores ullo umquam tempore possint retractari atque revocari, 
ipsi capitulo literas praesentes concessimus duplicis sigiUi nostri munimine 
roboratas. [DJatum*) per manus venerabilis viri magistri Thomae Albensis 
ecclesiae electi, aulae nostrae vicecancellarii dilecti et fidelis nostri, [a]nno *) 
ab incarnatione domini iJl. CC. septuagesimo octavo, regni autem nostri 25 
anno sexto. 

188. 

Wien 1278 Dezemher 28. Philipp, Bischof von Fermo, pdpst- 
licher Legat, beglavhigt die Urkunden des Konigs Andreas 11. von 
1211 Nr. 19 und 1212 Nr. 22, des Papstes Honorius IIL von 30 
1224 Nr. 41 und 1225 Nr. 51 und des Papstes Gregor IX. von 
1232 Nr. 65 betreffend den deutschen Orden im Buraenland. 

Orig. Perg. Staatsarchiv Konigsberg. Siegel toar an roth-gelber Seidenachnur 
angehdngt. 

Unvollstdndig : Schtdler Archiv I, 214. 35 

Regest: Strehlke Tabulae 159. Densuaianu Documente 436. 

Universis praesentes literas inspecturis Phylippus miseratione divina 
Firmanus episcopus, apostolicae sedis legatus salutem in domino. Tenorem 
cuiusdam scripturae, sicut in quodam quatemo continuo perspeximus, sic 
de verbo ad verbum fecimus praesentibus annotari. Qui talis est (Folgt der 40 
InhaU des erwShnten Quatemio, zuerst die Urkunde des Kdnigs Andreas II. 

') Baum f&r den Anfangsbuchstaben leer gelassen. 



135 

von 1211 Nr, 19, dann die darau/ hezHgUchen Worte) Hoc est privilegium 
donationis terrae de Borza. (Folgt die Urkunde des Konigs Andreas II. von 
1212 Nr. 22, dann) Aliud privilegium de libertate eiusdem terrae de Borza.') 
Ita invenitur de verbo ad verbum in registro domini Gregorii papae 
5 anno quinto, capitulo LYin. Qui haec supra scripta de verbo ad verbum 
sub sua buUa exemplata voluit favorabiliter confirmare. Item quod dominus 
papa recipit terram de Borza sub protectione sua. (Sodann folgt die Urkunde 
des Papstes Honorius III. von 1224 Nr. 41 mit den auf diesdbe weisenden 
Worten) Ita invenitur in registro domini Honorii papae HI anno Vill. 

10 Martinus. Post ablatam nobis terram Borzae scribit dominus papa saepe 
dictus regi Vngariae. (Hierauf folgt die Urkunde des Papstes Honorius III. 
von 1225 Nr. 51, an welche sich die Worte schliessen) Ita invenitur de verbo 
ad verbum in registro domini Honorii papae IH anno X. Martinus. Item 
literae apostolicae ad electum Penestrinum apostolicae sedis legatum super 

15 terra de Borza. (Endlich folgt die Urkunde des Papstes Gregor IX. von 1232 
Nr. 65, an wdche sich die Worte reihen) Ita invenitur de verbo ad verbum 
in registro domini Gregorii papae IX anno VI capitulo CCLXXXXn. Martinus. 
Huic igitur exemplo fecimus nostrum sigillum apponi. Data "Wiennae, anno 
ab incarnatione domini millesimo ducentesimo septuagesimo nono, quinto 

20 Kalendas Januarii. 

189. 

1J278. Paulus, Ban von Sewerin, urkundet: insuper salisfodinara 

nostram de Turda dedimus ad communitatem ipsorum, ita tamen, quod 

decimam salium de ipsa salisfodina provenientium perpetuo et irrevo- 

25 cabiliter ecclesiae beatae virginis de Soljmos dare debeant et teneantur. 

Begest: Wenzel Magyarorszdg bdngdszatdnak kritiJcai torUnete 148. 



m. 

1279 Januar 30. Petrus magister agasonum, comes de Zybynio 

als Zeuge in der Urkunde des Konigs Ladislaus IV., mit welcher 

30 derselbe Comes Thomas und dessen Sohnen einige Besitzungen verleiht. 

Datum per raanus venerabilis viri magistri Nicolai electi ecclesiae 
Albensis, aulae nostrae vicecancellarii dilecti et fidelis nostri, anno 
doraini raillesimo ducentesirao septuagesirao nono, Hl^ Kalendas 
Februarii, indictione septiraa, regni autera nostri anno septirao. 

35 Druck: Wemel Cod. Arpad. XII, 250 nach dem Orig. Archiv der FUrsten 

Eszterhdzy zu Etsenstadt. 

Begest: Bensusianu Documente 419. 



Die Urkunde des Papstes Gregor IX. von 1231 Nr. 60, auf voeUhe sieh die 
folgenden Worte beziehen, und welche an dieser SteUe eingeschaUet sein sottte, fehlt. 



136 

191. 

1279 M&rz 13. Petrus magister agasonum, comes de Zybinio 
als Zeuge in der Urhunde des Konigs Ladislaus IV., mit welcher der- 
sdbe mehrere Bewohner von Zegued in den Adelstand erhebt. 

Datum per manus venerabilis magistri Nicolai, electi ecclesiae 5 
Albensis, aulae nostrae vicecancellarii dilecti et fidelis nostri, anno 
domini millesimo ducentesimo septuagesimo nono, tertio Idus Marcii, 
indictione septima, regni autem nostri anno septimo. 

Druck: Fejir Codex V, 2, 490 nach einer Abschrift in Anal, dipl. Wagner — 
Jankavich I. 10 

Begest: Tewtsch u. Firnhaber Sieb. XJrkb. I, Seite LX. 



m. 

Ofen 1279 Mai 11. Konig Ladislaus IV. bestdtigt den Verkauf 
der Besitzu/ng Kentelke seitens des Bans Laurentius an Comes Hench, 
Sohn Brendelins von Bodna. 15 

Orig. Perg. Archiv der Grafen Teleki zu Marosvdsdrhely. Siegel war in weisses 
Wachs auf der Biickseite zum Verschluss aufgedruckt. 

Druck: FejSr Codex F, 2, 547. Teutsch u. Firnhaber Sieb. Urkb. I, 117. 
Denmmanu Documente 420. 

Nos Ladislaus dei gratia rex Hungariae memoriae coramendamus 20 
significantes quibus expedit tenore praesentium universis, quod Laurencius 
banus de Zeurino filius quondam Laurencii vaivodae dilectus et fidelis noster 
ad nostram accedens praesentiam a nobis petivit humiliter supplicando, quod 
quandam possessionem suam Kendteluk vocatam, olim ad comitatum de 
Dobaka pertinentem, quam idem Laurencius vaivoda pater eius a serenissimo 25 
principe domino Bela felicis recordationis rege avo nostro carissimo acqui- 
siverat, comiti Hench filio Brendulini de Rodna, rectori castri Budensis, 
propinquiori suo videlicet commetaneo vendendi facultatem liberam prae- 
beremus, et licet successivis temporum mutationibus praedicta possessio 
Kendteluk vocata ad diversas manus fuisset devoluta. Tamen quia eandem 30 
possessionem per praefatum Laurencium vaivodam pro magnis et fidelibus 
suis obsequiis fuisse comperimus acquisitam, nec debebat coUatio sibi facta 
de eadem aliqualiter rectractari, nos qui ex officio suscepti regiminis debe- 
mus librare merita negotiorum et iuste petentium votis acquiescere, peti- 
tionem ipsius Laurencii bani in hac parte duximus admittendam, praesertim 35 
quia idem in pacifica possessione villae seu possessionis memoratae con- 
stitutus fuerat illa vice. Qui obtenta a nobis licentia huiusmodi coram nobis 
personaliter comparendo, saepe dictam possessionem Kendteluk vocatam con- 
fessus est, se praefato comiti Henc pro centum et quinquaginta marcis 
finiti^) argenti vendidisse et ipsam pecuniam ab eodem plenarie recepisse. 40 

^) 8o in der Vorlage. 



137 

Gm quidem emptioni et yenditioni nos de beneplacito omnium baronum 
nostrorum ad instantiam partium consensum praebuimus regium et assensum, 
volentes quod ipsam possessionem Kendteluk idem comes Hench et per eum 
sui heredes heredumque suorum in posterum successores in metis prioribus 

5 et antiquis, quibus eadem fuerat limitata, cum eius utilitatibus et pertinentiis 
uniyersis absque inquietatione cuiuslibet perpetuo possidere valeant et habere, 
onmibus priyilegiis, instrumentis, literis et munimentis aliis, si quae forsitan 
processu temporum per eos, ad quos eadem possessio in temporum muta- 
tionibus ut praemittitur devenerat, vel per quosdam alios possent in iudicio 

10 vel extra contra eundem comitem Hench exhiberi, cassatis penitus et in 
irritum revocatis et tantum praesentibus valituris. Datum Budae, in festo 

o o o 

ascensionis domini, anno domini M. CG. LXX. nono. 



193. 

1279 Jtdi 8. Konig Ladislatis IV, hestdtigt Ban Mykud die 
15 deniselben von Konig Stephan V. verliehenen Besitzungen im Dohokaer 
und Tordaer Komitat 

Druck: Codex patrius VI, 240 nach dem Orig. Archiv der Barone Bdnffi zu 

• Klausenburg. Das Siegel war an violett-gruner Seidenschnur angehdngt. — Daselbst 

hefindet su^ aw^ eine Beglaubigungsurkunde des Veszprimer Kapitels von 1473. 

20 Ladizlaus dei gratia Hungariae, Dalmaciae, Croaciae, Bamae, Seruiae, 

Oalliciae, Lodomeriae, Comaniae Bulgariaeque rex omnibus Christi fidelibus 
praesentes literas inspecturis salutem in eo, qui regibus aetemam dat salutem. 
Ad universorum notitiam harum serie volumus pervenire, quod Mykud 
banus filius comitis Mykud dUectus et fidelis noster, ad nostram accedens 

25 praesentiam exhibuit nobis privilegium domini Stephani patris nostri carissimi 
incliti regis Hungariae clarae memoriae, confectum super collatione villae 
castri de Doboka Dobokawarfolua vocatae in comitatu de Doboka existentis 
et terrae vacuae eiusdem castri Lusad nuncupatae ac aUarum terrarum 
vacuarum castri eiusdem, ad praedictam villam Dobokawarfolua pertirientium, 

30 item super coUatione duarum terrarum Qregorii Parvi iobagionis castri de 
Torda, sine herede decedentis, Igruchteluk et Kerekyghaz vocatarum, in co- 
mitatu de Torda iuxta fluvium Aranas vocatum adiacentium et petivit a 
nobis cum instantia, ut nos ipsum privilegium carissimi patris nostri rati- 
ficare et praedictas terras per ipsum patrem nostrum dicto Mykud bano 

35 collatas eidem reUnquere et apud ipsum conservare ac fideUtates et servitia 
ipsius, quae idem dicto patri nostro exhibuit, quibus consideratis easdem 
terras dictus pater noster dignoscitur eidem contuUsse, in praesenti nostro 
privilegio exprimere de benignitate regia dignaremur. Cuius fideUtates et 
servitia, prout in privilegio eiusdem patris nostri plenius vidimus contineri, 

40 taUter in praesentibus duximus inferenda, quod cum dominus rex Bela, 
avus noster carissimus, habito iniquo consiUo quorundam baronum suorum, 
dictum patrem nostrum de suo regno miserabiUter ad partes Transiluanas 



138 

efFugasset, exercitum Hungaricum et Comanicum, quem idem avus noster 
ad fugandum patrem nostnim miserat, idem Mykud banus et magister 
Emericus frater eiusdem ac ceteii barones patris nostri devicerunt Ubi idem 
Mykud banus cum praedicto magistro Emerico fratre suo laudabilia servitia 
cunctis intuentibus exhibuit et impendit Et cum idem rex Bela maiorem 5 
exercitum praeduce Laurencio filio Kemyni contra ipsum patrem nostrum 
destinasset, et idem pater noster cum praedictis Mykud bano et magistro 
Emerico ac aliis baronibus suis in castrum Feketeuholm vocatum se in- 
clusisset, dicti Mykud banus et magister Emericus ac alii barones ipsius 
patris nostri, de praedicto castro exeuntes, cum exercitu avi nostri sub 10 
eodem castro viriliter pugnaverunt et eodem exercitu devicto triumphum 
laudabilem reportarunt, Laurencium filium Kemyni et alios complures cap- 
tivando et sic ipsum patrem nostrum de praedicto castro suis virtutibus 
liberarunt Post egressum autem eiusdem patris nostri de praedicto castro 
tertium exercitum Comanicum eiusdem avi nostri, contra patrem nostrum 15 
transmissum, cuius dux Menk Comanus fuerat, iidem Mykud banus et ma- 
gister Emericus ac alii barones praedicti patris nostri devicerunt. Item quartum 
exercitum praedicti avi nostri, cuius dux Erney banus fuerat, similiter de- 
vicerunt Postmodum autem exercitum dicti avi nostri, cuius dux Bela filius 
dominae Annae dux de Machou fuerat, quem contra patrem nostrum miserat 20 
iterato, in loco Hsuazeg vocato praenominati Mykud banus et magister 
Emericus ac alii barones patris nostri devicerunt et laudabilem victoriam 
obtinuerunt, Herricum banum tunc paJatinum et alios quam plures ex ho- 
minibus eiusdem avi nostri captivando, Preuchul Theutonico tunc rectore 
castri Budensis et aliis quam pluribus captivatis et etiam interemptis. Ubi 25 
licet ipsi Mykud banus et magister Emericus multa fidelitatis servitia im- 
pendissent, tamen idem Mykud banus inibi letalia vulnera est perpessus, 
sicut haec omnia in praedicti patris nostri privilegio nobis plenius patuerunt 
Constitit etiam nobis praedictum Mykud banum eidem patri nostro multas 
alias fidelitates et servitia quam plurima impendisse. Nos itaque pro tot et 30 
tantis servitiis dicti Mykud bani, maxime cum per relationem omnium 
baronum et nobilium regni nostri nobis certo certius constitisset, praefatum 
Mykud banum turbationis regni nostri tempore, quando infideles barones 
nostri et eorum complices regnum nostrum nobis adhuc in tenerrima aetate 
constitutis, intestino proelio perturbabant, in regno nostro nullam destruc- 35 
tionem nullumque nocumentum commisisse, praefatam villam Dobokawarfolua 
vocatam cum eadem terra Lusad vacua et aliis vacuis terris ac utiiitatibus 
pertinentibus ad eandem, item praenominatas terras Igruchteluk et Kerekyghaz 
nuncupatas cum omnibus utilitatibus et pertinentiis earundem sub antiquis 
metis et terminis, quemadmodum easdem praedictus rex Stephanus pater 40 
noster ipsi Mykud bano dignoscitur contuUsse, prout in eiusdem privilegio 
plenius vidimus contineri, dimisimus et reliquimus, ac etiam de novo con- 
tulimus atque tradidimus praenotato Mykud bano et per eum suis here- 
dibus heredumque suorum successoribus iure perpetuo et irrevocabiliter 
possidendas, coUationem per ipsum patrem nostrum dicto Mykud bano 45 
de praedicta vilia et terris supra dictis iam dudum factam auctoritate prae- 



139 

sentium confirmantes. Statuimus insuper, ut quicumque nostrorum succes- 
sorum praedictam villam et terras praefatas a praefato Mykud bano vel 
eius posteritatibus successu temporum auferre, revocare vel aliquo modo 
alienare attentaverint, iram dei omnipotentis se sentiant incurrisse et sanctae 

5 dei genitricis semper virginis Mariae et beatorum apostolorum Petri et Pauli, 
necnon sanctorum confessorum Stephani, Emerici atque Ladizlay anathemate 
feriantiir. In cuius rei memoriam firmitatemque perpetuam praesentes literas 
concessimus duplicis sigilli nostri munimine roborando. Datum per manus 
discreti viri magistri Nycolay aulae nostrae vicecancellarii dilecti et fidelis 

10 nostri, anno domini M^ CC^ septuagesimo nono, VIII Idus Julii, indictione 
septima, regni autem nostri anno septimo. 



194. 

1279 vor Atigtist 6. Konig Ladislaus IV. best&tigt die Urkunde 
des Konigs Stephan V. von 1270 bis 1272 Nr. 133 fur die SzeTder 
15 Laurendus und dessen Sohn Leustachius. 

Orig. Perg. Ungar, Akademie Budapest, Bruchstuck des Doppelsiegels, rund, 
weisses Wachs, an gruner Seidenschnur angehdngt, — Ein zweites Original, welches 
nach Ssahd Sz&c, oklevHtdr III, 4 im Stadtarchiv Schdssburg aufbewahrt sein 
soll, ist dort nicM vorfindig, 

20 Druck: Codex patrius VI, 245, Ssabd Szik. oMeviltdr III, 3, 

Ladislaus dei gratia rex Hungariae, Dalmaciae Crouaciae, Ramae, 
Oalliciae, Lodomeriae, Comaniae Bulgariaeque rex omnibus Christi fidelibus 
praesentes literas inspecturis*) salutem in omnium salvatore. Ad univer- 
sorum notitiam tenore praesentium volumus pervenire, hinc est quod *) cum 

25 intellexerimus ex serie literarum domini excellentissimi regis') Stephani 
nostri antecessoris *), quod inspectis servitiis et fidelitatibus Laurencii filii*) 
Hilyee •) et Leostachii filii ') praedicti Laurencii tantam gratiam condignavit, 
quod ipsos ac possessiones eorundem ad legem et universitatem Siculorum 
de Telegd frui seu permanere permisit et nos teneamur gratiam concessam 

30 praedictorum cum literis nostris munimine confirmare. Quarum literarum tenor 
talis est (Folgt die Urkunde des KMgs Stephan V. Nr. 133.) Ut autem series 
huius causae perpetualiter et irrevocabiliter perseveret, praesentes conces- 
simus literas duplicis sigilli nostri munimine roboratas. Datum per manus 
venerabilis viri magistri Nicolai aulae nostrae vicecancellarii dilecti et fidelis 

35 nostri, anno domini millesimo ducentesimo septuagesimo nono, regni autem 
nostri anno septimo. 

>) So Ssdbd, Vorlage: inscripturis. 
*) StoUt hinc est quod bei Sedbd: quod postquam. 
•) Vorlage hierauf: Ste. 
40 ^) Ssabd: Stephani patris antecessoris nostri 

*) So Szabd, Vorlage: filio. 
•) Gedndert aus: Helee. Szabo: Helyce. 
*) Vorlage: Leostachio filio. Ssabd: Levstachii filii. 



140 

195. 

1279. Konig Ladislam IV. hestdtigt die Urkunde des iunior 
rex Stephan von 1261 Nr. 95 jUr die Deutschen von Deis. 

Eingest^altet von Konig Andreas III. 1^1, Orig. Stadtarchiv Deia. — Mit dieser 
Urkunde auch eingeschaltet von Kdnig Wladislaus II. 1504, Orig. Stadtarchiv Deh. 5 

Druck: Wemel Cod. Arpad. IV, 180. Schdssburger Programm 1862, 54. Den- 
susianu Documente 506. 

Ladizlaus dei gratia Hungariae, Dalmaciae, Croaciae, Ramae, Ser- 
uiae, Galliciae, Lodomeriae, Cumaniae Bulgariaeque rex omnibus Christi 
fidelibus praesentem paginam inspecturis salutem in omnium salvatore. Ad 10 
universorum notitiam harum serie volumus pervenire, quod villicus et hos- 
pites nostri de Deeswar ad nostram accedentes praesentiam exhibuerunt 
nobis privilegium domini Stephani illustris regis Hungariae felicis recorda- 
tionis patris nostri carissimi super libertate ipsorum confectum et petiverunt, 
ut idem ratum habere et nostro dignaremur privilegio confirmare. Cuius 15 
tenor talis est. (Folgt die Urkunde des iunior rex Stephan von 1261 Nr. 95) 
Nos igitur petitionem dictorum hospitum nostrorum in hac parte iustam 
esse attendentes dictum privilegium patris nostri ratum habuimus et de 
verbo ad verbum praesentibus inseri duplicis sigilli nostri munimine fecimus 
roborari. Datum per manus venerabilis viri magistri Nycolay Albensis 20 
ecclesiae electi, aulae nostrae vicecanceliarii dilecti et fidelis nostri, anno 
domini M. CU. septuagesimo nono, regni autem nostri anno V.') 



196. 

Wien 1280 MWrz 15. Konig Rudolf bestdtigt die Urkunde des 
Konigs Andreas 11. von 1222 Nr. 31, mit welcher derseJhe dem 25 
deutschen Orden das Buraenland verleiht. 

Orig. Perg. Staatsarchiv Kdnigsherg. Siegel rund, Durchmesser 9'6 Centim., 
an rother Seidenschnur angehdngt. Der Kdnigt sitzt auf dem Thron, in der BechteH 
das Scepter haltend, in der Linken den Beichsapfel. Umschrift Kapital: t • R^- 
DOLFUS : DEI : ORACIA : ROMANORVM : REX : SEMPER : AVOVSTVS : Derselbe 30 
Stempel wie Heffner Die deutschen Kaiser- und Konigs-Siegel 17 Nummer 74, 
Tafel VII, Nr. 59. 

Druck: SchuUer Archiv I, 223. Teutsch u. Firnhaher Sieh. Urkb. I, 118. Den- 
susianu DocumerUe 441. 

Begest: StreMke Tabulae 159. 35 

Rudolfus dei gratia Romanorum rex semper augustus universis 
Christi fidelibus praesentes literas inspecturis gratiam suam et omne bonum. 

*) Das Begierungsjahr quintus gehort zu den Inkamationsjdhren 1276 und 
1277. Hier wdre VII oder VIII passend, nicht V. Nach dem Inkamationsjdhr und 
dem amtirenden Vizekanzler Nikolaus, 1278 bis 1279, ist die Urkunde in das Jdhr 40 
1279 zu setzen. 



141 

Ad universorum tam praesentium quam futurorum notitiam volumus per- 
venire, quod nos vidimus et audivimus literas incliti Andreae regis Vngariae 
illustris non cancellatas, non abolitas nec in aliqua sui parte vitiatas, cum 
vera bulla aurea praefati domini regis Vngariae et filo serico integro bullatas 
5 et signatas. Quarum tenor talis est (Fclgt die Urkunde des Konigs Andreas II, 
von 1222 Nr. 3L) In cuius visionis nostrae et auditionis testimonium prae- 
sens scriptum maiestatis nostrae sigillo duximus roborandum. Datum "Winae 
Idus Mwxjii, indictione VIII., anno domini M^. CC^ LXXX**, regni vero 
nostri anno septimo. 

10 197. 

1280. Comes Stephan Adrian und andre Szelder beaeugen, dass 
Jakob van Gald seinen Gru/nd und MuMenmtheil in Ptopstdorf fur 
ein und eine halbe Marh Silber an Gerlach von Schonberg, Heinrich 
von Agnetheln und Theodorich verkauft habe. 

1 5 Mngeschdltet von dem Weisaenburger Kapitel 1453, Orig, Kapitelarchiv Karlsburg. 

Druck: Nemzeti tdrsalkodd 1838, 49. Teutsch und Firnhaber Sieb. Urkb. I, 
120. Wemd Cod. Arpad. IV, 230. Szabd Szik. oUeoiltdr I, 20. 

Nos Stephanus Adrianus comes ac ceteri Siculi viri providi et ho- 
nesti in diocesi Thelegd constituti ad universorum notitiam praesentium^) 

20 tenore volumus pervenire, quibus praesentes ostenduntur, quod Jacobus 
filius Jacobi frater Georgii bonae memoriae de Gald ex una parte, altera 
vero parte Gerlacus de Pulcromonte et Henricus de sancta Agatha et Tbeo- 
doricus filius Herbordi constituti coram nobis, qui professi sunt tali modo 
coram nobis, quod Jacobus terram suam hereditariam et mediam partem 

25 molendini cum attinentiis sibi pertinentibus in Probstroph, quae sua erant 
hereditaria, supra dictis probis viris Gerlaco et Henrico et Theodorico ven- 
didit pro altera media marca fini argenti, ipsorum heredibus heredumque 
successoribus possidendam ; ita tamen si uUo umquam tempore aliquis ipsorum 
cognatorum Jacobi vellent revocare, et ipsis possessionibus Probstrop et in 

30 Sconberk, quae sibi pertinebant, in irritum causam vellent incitare, facultatem 
non habeant incitandL Testes autem comes "Wastmodus, comes Herbordus, 
comes Winricus, comes Petrus de Dalia, insuper seniores de castro Sex, 
super eo praesentes literas sigillo civium de Cibinio fecimus munimine ro- 
borari. Datum anno domini M® CC* LXXX. 



35 198. 

1380. Das Erlauer Kapitel bezeugt, dass Sixtus fUius Sixti de 
Toh seine Besitzung Felida an comes David de genere Aba und 

^) Hierauf der Schaft des Buchstaben p. 



142 

dessen Sohne, Judex ctmae Petrus, Palatin Fyntha tmd Omodeus 
comes de Scybinio, verkaufi haU 
Anno domini M. CC. octuagesimo. 

Druck: Nagy Sztdray oJUeviUdra I, 25 nach dem Orig, Archiv der Grafen 
Sztd/ray zu Nagy-Mihdly. 5 

199. 

1J280. Das Erlauer Kapitel hezeugt, dass comes Dauid de genere 
Aba fiir sich und seine Sohne, Judex curiae Petrus, Palatin Fyntha 
tmd Omodeus comes de Scybinio,^ einen Giitertausch abgeschlossen 
hat mit Petrus und Isyp, den Sohnen Benedikts von Wruzka. lO 

Anno domini MCC octuagesimo. 

Drtuik: FejSr Codex F, 5, 61 nach Analecta Wagner-Ianhomch Tom, C. Nr. 
259. — JDie Urkunde wird erwdhnt von Palatin Nikolaus 1358, Orig. Archiv der 
Chrafen Sztdray zu Nagy-Mihdly. Sieh Nagy Sztdray okUvHtdra I, 26. 



200. 15 

Bei Zaka an dem Hernadfluss 1282 M&rz 21. Konig Ladislaus IV, 
hefreit die Bewohner mehrerer Besitzungen des siebenbiirgischen Bis- 
thums von der Gerichtsbarkeit der Woiwoden und der Komitatsbeamten. 

Orig. Perg. Kapitelarchiv Karlsburg. Siegel war auf der Bilckseite in weisses 
Wachs aufgedrHckt. — Die Urkunde ist auch eingeschcUtet von K6nig Andreas III. 20 
1291y Orig. Kapitelarchiv Karlsburg, Nach Benkd MiUcovia II, 308 hat Kdnig 
Mathias 1474 diese Urkunde mit jener Ladislaus* IV. beatdHgt, 

Druck: Pray Specimen II, 212. Benkd Milkovia II, 309. Szeredai Series 22. 
Fejir Godex V, 3, 118. Teutach u. Firnhaber Sieb. Urkb. I, 127. Jakab OkU- 
viltdr I, 25 und 26. Densusianu Documente 442. 25 

Unvollstandig : Katona Hist. crit. VII, 863. Scriptores rer. TranssUv. I, 216. 

Begest: Tdrtinelmi tdr 1889, 570. 

Nos Ladislaus dei gratia rex Hungariae memoriae commendamus 
significantes imiversis quibus expedit praesentium per tenorem, quod vene- 
rabilis pater Fetrus dei gratia episcopus TranssUuanus dilectus et fidelis 30 
noster ad nostram accedens praesentiam a nobis humiliter supplicando pos- 
tulavit, quod cum sua diocesis hostili persecutione Saxonum et diversarum 
guerrarum regni nosth nobis in tenera aetate constitutis, ad tantam inha- 
bitantium devenerit raritatem, quod usque ad haec tempora pauci in Alba, 
quae est sedes episcopatus sui cathedralis, et in aliis villis suis sive curtibus 35 
pontificalibus, quarum nomina sunt haec, videlicet in comitatu Albensi villa 
Sard et in comitatu de Torda vilia sancti Regis, item in comitatu de Kulus 

*) Nagy: Zcylinio. 



143 

villa Kuluswar, villa Gylo, villa Kopus et villa Keresfev, item in comitatu 
de Doboka villa Herena et Bylokul,^) item in comitatu de Zonuk villa Zylah 
et villa Tusnad, item in comitatu de Zatmar villa Ebes et in comitatu 
Byhoriensi villa Baratpispuk inquilini habeantur nec illic conveniant, nisi 

5 eos et alios supervenientes libertate uberioris gratiae dignaremur praevenire- 
Nos igitur considerantes, quod ex incremento honoris pontificalis simul et 
regia dignitas suscipiat incrementum, ut eadem ecclesia in pristinum statum 
possit reformari, attendentesque ipsius venerabilis patris fidelitates et grata 
obsequia, quae in expugnandis destruendis castris quorundam incolarum 

10 regni nostri, ex quibus spolia et vastus in nostri honoris detrimentum et 
regni nostri damnum non modicum, circa fluvium Zomus et circa publicam 
stratam, per quam itur ad partes Transsiluanas, conmiittebantur, exhibuit, 
ex indulgentia regiae benignitatis in recompensationem servitiorum ipsius 
praedictorum talem gratiam ei duximus faciendam, ut tam priores inquilini 

15 civitatis Albensis et aliarum villarum suarum praescriptarum, quam etiam 
hospites liberae conditionis de novo convenientes a iudicio vaivodae Trans- 
siluani pro tempore constituti, comitum parochialium necnon et aliorum 
omnium iudicum penitus sint exempti, nec alicuius teneantur astare iudicio 
nisi episcopi ecclesiae Transsiluanae, iudicis ipsius vel villici pro tempore 

20 constituti ') et si episcopus aut iudices per ipsum positi in reddenda iustitia 
negligentes fiierint aut remissi, vel tam arduum esset negotium, quod ipsi 
iustitiam facere non valerent, ipsa causa vel tale negotium regiae tantum 
maiestatis examini terminanda deferatur. Prout etiam hanc gratiam dominus 
rex Bela avus noster carissimus quibusdam villis et curtibus ipsius episco- 

25 patus concesserat, sicut in eiusdem privilegio, per carissimum patrem nostrum 
Stephanum illustrem regem Hungariae confirmato vidimus contineri. Et cum 
praesentes nobis fuerint reportatae, nostrum eidem super praemissis privi- 
legium conferemus. Datum iuxta fluvium Hernad prope villam Zaka, in 

o o 

festo beati Benedicti confessoris, anno domini M. CC. octuagesimo secundo. 



30 201. 

1282 Juli 19/ Konig LadisUms IV. belohnt einige Horige der 
koniglichen Bwrg Borsod fur ihre Dienstleistungen im Kriege, darunter 
auch contra Saxones Transiluanos, qui contra nostram procedere nite- 
bantur maiestatem. 
35 Datum per manus discreti viri magistri Bartholomei aulae nostrae 
vicecancellarii dilecti et fidelis nostri, anno domini M^ CC^ octua- 
gesimo secundo, quarto decimo Kalendas Augusti, indictione decima, 
regni autem nostri anno undecimo. 

Druck: Wenzel Cod, Arpad. IX, 330 nach dem Orig. Archiv der Barone 
40 Perinyi zu NagyssSUSs. 

») mi: Byolokul. 

*) Vorlage: constitatis. Benkd MUkovia II, 312 nach der Besi&tigung des Kdnigs 
Ma^ikias von 1474: oonstitttti. 



144 

202. 

Gran 1282 Dezemher 10, Lodomeritis, ErzUschof von Gran, 
hestatigt die beiden Urkunden des Erzhischofs Philipp von 1264 
Nr. 104 und Nr. 105 fur die Pfarrer des Hermannstddter Kapitels. 

Orig. Perg. Kapitelarchiv Hermannstadt. Siegel schadhaft, apitzoval, in weisses 5 
Wachs gedriickt, an hellroih-kirachroiher Seidenschnur angehdngt, Umsdirift 
Kapital, E uncial: f S MINVS LODOMERn D[EI GRA ARCHEEPI STRIGON]. 
In dem Siegelfeld sitzende Figur mit Bischofstab in der linken und erhobener 
Bechten. Abgebildet Knauz Monumenta II, 99. Archaeologiai irtesitS XII, Jahr- 
gang 1878, 142. Csobor TdjSkoed 1881, 275. 10 

Druek: FejSr Codex V, 3, 130. SdhulUr Archiv I, 279. Teutsch u. Fimhdber 
Sieb. Urkb. I, 129. 

XJniversis praesentes literas inspecturis Lodomerius miseratione 
divina archiepiscopus Strigoniensis eiusdemque loci comes perpetuus salutem 
in largitore salutis. Ad universitatis vestrae notitiam tenore praesentium 15 
volumus pervenire, quod dilectus in domino filius Reynaldus plebanus de 
Stolchunbercht decanus provinciae Zibiniensis nomine suo et vice omnium 
plebanorum sui decanatus ad praesentiam nostram accedens, originale privi- 
legiorum domini Phylippi archiepiscopi praedecessoris nostri felicis recorda- 
tionis sub sigillo religiosorum virorum fratris Petri vicarii domus Praedica- 20 
torum et totius conventus eorundem de Zybinio nobis exhibuit cum instantia 
supplicando, ut praedictum originale confectum super quibusdam articulis 
praedictis decano et plebanis ab eodem Phylippo archiepiscopo concessis de 
gratia speciali dignaremur nostro privilegio facere confirmari. JSTos igitur 
petitionem ipsius decani considerantes non a rationis tramite discordare, sed 25 
congruam et consonam aequitati patemaliter admisimus cum eflfectu tenores 
praedictorum privilegiorum praesentibus literis inseri facientes. Quorum 
quidem privilegiorum huiusmodi sunt tenores. (Folgen die Urkunden des 
Erzbischofs Philipp von 1264 Nr. 104 und Nr. 105.) JSTos autem sigillo et 
literis praedictorum fratrum Praedicatorum super ratihabitione in facto 30 
sumptus praedictorum privilegiorum plenam fidem seu credentiam adhibentes 
tenores eorundem privilegiorum in publicam formam praesentium literarum 
de verbo ad verbum translatas auctorizamus et confirmamus ac praesentis 
scripti patrocinio communimus. In cuius rei memoriam praesentes literas 
concessimus sigilli nostri munimine roboratas. Datum Strigonii, anno domini 35 
M®. CC®. L. XXX^ secundo, quinto die beati Nicolai confessoris. 



203. 

Weissenburg 1283 Jwni 23. Petrus, Bischof von SiehenbUrgen, 
hezeugty dass das Weissenburger Kapitel drei TheUe des ihm ge- 
horigen Mediascher Zehnten an Friichten, Wein, Bienen und Ldmmem 40 
fur vierjrig Mark SUber jdhrlich den dortigen Pfarrem abgetreten habe. 



146 

Orig, Perg. Kapitelarchiv Karhburg. Siegel war angehdngt. 

Druck: Battydn Legea eccles. II, 498. FejSr Codex VII, 3, 100. Teutsch u. 
Fimhaber Sieb. Urkb. I, 131. Theil und Wemer Urkb. 3. TransUvania 1871, 79. 

UnvoOstdndig : Katona Hist. crit. VI, 883. Szeredai Notitia 11. Feihr Codex 
6 V, 3, 191. Teutsch Zehntrecht 30. 

Begest: SaUer Birthdlm 669. TortSnelmi tdr 1889, 570. 

Nos Petrus divina miseratione episcopus Transsiluanus memoriae 
commendantes quibus expedit significamus universis, quod fratres nostri 
universi de capitulo ex una parte et omnes sacerdotes de Medies ex altera 

10 ad nostram accedentes praesentiam, videlicet Walterus decanus de villa 
Echelini, Johannes de Berthelm, Henricus de villa Bihuini, Petrus de Musna, 
Adam de villa Medies, Siffiidus de monte Mariae, Henricus de Sarus et 
Theodricus de Gopus, idem capitulum ad magnam instantiam et petitionem 
praefatorum sacerdotum, tres partes decimarum de Medies sibi debitarum, 

15 scilicet in frugibus, in vino, in apibus et in agnellis, tam ipsorum personis 
quam ecclesiis eorundem locaverunt cuilibet in solidum pro quadraginta 
marcis boni argenti Albae, in Winch et in Warasio currentis cum pondere 
terrestri in perpetuum, exceptione qualibet et cuiuslibet temporis non ob- 
stante in tribus terminis infra scriptis persolvendis, de quibus in vigilia 

20 beati Michaelis debent solvere depem marcas, in quindenis sancti Martini 
quindecim marcas et in quindenis purificationis beatae virginis residuas 
quindecim marcas; hoc adiecto, ut si aliquem terminorum obmiserint in 
solvendo, in crastino poena duplici^) solvere tenebuntur sive iidem sacer- 
dotes aut villae eorundem diminuantur sive augmententur. In cuius rei 

25 testimonium ad utriusque partis petitionem literas praesentes concessimus 
sigilli nostri munimine roboratas. Datum Albae, in vigilia Johannis bapdstae, 
anno domini millesimo bCs. octuagesimo tertio. 



204. 

1283 vor August 6. Konig Ladislaus IV. bestdtigt die zunschen 

30 einigen Sprossen de genere Batold hinsichtlich der Theilung der Guter 

getroffene Uebereinhmfi, nach welcher nebst anderem Besite die pos- 

sessiones Chycho et Eetheeg vocatae in partibus Transsiluaniae simi- 

liter cum onmibus ad easdem pertinentibus possessionibus den ma- 

gistris Eorando et Deseu filiis Leustachii, Dominico et Ladizlao filiis 

35 Stephani, Eeynoldo et Nicolao filiis Olyuerii zugetheilt worden sind. 

Datum per manus discreti viri magistri Bartholomei aulae nostrae 

vicecancellarii dilecti et fidelis nostri, anno domini M^ CC^ LXXX^ 

tertio, r^i antem nostri anno nndecimo. 

Druck: Wemel Cod. Arpad. XII, 382 nach dem Orig. Konventarchiv Leleee. 
40 — FejSr Codex V, 3, 174 und VII, 2, 99. Bensusianu Doeumente 446. 

Vorlage: duplL 
UrinuMienlrach. 10 



146 

205. 

1283. Opofwr, Woiwode von Siebenbiirgen, hestdtigt den Deutschen zu 
Dees die ihnen von Konig Ladislaus 1 V. verliehene eigene Gerichtsbarkeit. 

Orig, Perg, Stadtarchiv Deis. Siegel war auf der Eilckseite aufgedriickt. 
Druck: Wenzel Cod. Arpad. IV, 262. Schdssburger Programm 1862, 51. 5 

Begest: Transilvania 1871, 68. 

Nos Opour vaivoda [Transsiluanu]s, comes de Zonuk memoriae 
commendantes significamus quibus expedit universis, quod villicus et hos- 
pites [de Deesjwar ad nostram accedentes praesentiam exhibuerunt nobis 
privilegium domini nostri Ladislai iUustris regis Hungariae sup[er liberta]te 10 
eorum datum et concessum, videlicet quod a iurisdictione comitis de Zonuk 
curialis comitis et iobagionum eiusdem castri penitus sint exempti, ita quod 
ipsos nemo possit iudicare sed in causis omnibus inter ipsos exortis villicus 
eorundem iudicabit pro tempore constitutus, et petiverunt a nobis diligenti 
cum instantia, ut eosdem in ipsa libertate per dominum regem eisdem data 15 
et concessa conservaremus. Nos igitur petitionibus dictorum hospitum iustis 
et legitimis annuentes praedictum privilegium ipsorum libertatem continentem 
ratum per omnia habentes ut tenemur et acceptum eosdem hospites in prae- 
missa libertate volumus et intendimus gratulari. Dicimus etiam, quod causas 
extraneorum si ibidem aliquas contingat habere, idem villicus iudicabit, plures 20 
etiam articulos qui longum erant ad scribendum ipsum privilegium tenente 

o o o 

et habente^). Datum anno domini M. CC. octuagesimo III. 

206. 

1284Januar 1. Konig Ladislaus IV. verleiht Comes Bofoyn/ur seine 
und seiner Bruder Ladislaus und Nikolaus Verdienste, welch' letzterer 25 
in dem Kampf contra Gyan filium Alardi in partibus Transiluanicis 
pro conservatione incolarum partis iUius gefallen war, die viUa Moch. 

Datum per manus venerabilis patris Thomae miseratione divina 
episcopi Wachiensis, aulae nostrae cancellarii dilecti et fidelis nostri, 
anno domini MCCIiXXX quarto, regni autem nostri XTT, in Kalendis 30 
Januarii, indictione duodecima. 

Bruck: Fejir Codex V, 3, 258 nach CoU. dipl Szechinyi 485, daselbst aus 
dem Orig. — Teutsch u. Firnhaber Sieb. TJrkb. I, 134. Densusianu Documente 447. 

207. 

De6s 1284 Dezemher 21. Bolandus, Woiwode von SiebenbUrgen, 36 
hest&tigt den Deutschm zu Dees die denselhen von Konig Stephan 
und Konig Ladislam IV. verliehene eigene Gerichtsharkeit. 

*) So Vorlage. 



147 

Orig. Perg, Stadtarchiv Deis. Siegel rund, Durchmesser 4 CenHmeter, war auf 
der BOckseite aufgedruckt, 

Druck: Teutsch u, Firnhaber Sieb. Urkb. I, 136. Wemel Cod. Arpad. IV, 
268. Schdssburger Programm 1862, 51. Densusianu Documente 453. 

5 Nos Rolandus vaivoda Transsiluanus, comes de Zonuk memoriae 

commendantes significamus quibus expedit universis praesentium per tenorem, 
quod nos hospites de villa Deeswaar dimisimus et reliquimus permanere 
pacifice in eisdem libertatibus, quas in privilegiis domini Stephani regis piae 
memoriae et domini nostri Ladizlai incliti regis Hungariae super libertatibus 

10 praedictorum hospitum confectis per eosdem hospites nobis exhibitis et per- 
lectis plenius vidimus contineri^ quemadmodum etiam temporibus aliorum 
vaivodarum Transsiluanorum antecessorum nostrorum, sicut in literis paten- 
tibus eorundem ipsis hospitibus super hoc concessis et nobis exhibitis con- 
tineri vidimus, dicti hospites in suis libertatibus per praedictos reges eisdem 

15 concessis atque traditis dignoscuntur permansisse, ita videlicet, quod comes 
de Zonuk, qui pro tempore per nos fuerit constitutus vel officialis sive vice- 
iudex eiusdem in nuUo articulo causarum quocumque modo inter ipsos 
hospites emergentium, eosdem valeat iudicare vel aliquatenus perturbare 
contra formam privilegiorum regum praedictorum, sed omnes causas inter 

20 ipsos emergentes villicus eorum, qui pro tempore per eosdem constitutus 
fuerit, iudicandi liberam et securam habebit facultatem. Si vero villicus ip- 
sorum aliquibus extraneis iustitiam facere denegaret, ex tunc ipse villicus 
ad regiam vel ad nostram praesentiam super hoc evocetur, ut omnibus 
querelantibus de eodem per dominum regem vel per nos iustitiae comple- 

25 mentum ordine iudiciario impendatur. Datum in Deeswaar, in festo beati 
Thomae apostoli, anno domini M. C6. octuagesimo quarto. 



208. 

1284, Elisabeth, Konigin-Mutter, verleiht Theodorus, Propst von 
Hermannstadt tmd dessen Bruder Ladislaus die Besitjsungen Deench 
30 und Ztupan. 

Druck: Wemel Cod. Arpad. IV, 266 nach dem Orig. Archiv der FamUie 
Kubinyi. 

[Ejlisabeth ^) dei gratia maior regina Hungariae, ducissa de Macho 
et de Bozna, universis Christi fidelibus praesentem paginam inspecturis sa- 

35 lutem in omnium salvatore. [DJevotae ^) fidelitatis studia dignis solent praemiis 
compensari et fructum percipere in laudem et gloriam praemiorum. [PJroinde *) 
ad universorum notitiam tenore praesentium volumus pervenire, quod cum 
nobilis et discretus vir magister Theodorus praepositus Zybiniensis, aulae 
domini Ladizlai incliti regis Hungariae carissimi filii nostri notarius specialis, 

40 eidem domino regi iugi laborum frequentia fideliter servierit et devote, 

<) Baum fOr den Anfangsbuchstaben leer gelassen. 

10* 



148 

nobisque consequenter in omnibus nostris negotiis et agendis gratum semper 
impenderit famulatum, nos consideratis fidelitatibus et obsequiis eiusdem 
Theodori praepositi, quibus coram nostris oculis se reddidit multipliciter 
commendatum, quasdam terras nostras ad curtem nostram de Segiisdino 
olim pertinentes, Deench et Ztupan vocatas ac ad easdem spectantes, vacuas 5 
et habitatoribus destitutas, ab eadem curte nostra Segusdiensi exceptas penitus 
et exemptas, eidem Theodoro praeposito et per eum comiti Ladizlao fratri 
suo ac ipsius heredibus heredumque suorum successoribus de plenitudine 
gratiae nostrae dedimus, donavimus et contulimus perpetuo pacifice possi- 
dendas. [XJJt^) igitur haec nostra donatio robur perpetuae firmitatis obtineat 10 
nec ullo umquam tempore valeat retractari, praesentes concessimus literas 
duplicis sigilli nostri munimine roboratas. [D]atum^) per manus discreti 
viri magistri Vrbazii praepositi de Posoga, aulae nostrae cancellarii fidelis 
nostri, anno domini M® CC® octuagesimo quarto. 



209. 15 

Grosswardein 1285 August 7, Bartholomeus, Bischof von Gross- 
wardein, spricM die Zoll- und MarktgefSMe von Olaey, Neudorf und 
Sa/nkt-Lorenz dem Grrosswardeiner Kapitel zu. 

Eingeschaltet von Biachof Emerich 1297 y mit dieser Urkunde von dem Ofner 
Kapitel 1392, und mit dieser von Konig Mathias 1477, Orig. Hermannst. Archiv. 20 
— Die Urkunde ist mittelbar auch eingeschaJtet von Kdnig Maihias 1477. Orig. 
Hermannst. Archiv. 

Druck: Ganoczy Episcopi Varad. 1, 137. Katona Hist. crit. VI, 925. Kereszturi 
Compend. descriptio I, 138. Fejer Codex V, 3, 307. Teleki Hunyadidk kora XII, 
17. Denausianu Documente 459. 25 

Nos Bartholomeus miseratione divina episcopus Waradiensis signi- 
ficamus omnibus quibus expedit memoriae commendantes, quod capitulum 
ecclesiae nostrae fratres nostri contra villicos et populos nostros de Olazy, 
de Nova villa et de sancto Laurencio personaliter astantes egerunt in figura 
iudicii coram nobis proponendo, quod cum universi homines cum mercibus 30 
suis ipsam civitatem nostram de Olazy, Novam villam et de sancto Laurencio 
ingredientes tributa eis de quibuslibet rebus mercimonialibus ab antiquo 
consueta in hospitiis eorum ubicumque descenderent, dare et solvere sicuti 
in die fori sic et in aliis diebus debuissent, praefati populi et villici nostri *) 
tributarios eorum a iusta exactione huiusmodi tributorum inhibuisseni E 35 
converso autem ipsi villici et populi nostri responderunt, quod praedicta 
tributa numquam fuerunt consueta nec ullo umquam tempore tributarii 
eorum ea exegissent Unde nos auditis partium propositionibus et intellectis 
et partibus assumentibus decrevimus, quod tres personae de capitulo vide- 
licet magister Emericus lector, magister Pranciscus archidiaconus Byhoriensis 40 

1) Raum fur den Anfangsbuchstaben leer gela^sen. 

') Vorlage: iuxta. In der gweitgenannten des Konigs Maihias von 1477: nostri. 



149 

et magister Jonas, quos saepe dicti villici et populi nostri sponte elegerunt 
super assertione sua praescripta feria secunda videlicet in festo beati Bamabae 
apostoli coram comite Nicolao officiali nostro praestarent sacramentum. Ipso 
itaque die sacramenti partibus in loco sacramenti comparentibus ipsi villici 

5 et populi nostri praedictorum fratrum nostrorum noluerunt accipere iura- 
mentum.^) Igitur nos praedicta tributa dictis fratribus nostris quemadmodum 
in quaestionem deducta fuerunt pacifice possidenda finaliter reliquimus et 
sententialiter decrevimus eisdem ea plenarie ministrari. Datum Waradini, feria 
tertia proxima ante festum beati Laurencii martyris, anno domini millesimo 

10 ducentesimo octuagesimo quinto. 

210. 

1286 Februar 1, Theodorm, Propst von Hermannstadt, als Vize- 
kanzler in der Urkunde des Konigs Ladislam IV, fur Magister Phile. 

Datum per manus discreti viri magistri Theodori praepositi Sci- 
15 biniensis, aulae nostrae vicecancellarii dilecti et fidelis nostri, aniio 
domini M^ CC® LXXX^ sexto, regni autem nostri anno quinto decimo, 
primo die Kalendarum Februarii. 

Druck: Wenzel God. Arpad. XII, 444 nach dem Orig. Ungar. Landesarchiv 
Budapest. — Sieh FejSrpataky A kirdlyi kanczelldria 136. 

20 211. 

Grosswardein 1286 bis 1289 Juli 22. Konig Ladislaus IV. be/reit 
die Bistritzer von zwei Dritttheilen ihrer Steuer. 

Eingeschaitei von Kdnig Ladislaus IV. 1290 und mit dieser Urkunde von 
Konig Andreas III. 1291, Orig. Stadtarchiv Bistritz. Dic Urkunde ist nach dem 

25 Einfall der Tartaren ausgestellt, welcher Ttach Thvyrocz Chron. cap. LXXIX im 

Jahr 1285 stattgefunden hat, und welchen Lodomerius, Erzbischof von Gran, 
14. Juni 1285: praesens persecutio Tartarorum nennt. Sieh Knauz Monumenta 
II, 197. In diesem Jahre bis 22. Juli mochten indessen die Bistritzer die AtM- 
stdlung der Urkunde nicht erwirkt haben, denn Konig Ladislaus weilt wahrend 

30 des Sommers im Norden Ungarn*s, noch am 14. August in Saros, Knatiz a. a, 0. 

201. Die Urkunde gehort also fruhestens in das Jahr 1286 und, da dieselbe am 
27. Mai 1290 bestdtigt wird, spdtestens in das Jahr 1289. Sieh Ldher Archivaiische 
Zeitschrift XII, 77. 

Druck: Teutsch u. Firnhaber Sieb. Urkb. I, 138. Wenzel Cod. Arpad. IX, 
35 518. Densusianu Documente 462. 

Begest: Loher Archivalische Zeitschrift XII, 77. 

Nos Ladizlaus dei gratia rex Vngariae significamus quibus expedit 
tenore praesentium universis, quod quia cives nostri de Byzturche per vastus 
et incendia Tartarorum plurimum sunt destructi et depauperati, eisdem huius- 

40 ') Vorlage: ioarentam. In der zweitgenannten Urkunde des Kdnigs Mathias 

von 1477: iuramentom. 



150 

modi gratiam duximus faciendam, ut tertiam partem tributi de Byzturche 
et non ultra dare et persolvere teneantur, ita ut de duabus partibus ipsius 
tributi sint expediti et absoluti, nullus autem hominum ultra id eosdem 
molestare audeat vel praesumat. Datum Waradini, in festo beatae Mariae 
Magdalenae. 5 

212. 

1286 November. Theodoms, Propst von Hermannstadt, als Vize- 
kanzler in der Urkunde des Konigs Ladislaus IV., mit welcher 
derselbe den Propst von Veszprim, Paulus, belohnt. 

Datum per manus magistri Theodori praepositi Zebeniensis, aulae lO 
nostrae vicecancellarii dilecti et fidelis nostri, anno domini M^ CC^ 
LXXX^. VI% indictione quarta decima, mense Nouembris, regni 
autem nostri quinto decimo. 

Dmck: Knaue Monumenta II, 218 nach dem Orig, Kapitelarchiv Cfran. — 
Wemel Cod. Arpad. IX, 440. 15 

Begest: FejSr Codex V, 3, 321. 

213. 

1287 Januar 26. Theodorus, Propst von Hermannstadt , als 
VizekanzUr in der Urkunde des Konigs Ladislaus IV. fur die 
Sohne Madyas. 20 

Datum per manus discreti viri magistri Theodori praepositi Sce- 
biniensis, aulae nostrae vicecancellarii dilecti et fidelis nostri, anno 
domini M^ CC^. octuagesimo septimo, septimo Kalendas Februarii, 
regni autem nostri anno sexto decimo. 

Druck: Codex patrius VI, 321 nach dem Orig. Arehiv der Familie JesMenaghy 25 
im Thuroceer KomiUxt. — Fejir Codex V, 3, 339. 



214. 

1287 M&rz 2. Theodorus, Propst von Hermannstadt, als Vize- 
kanzler in der Urkunde des Konigs Ladislaus IV. fwr einige cas- 
trenses castri Posoniensis. 30 

Datum per manus discreti viri magistri Theodori pra^positi Zy- 
breniensis, aulae nostrae vicecancellarii dilecti et fidelis nostri, anno 
domini millesimo CCmo octuagesimo septimo, indictione quinta decima, 
sexto Nonas Marcii,^ regni autem nostri sexto decimo anno. 

» 8o Fejir, fehU in der Vorlage. 35 



151 

Druck: Codex patrius II, 18 nach der Bestdtigungsurkunde des Konigs Karl 
von 1327 f eingeschaUet von detn Pressburger Kapitel 1380, Orig. Archiv der Familie 
Kisfaludy zu RSpcze-Lak. — Fejer Codex V, 3, 344 und VII, 2, 113. 



215. 

5 Bom bei Sankt-Sabina 1287 Mdrz 12. Papst Honorius IV. heauf- 

tragt den Erzhischof von Gran, Lodomeritcs, die Kimigin Elisaheth von 
Ungam aus dem Gef&ngniss zu hefreien und in ihren Bechten zu schiitzen. 

Fingeschaltet als erstes Insert von Erzhischof Lodomerius 1287, Orig, Kapitel- 
archiv Karlshurg, welche Urkunde auch in beglaubigter Abschrift von 1769 in 
10 einem KopialbiAch zu Karlsburg erhaUen ist. 

Facsimile nach dempdpsUichen Begister : Specimina palaeographica tab. XXXIX. 

Druck: Katona Hist. crit. VI, 936. Fejer Codex V, 3, 361. Theiner Mon. 
Hung. I, 355. 

Begest: Teutsch u. Firnhaber Sieb. Urkb. I, 140. Potthast Begesta Nr. 22586. 
15 Knauz Monumenta II, 219. TdrtSnelmi tdr 1889, 571 Nr. 18. 

Honorius episcopus servus servorum dei venerabili fratri • . archi- 
episcopo Strigoniensi salutem et apostolicam benedictionem. Habet horrenda 
nostris auribus inculcata relatio, quod carissimus in Christo filius noster 
Ladizlaus rex Hungariae illustris quasi alienatus ab utero matris ecclesiae 

20 in ipsa^) non expavens delinquere sacraraentum a carissima in Christo filia 
nostra Elisabeth regina Hungariae illustri coniuge sua, non sine coniugalis 
thori foeda violatione divertens non solum infidelibus proh pudor se copu- 
lavit mulieribus impudenter, verum etiam ut liberius se foedaret cum illis 
dictam reginam proh dolor careeri mancipavit, in quo subtracto sibi omnis 

25 subventionis auxilio idem rex eiusdem reginae nobilitatis, quam ex regaU 
traxit prosapia, consideratione postposita, ipsam fame cruciat, nuditate fla- 
gellat et subtractione alianim ^) necessitatum affligit, propter quod dicta regina 
inter angustias utriusque hominis constituta lacrimis irrigatur assiduis et 
amaris suspiriis fatigatur. Nos itaque ad dictam reginam patemam compas- 

30 sionem habentes ac propterea cupientes optatae *) respirationis et opportunae 
consolationis sibi commoda procurare, ne quod absit ipsius innocentia inter 
squalores carceris deficiat fatigata, fraternitatem tuam rogamus attente per 
apostolica tibi scripta mandantes, quatenus vigiliis sedulis studeas eandem 
reginam de carcere maeroris educere ac restituere plenariae libertati sibique 

35 facias etiam omnia iura tam dotalitia ^) quam alia iuxta consuetudinem regni 
Hungariae hactenus in eodem regno pacifice observatam*) impendi, contra- 
dictores et rebeUes per censuram ecclesiasticam appeUatione^) postposita 

*) Specimina: ipsius. 
*) So Spedmina, fehU in der Vorlage. 
40 •) /S5o Kopialbuch in Karlsburg und Spedmina. Vorlage: optare. 

*) S^ecimina: dotalia. 

*) So Specimina. Vorlage: conservatam. 

*) So Kopidlbuch in Karlsburg und l^^mina. Vorlage: aplioe. 



152 

compescendo non obstante. Si eidem Ladizlao regi a sede apostolica sub 
quacumque forma verborum sit indultum, quod excommunicari aut quod 
terrae ipsius interdici non possint per literas sedis apostolicae, quae plenam 
et expressam de indulto huiusmodi non fecerint mentionem aut quavis alia 
indulgentia eiusdem sedis, per quam effectus praesentium impediri valeat 5 
vel differri. Datum Romae apud sanctam Sabynam, iiii Idus Marcii, ponti- 
ficatus nostri anno secundo. 



216. 

1287 MS/rz 16. Das Weissenburger Kapitel heglavhigt seine Ur- 
kunde betreffend Gerend von 1268 Nr. 125 mit seinem neuen Siegel. lo 

Orig. Perg. Ungar. Landesarchiv Budapest. Siegel spitzoval, Durchmesser 5'4 
und 3'4 Centimeter, in weisses Wachs gedrHckt, in Wachsschiissel, an roih-griiner 
Seidenschnur angehdngt; zwischen Perllinien die Umschrift, Kapital, E uncial 
N verkehrt: f S : CAPITVLI : ECCLESIE : TRANSSILVANE. Im Siegelfeld steht 
Erzengel Michael auf einem Drachen, in den Bachen desselben eine Lanze stossend. 15 
Der Kopf des Drachen hefindet sich links. Sieh Abbildung Magyar tdrt^nelmi 
tdr II, Anhang Nr. 28, 

Druck: Codex patrius VII, 201. 

Gapitulum ecclesiae beati Mychaelis archangeli Transsiluanae uni- 
versis Christi fidelibus praesens scriptum inspecturis salutem in omnium 20 
salvatore. Universorum notitiae tam praesentium quam futurorum harum 
serie declaramus, quod, cum post combustionem ecclesiae nostrae et amis- 
sionem sigilli nostri per totam terram Transsiluanam publice proclamari 
fecissemus, ut quicumque literas vel privilegia cum ipso sigillo perdito si- 
gillatas haberent, ea nobis ad renovandum cum novo sigillo reportarent, 25 
comes Petrus et magister Saulus concanonicus noster filii Samsonis cor- 
poraliter coram nobis constituti exhibuerunt privilegium suum ipso antiquo 
sigillo nostro ante combustionem ecclesiae nostrae seu perditionem sigilli 
nostri sigillatum in haec verba. (Folgt die Urkunde des Weissenburger Kapitds 
von 1268 Nr. 125.) Nos igitur ad instantiam et petitionem eorundem Petri 30 
et magistri Sauli memoratum privilegium de verbo ad verbum praesentibus 
insertum, ut praetactum est, munimine praesentis seu novi sigilli nostri 
fecimus roborari. Datum in dominica Laetare, anno domini M. 6(5. octa- 
gesimo septimo. 

217. 35 

1287 April 19. Theodorus, Propst von Hemiannstadt, als Vize- 
kamler in der Urkunde des Konigs Ladislaus IV. fur die Sohne 
Benke^s. 

Datum per manus discreti viri magistri Theodori pra^positi Scy- 
bimensis, aulae nostrae yicecancellarii dilecti et fidelis nostri, anno 40 



153 

domini M^ CC^ octuagesimo septimo, tertio decimo Kalendas May, 
regni autem nostri anno sexto decimo. 

Druck: Kubinyi MonumerUa II, 32 nach der Bestdtigungsurkunde des Konigs 
Andreas IIL von 1296, Orig, Archiv der Familie Paldsihy-Nedeczky zu Faldst. 



5 218. 

1287 Juni 23. Konig Ladislaus IV. verleiht Ofen das Jahr- 
marktsrecht. 

Eingesdialtet von Stephan Lorandi, Bichter, und von dem Bath von Ofen, 
1364, Orig, Stadtarchiv Kronstadt. 

10 Druck: SiebenMrg. Provinzialbldtter I, 207. Fejer Codex V, 3, 350, Endlicher 

Monum. Arpad. 603. Czoernig Ethnographie II, 326. 

UnvoUstdndig : Michnay m. Lichner Ofner Stadtr. 240. 

LadMaas dei gratia Hungariae, Dalmaciae, Croaciae, Bamae, Seruiae, 
Oailiciae, Lodomeriae, Cumaniae Bulgariaeque rex omnibus Christi fidelibus 

15 tam praesentibus quam futuris praesentem literam inspecturis salutem in 
omnium salvatore. Quoniam regale culmen fastigii celsioris mortali licet 
divinitus summi potentia praesignitum supra metas genii praeelatum exsper- 
gefactum conditionis humanae parentis paterni contagio libertatis a primaevo 
naturae tamquam beneficio manumissam liberioris arbitrii feliciore sint an- 

20 tidoto, ad utrumlibet perstipatum per angariata iustitia nec^ssitatis exigentia 
re vera produxit in ortum fortitudini virtuali astrea ipsa iustitia legitime 
praepoUente prout teste iubetur apostolo, onmis anima suis principibus esse 
subiecta et ducibus missis ab illis non tam praeessendi, quin immo profici- 
endi potius subiectis patricinio divinitus ad instar super caelestis usiae 

25 primae et ultimae suis ordinibus et obsequiis limitatae expedientius manci- 
patis quibus naturae artificio doctioris etiam ui sensu carentibus verisimilia 
paradigmata concluduntur, dum in apibus unus princeps statuitur, qui mero 
prorsus^) imperio praeditus ceteris sui generis antefertur verum lautiore 
fortunae vemantis a plausu divini libra consilii cum singulis non competeret 

30 generum sigiUatim, cum inter principem praesidentem et subiectos esse de- 
beat distinctio personalis, fulgentia regum erexit solia certis commissa personis 
realius suos in posteros propaganda mirifico gratificationis suae modo occul- 
torem iudicio taliter in ipsorum regum mundique principum diversorum 
propaginem peculiarius derivata, quibus ipsis partiendam talentum iustitiae 

35 autumnandum fore creditur certa lege, ut bonos et fideles productiorem ad 
spem demulceat rediviva largitio praemiorum malos vero principalis dextrae 
vibratilis suis compar demeritis ultor gladius persecatur. Hinc est quod cum 
Budensium civium nostrorum universitas *) indefesse semper fidei virore vi- 
guerit illibatae regiis nostris obsequiis studiosius obsecundans quam in ipsis 

40 elegantius augere cupimus et intendi votivis ipsorum beneplacitis principalis 

*) Vorlage: prossus. 
') Vorlage: univeisitatis. 



154 

gratiae munificentiis occurrentes, nundinas seu ferias ac congregationem fori 
annui initiandi per spatium octo dierum ante festum dedicationis ecclesiae 
beati Johannis evangelistae, quod die dominico proximo subsequenti post 
festum nativitatis virginis gloriosae assolet celebrari necnon post ipsum dedi- 
cationis diem similiter ad octavam concessimus perpetuo et irrefragabiliter 5 
obtinendam annis singulis pacifice celebrandam literam omnino et exemptam 
a iurisdictione regni nostri palatini, qui regia de gratia pro tempore fuerit 
illius in fascibus dignitatis, aJiorumque omnium universaliter nostrorum 
regni magnatum et baronum et specialiter magistri tavernicorum nostrorum 
ac iudicis curiae nostrae imperiosa iurisdictione qualibet in eisdem sibi 10 
nundinis, foro, congregatione generali seu feriis prorsus per omnia denegata, 
ipsius tantummodo Budensis nostri castri iudicis potentiae seu iudicio reser- 
vatam. De telonio^) etiam seu tributo tam per vias terrestres seu aquaticas 
accedentibus ultro citroque^) videlicet per viUam Pesth venientibus vel passim 
undecumque vel de quibuscumque regionibus occurrerint ubicumque in terri- 15 
torio seu metis ipsius civitatis ad congregationem saepe dictam, dictas nun- 
dinas, forum, generalem congregationem seu ferias illas eis esse volumus 
per omnia liberas et ab omni exactione tributi exemptas, ut nihil ab ipsis 
penitus exigi valeat census novi per quempiam vel iraponi in ipsa dumtaxat 
fori nundinalis area, dum mercantur. Praeterea volumus, quod si quae 20 
literae quovismodo habitae et obtentae contra eosdera cives nostros et contra 
donationem huiusmodi ipsis per nos factam per quempiam quovis terapore 
exhiberentur, cassae sint et inanes et viribus penitus cariturae. Ut igitur 
huius nostrae donationis series robur perpetuae obtineat firmitatis nec pro- 
cessu temponira valeat retractari, praesentes ipsis fidelibus civibus nostris 25 
concessiraus Uteras duplicis sigilli nostri rauniraine roboratas. Datura per 
raanus discreti viri raagistri Theodori praepositi Scebeniensis, sanctae Al- 
bensis ecclesiae electi, aulae nostrae vicecanceUarii dilecti et fidelis nostri, 
anno doraini M. CC. octoagesirao septirao, nono Kalendas Jiilii, indictione 
quindeciraa, regni autera nostri anno sedecirao. 30 



219. 

Bom bei Sankt-Sabina 1287 Augmt 2, Die Kardin&le heauftragen 
den Erabischof von Gran Lodomerius, die Konigin JElisabeth von 
Ungam aus dem Ge/Ongniss m befreien und in ihren Bechten zu 
schatzen, 35 

EingeschaUet ah zweites Insert von Erzbischof Lodomerius 1287, Orig. Kapitel' 
archiv Karhburg, welche Urkunde auch in beglaubigter Abschrift von 1769 in 
einem Kopialbuch zu Karlsburg erhalten ist. 

Eegest: Teutsch u. Firnhaber Sieb. Urkb. I, 140. Tdrtinekni tdr 1889, 571. 

Miseratione divina episcopi presbyteri et diaconi sacrosanctae Ro- 40 
raanae ecclesiae cardinales venerabili fratri Lodoraerio dei gratia archiepiscopo 

*) Vorlage: teulonio. 

•) Vork^e hierauf: ultra. 



155 

Strigoniensi salutem in domino. Habet horrenda nostris auribus inculcata 
relatio, quod Ladizlaus Hungariae rex illustris in propriae salutis et famae 
dispendium a carissima ecclesiae filia Elisabeth illustri regina Hungariae ipsius 
consorte divert^ns se mulieribus infidelitatis nota respersis impudenter co- 
5 pulare praesumpsit et ut liberius immo periculosius huiusmodi sua desideria 
sequi possit, praedictam reginam sub arta facit, ut dicitur, custodia detineri, 
quae quasi necessario et decenti destituta subsidio, cruciatur fame, nuditate 
gravatur et aliorum necessariorum magnum et indecentem cogitur tollerare 
defectum, propter quod ipsa inter tam duras angustias constituta, lacrimis 

10 irrigatur assiduis, laboribus non intermissis affligitur et amaris suspiriis 
fatigatur. Nos itaque circa praefatam reginam super tam infelici et lugubri 
statu eius tanto maioris compassionis gerentes afifectum, quanto solet amplius 
tempondibus abundare divitiis et altioris prosapiae claritate^) coruscat et 
praeterea cupientes sibi respirationis votivae remedia et opportunae conso- 

15 lationis commoda procurare, ne quod absit, eius innocentia tam gravibus 
pressa molestiis tantisque afflictionibus fatigata succumbat, considerantes 
etiam, quod in praesentis cumulo temporis, quo Bomana ecclesia noscitur 
destituta pastore, nobis incumbit in talibus providere, fratemitatem tuam 
rogamus et hortamur attente, nihilominus tibi praesentium tenore man- 

20 dantes, quatenus pro divina et apostolicae sedis ac nostra reverentia sedulis 
et operosis vigiliis praedictam reginam de huiusmodi liberare custodia plenae- 
que restituere studeas libertati sibique tam dotalitia quam alia iura sua 
integre facias assignari, contradictores et rebelles per censuram ecclesiasticam 
i^pellatione postposita compescendo. Ut autem super praemissis eflBcacius 

25 procedere valeas, venerabilem fratrem nostrum Petrum episcopum Wespri- 
miensem et carissimum ecclesiae filium regem Boemiae illustrem ac dilectos 
filios nobiles viros ducem Austriae necnon et Johannem, Nicolaum et 
Herricum filios quondam Herrici dicti bani, quibus super exhibendo in hac 
parte tibi ab eis auxilio literas nostras dirigimus, requirere prout decens 

30 et opportunum videris non obmittas. Datum Eomae apud sanctam Sabynam, 
nn Nonas Augusti, anno domini M. C'C. TiX^X septimo. 



220. 

1287 nach August 6. Theodoms, Propst von Hennannstadt, als 
VizekanzUr in der Urkunde des Konigs Ladislaus IV. fur Comes 
35 Kemen, des Palatin Laurentius Sohn. 

Datum per manus discreti viri magistri Theodori praepositi Sci- 
biniensis, Albensis ecclesiae electi, anlae nostrae vicecancellarii dilecti 
et fidelis nostri, anno domini M. 00. octuagesimo septimo, regni 
autem nostri anno sedecimo. 

40 Orig. Perg. Ungar. Landesarchiv Budapest. 

Druck: Hazai okieviltdr 105. 



') So Kopialbuch in Karlsburg. Vorlage: oaritate. 



156 

221. 

1287 Novemher 1. Das Weissenburger Kapitel hezeugt, dass 
Bischof Petrus mit dem Steinmetz Magister Johann uber den Kirchenbau 
zu Weissenburg einen Vertrag abgeschlossen hat. 

Orig. Perg. Kapitelarchiv KarUhurg. Siegel rund, war in weisses Wachs auf 5 
der Biickseiie aufgedruckt. 

Druck: Teutsch u. Firnhaber Sieb. Urkb. J, 139. Jahrbuch der k. k. Central- 
Kommission III, 157. Wenzel Cod. Arpad. IV, 301. 

Eegest: TdrUnelmi tdr 1889, 572. 

Nos capitulum ecclesiae beati Micaelis archangeli Transsiluanae me- 10 
moriae commendantes tenore praesentium significamus quibus expedit uni- 
Tersis, quod magister Johannes Lapicida fiUus Tynonis de civitate sancti 
Adeodati in propria persona coram nobis constitutus, ex pacto inito cum 
venerabili patre domino Petro episcopo praelato nostro obligavit se eleva- 
turum murum ecclesiae nostrae videlicet ecclesiae beati Micaelis archangeli 15 
et ipsius muri adiacentia praeter columnas simul cum turri seu campanili 
intus et exterius cum lapidibus politis praeter interiorem partem turris a 
parte meridionali incipiens ab antiquo opere et continuans ipsi antiquo operi 
iuxta ostium, per quod dominus episcopus in ecclesiam intrare solet et in 
suum redire palatium in ea altitudine in toto, in qua murus ipsius ecclesiae 20 
supra dictum ostium per antiquum opus exstitit elevatus pro quinquaginta 
marcis terrestris argenti et minoris ponderis, de quibus quinquaginta marcis 
praedicto^) magistro Johanni ratione cuiusdam homicidii^) alio die Albae 
perpetrati idem dominus episcopus, in memorati operis inchoatione solvit 
octo marcas, et in toto eidem magistro Johanni complebit in terminis infra 25 
scriptis. A data videlicet praesentium usque octavas Passcae singulis men- 
sibus singulas marcas persolvet, in ipsis enim octavis Passcae dabit sex 
marcas, in octavis ascensionis domini decem marcas, in festo beati Johannis 
baptistae iterum decem marcas, in festo beati Jacobi apostoli residuas decem 
marcas proximo venturis, ita tamen quod si forte idem magister Johannes 30 
opus suum ante ipsa tempora perficere poterit, dominus episcopus similiter 
ante eadem tempora quantitatem meraoratae pecuniae scilicet ipsarum quin- 
quaginta marcarum sibi tenebitur integrare. Nihilominus ab ipsa data prae- 
sentium praetactus magister Johannes cum uno socio sibi adiuncto in po- 
liendis lapidibus statim absque medio aliquo debet ipsum opus inchoare et 35 
per totam hiemem absque aliquali intermissione laborare, lapides tamen, 
cementum, arenam, aquam et lignamina, si quae erunt pro ipso opere 
necessaria, dominus episcopus deferri faciet et deponi iuxta ecclesiae fun- 
damentum ponenda, ordinanda et locanda in opere prout debent laboribus 
magistri Johannis memorati. Perfecto enim opere dominus episcopus secundum 40 
suum honorem assumpsit se vestiturum magistrum Johannem supra dictum. 
Datum in festo omnium sanctorum, anno domini M CC octogesimo septimo. 

>) Vorlage: prodicto. 
') Vorlage: homicidL 



157 

m. 

Gran 1287 Dezember 6. Lodomeriti$, ErzUschof von Grran, be- 
glatibigt die Urkunde des Papstes Honorius IV. von 1287 Nr. 215 
und der Kardmcde von 1287 Nr. 219 und beauftragt den sieben- 
6 bOrgischen Bischof Petrus, die Beamten der Konigin Misabeth bei 
Mnhebung der ihr gehorigen Steuem und Zolle im Distrikt Bistritz 
zu unterstiUzen. 

Orig, Perg. Kapitelarchiv KarUhurg. Siegel war angeh&ngi, — Atich in be- 
glauhigter Abschrift von 1769 in einem Kopialbuch daselbst. 

10 Druck: Katona Hist. crit. VI, 936. Szeredai Series 24. BaUydn Leges ecclea. 

II, 486. Fejer Codex V, 3, 364. Teutsch u. Firnhaber Sieb. Urkb. I, 140. Den- 
susianu Documente 469. 

Begest: TransUvania 1871, 80. Knaujs Monumenta II, 224. TdriSnelmi tdr 
1889, 572. 

16 Tenerabili in Christo patri Petro dei gratia episcopo Transiluano 

amico sao carissimo Lodomerius miseratione divina archiepiscopus sanctae 
Strigoniensis ecclesiae eiusdemque loci comes perpetuus, in hac parte a sede 
apostolica et omnium cardinalium eiusdem sedis iudex delegatus, mutuam 
in domino caritatem. Noverit vestra reverenda patemitas, nos recepisse 

20 literas sedis apostolicae et venerabilium patrum eiusdem sedis cardinalium 
in haec verba. (Folfft die Urkunde des Papstes Honorius IV. von 1287 
Nr. 215.) Item literas etiam venerabilium patrum coetus cardinalium sub 
eadem forma, verbis competenter mutatis, recepimus tenorem huiusmodi 
continentes. (Folgt die Urkunde der Kardindle von 1287 Nr. 219.) Et quia 

25 eaedem literae lectae in congregatione regni noviter habita cum summa re- 
verentia sunt receptae, placuitque universitati praelatorum omnium et ba- 
ronum necnon et nobilium Budae convenientium, ut ipsi proventus re- 
ginales tam in tricesimalibus locis quam in teloniis et tributis, censibus et 
terragiis iuxta regni consuetudinem approbatam, cui etiam eaedem literae 

30 sedis apostolicae et cardinalium inituntur, sicut tenor earum insertus prae- 
sentibus manifestat, debeant cum integritate sine contradictione qualibet ex- 
hiberi, et quoniam eiusdem sacrosanctae sedis et venerabilium patrum do- 
minorum cardinalium mandatum pariter et praeceptum cum summa reverentia 
et exact[ri]cia prosequi nos oportet, exigente hoc ipsum eiusdem dominae 

35 Elisabeth, dei gratia illustris reginae Hungariae iustitia manifestat neque 
aliquid, quod venustis eius moribus et eximiis actibus, immo verius vene- 
rabilis vitae passionibus valeat imputari, amicitiam vestram duximus aSec- 
tuosius requirendam, auctoritate sedis apostolicae patemitati vestrae con- 
fidenter cum reverentia imponentes, quatenus census et tributa eidem 

40 dominae reginae provenientia in districtu de Bezterce, tam in capite quam 
in membris pertinentibus ad eosdem et iura omnia ac tributa, monitione 
praemissa et inductione pateraali praehabita, officialibus eiusdem dominae 
reginae latoribus praesentium procurare velitis integraUter cum diUgentia 
patemali, contradictores si qui fuerint auctoritate sedis eiusdem per cen- 



158 

suram ecclesiasticam compescendo, in principales personas, quae impedi- 
mentum huic negotio praestiterint et in familiam eorum iurisdictionem et 
villas ac totam universitatem civium interdicti sententias promulgando, sicut 
negotii qualitas fuerit ut apud deum et eandem sacrosanctam Romanam 
ecclesiam, matrem ecclesiarum omnium et magistram, vestrae soUicitudinis 5 
instantia et vigilantia merito valeat commendari. Datum Strigonii, in festo 
beati Nicolai confessoris, anno domini M. C6. LXX^. VII. 



223. 

1287. Theodorus, Propst von Hermannstadt, als Vizekaneler in 
der Urkunde des Konigs Ladislavs IV. betreffend das Dorf N6czpdl lO 
im Thuroczer Komitat. 

Datum per manus discreti viri magistri Theodori praepositi Scy- 
biniensis, aulae nostrae vicecancellarii dilecti et fidelis nostri, anno 
domini M^. CC^ octuagesimo septimo. 

Bruck: Codex patrius VI, 325 nach dem Orig. Archiv der FamUie Justh von 15 
Niczpdl, deponirt Ungar. Nationalmuseum Budapest. 



224. 

Keresjstes 1288 Jwii 8. Die Cruciferi de Torda als Urkunden- 
ausstdler und magister Saulus archidiaconus de Torda erw&hnt in der 
Urkunde des siebenbiirgiscJien Vizewoiwoden Ladislaus und der dem- 20 
selben beigegebenen Bichter fur den siebenbOrgischen Bischof Petrus. 

Datum in villa Cmciferorum de Torda, feria tertia proxima ante 
festum Bamabae apostoli, anno domini M. CC. TjXXX. octavo. 

Orig. Perg. Kapitelarchiv KarUlmrg. Siegel dreieckig, Langseiten ausgerundet, 
war in weisses Wachs auf der BHckseite aufgedrHckt. 25 

Druck: Katona Hist. crit. VI, 981. Szeredai Series 26. Kdsa De pt^blica 
administr, 32. Fejir Codex V, 3, 434. BetMen Gesch. DarsteUung 111. Teutsch 
u. Firnhaber Sieb. Urkb. I, 144. Densusianu Documente 474. 

UnvoUstdndig : Arpadia IIL 63. 

Begest: TortSndmi tdr 1889, 572. 30 



225, 

Kronstadt 1288 Oktober 27. Konig Ladislaus IV. setzt das 
siebenbiirgische Bisthum in den Genuss des Zehnten von Ugocsa 
tvieder ein. 



159 

Orig, Perg, Kapitdctrchw Karlsburg. Siegd feMt, war in weisaes Wachs auf 
der BHckseiU aufgedruckt, 

Druck: Katona Hist, crit. VI, 980. Szeredai Series 28. Battydn Leges ecclee. 
II, 488. Fejir Codex V, 3, 408. Teutsch u. Firnhaber Sieh. Urkb. I, 145. 

5 Begest: TdrUnelmi tdr 1889, 573, 

Nos Ladislaos dei gratia rex Hungariae memoriae commendantes 
significamos quibus expedit universis, quod secundum sententiam iudicii 
nostri magister Regulus et Paulus decanus plebanus de Apold canonici 
Albenses feria tertia proxima post festum beati Lucae evangelistae coram 

10 eodem capitulo praesente discreto viro Johanne praeposito Scebiniensi et 
comite Petro filio Samsonis hominibus nostris contra magistrum Kopoz co- 
mitem de Vgacha sacramentum praestare debuissent super eo, quod nec per 
dominum Belam, nec per dominum Stephanum, nec per aliquem vel per 
aliquos illustres reges Hungariae pro decimis dicti districtus Vgacha con- 

15 cambium aliquod episcopatui Transsiluano ullo umquam tempore sit coilatum 
vel donatum. Postmodum iidem Johannes praepositus Scebiniensis et comes 
Petrus per literas suas nobis rescripserunt, quod iidem magister Regulus et 
Paulus decanus ad locum sacramenti ipsis praesentibus accedentes, in ter- 
mino praenotato praesente comite Nicolao filio Andreae homine dicti magistri 

20 Eopoz ipsum iuramentum recipientes dictum sacramentum praestitissent modo 
superius annotato. Nos igitur, cui interest unumquemque et maxime ecclesias 
dei in regno nostro existentes in suis iuribus conservare et singulis in sua 
iustitia reddere iustitiam, ipsas decimas de Vgacha, quas dictus magister 
Eopoz modo praetacto suggesta falsitate et suppressa veritate a nobis sibi 

25 dari postularat, reddidimus et restituimus dicto episcopatui Transsiluano cum 
omni integritate secundum quod aliae decimae in diocesi dicti episcopatus 
pro eodem episcopatu exigi consueverunt ab antiquo, perpetuum silentium 
dicto magistro Eopoz vel alicui alteri super facto dictae decimae im- 
ponentes. Et ne per quempiam processu temporum valeat in irritum re- 

30 vocari, auctoritate praesentium duximus confirmandum. Datum in Braso, 
in vigilia apostolorum Symonis et Judae, anno domini millesimo ducen- 
tesimo octogesimo octavo. 



m. 

Wmsenbmg 1289 Mai 28. Petrus, Bischof von Siebenhurgeny 
35 bejseugt, dass das Weissenburger Kapitel drei Theile des Mediascher 
Zehnten /ur vierzig Mark Silber j&hrlich den dortigen JPfarrem ah- 
getreten hat, 

Abschrift: Haner Delineatio 243 ohne Angabe der Quelle. — Fay Historia 
manuscr, 99 ohne Angabe der Quelle. Haner^s Text ebenso wie der Fay*8 ist 
40 - hinsichtlich der Namen eweifellos fehUrhaft. Vergleiche die Urkunde desselben 

Bischofs von 1283 Nr. 203, 



160 

Nos Petnis^) miseratione diyina episcopus Transsiluanus*) memoriae 
commendamus tenore praesentium significantes quibus expedit universis, 
quod tam inter fratres nostros de capitulo ex una parte et omnes sacer- 
dotes de terra Medies ex altera materia quaestionis fuisset suscitata et exorta 
super decimis per eosdem fratres') nostros eisdem sacerdotibus venditis et 5 
dotatis, et ipsa causa aliquamdiu in praesentia nostri et apud sedem apos- 
tolicam fuisset ventilata. Tandem mediantibus probis viris et honestis vide- 
licet domino Johanne*) praeposito Cibiniensi et Johanne*) priore') Albensi 
de ordine Praedicatorum et socio suo Nicolao Pictore tunc temporis eiusdem 
domus internunciis aliisque quam pluribus providis et discretis viris in 10 
talem pacis concordiam devenerunt,*) quod iidem sacerdotes, videlicet Jo- 
hannes^) decanus de Burathohn,®) Herritus de villa Eichoinii,*) Petrus de 
Musna, Herritus de Abna, Adam de villa Medies, Sefridus de Moro, Sibertus 
de villa Heclini, Nicolaus de villa Saros et Detricus de villa Kolx^®) cum 
socio suo nomine Hansehno obUgaverunt se et assumpserunt coram nobis, 15 
solvere quadraginta") marcas argenti decimae combustioms cum pondere 
terrestri, quibus in soUdum, in perpetuum tam ipsi, quam eorum succes- 
sores, quam ecclesiae eorundem, exceptione aUqua^') non obstante, pro tribus 
partibus decimarum de terra Medies fratribus nostris memoratis sciUcet^') 
in frugibus, et**) vinis, in apibus et in^') agnellis debitarum, in tribus ter- 20 
minis infra scriptis, de quibus videUcet quadraginta marcis in vigiUa sancti 
MichaeUs Albae solvere debent decem marcas, in quindenis sancti Martini 
quindecim marcas et in^') quindenis purificationis beatae virginis residuas 
quindecim marcas. Hoc adiecto quod, si quis praedictorum sacerdotum 
omiserit aUquem terminum solutionis negUgens et remissus, tertio die 25 
ipsius omissi termini ipso iure atque facto sit suspensus de decimis et 
ecclesia eiusdem ecclesiastico sit supposita interdicto usque ad plenam et 
condignam satisfactionem. In cuius rei testimonium ad utriusque partis 
petitionem Uteras praesentes concessimus sigiUi nostri munimine roboratas, 
et ad maiorem cautionem atque robur perpetuae firmitatis memorati sacer- 30 
dotes sigUlum capituU nostri praesentibus apponi petierunt. Datum Albae, 
in crastino Pentecostes, anno domini M. CC. octogesimo nono. 



*) Haner: pro. 

>) Haner und Fay: Transylyaniensis. 

•) Fay: fratres eosdem. 35 

*) Fay: Joanne. 
») Haner: priori. 

*) Fay: devenerunt pacis concordiam. 
^) Fay: Joanne. 

•) Fay: Burtholm. 40 

») Fay: Henricns. 
") Fay : Kolps. 

") Haner und Fay: qnadragintas. 
") Fay: qualibet, 

") Fehtt bei Fay. 45 

^ Fay: in. 



161 

1289 nach August 6. Konig Ladislaus IV. hesUUigt dem Weissen- 
burgerKapitel denBesitzvon jmeiDrUtheilen desSalzzoUes eu Untenmm. 

Orig, Perg, Kapitelarehiv KarUburg, Siegel toar an Uau-gelber Seidenschnur 
5 angehdngt. — Die Urkunde ist auch eingeschaltet van Kimig Karl 1328, Orig, 

Kapitelarchiv Karlsburg. 

Druck: Szeredai Notitia 15. Teutach u. Fimhaber Sieb. Urkb. I, 152. 

Bruchstack: Arpddia III, 28. 

Begeet: TOrtSnehni tdr 1889, 573. 

10 Ladizlaus dei gratia Hungariae, Dalmaciae, Croaciae, Ramae, Seruiae, 

(Jalliciae, Lodomeriae, Comaniae Bulgariaeque rex omnibus Christi fide- 
libus tam praesentibus quam futuris praesens scriptum inspecturis salutem 
in eo, qui regibus dat gloriam et salutem. Ad universorum notitiam harum 
serie volumus pervenire, quod cum nos ad ecclesiam beati Mychaelis ca- 

15 thedralis de Alba Transsiluana causa devotionis accessissemus , canonici 
eiusdem ecclesiae nobis humiliter supplicarunt, quod super duabus partibus 
tributi portionis reg[alis] tertia vero vaivodae Transsiluano pro tempore 
constituto remanente, in Wynch inferiori in salibus aquaticis, descen- 
dentibus per Morisium in navigio per dominum Andream regem av[um 

20 nostrum] eidem ecclesiae coUatis, prout nobis patuit, per universos viros 
religiosos, nobiles Vngaros, Saxones et Syculos partis TranssUuanae privi- 
legium eorum renovando, ad testi[ficationem et certi]ficationem nobilium 
praedictorum tamquam confirmatorium eisdem dare et conferre de be- 
nignitate regia dignaremur, quod quidem eorundem privilegium a rege 

25 Andrea cla[rae memoriae avo] nostro datum et concessum videlicet de qua- 
libet carina seu nave magna dimidiam marcam, de mediocri vero vel parva 
unum fertonem tempore Geanini filii Alardi [in concrematione] ecclesiae 
beati Mychaelis combustum exstitisset. Nos igitur iustis ac legitimis peti- 
tionibus eorundem fratrura canonicorum de pietate regia favorabUiter in- 

30 cUnati petitionem [eorundem duximus] admittendam et factum seu institutum 
ipsius carissimi avi nostri auctoritate praesentium confirmandum, praeci- 
pientes vaivodis omnibus TranssUuanis pro terapore constitutis [ut in per- 
ceptione] duarum partium dicti tributi sub obtestatione divini iudicU atque 
indignatione dei omnipotentis audeat seu praesumat, ipsos fratres canonicos 

35 cultores [divini norainis] uUo uraquara terapore perturbare atque in irritura 
revocare. Et cura Udera canonici ex utraque parte MorisU possessiones 
habeant seu proventus, in pon[te Wynch inferiori nuUura] tributum de rebus 
eorundem seu iUorum, qui in curiis eorundem canonicorura resident, dare 
et persolvere teneantur. In cuius rei raeraoriam firmitatemque perpetuara 

40 [praesentes] concessiraus Uteras dupUcis sigilU nostri muniraine roboratas. 
Datura per raanus venerabiUs patris Gregorii dei gratia episcopi Chanadiensis, 
aulae nostrae [canceUarii] dUecti et fideUs nostri, anno M. CC. octuagesirao 
nono,^) regni autera nostri anno decirao octavo. 

*) Varlage: nonon. 
Urknndwibnch. 11 



162 

228. 

1^89 nach August 6. Konig Ladislaus IV. bestiUigt die Deutschen 
in Karako im Besitz der terra Gyvmurd. 

EingeschaUtet von dem Weissenburger Kapitel und den Konventen der Domini- 
kaner und AugusUner zu Weissenburg 1296 bis 1301, Orig. Perg, Ungar. Landes- 5 
archiv Budapest. 

Druck: FejHr Chdex VII, 4, 216. Teutsch u. Firnhaber Sieb. Urkb. I, 151. 
Mittheilungen des Instituts f. oesterr. Cfesch. V, 563. 

Begest: Fejir Codex VII, 4, 258. 

Ladislaus dei gratia Yngariae, Dalmaciae, Groaciae, Ramae, Seruiae, 10 
Gtdliciae, Lodomeriae, Gomaniae Bulgariaeque rex omnibus Christi fidelibus 
praesentes literas inspecturis salutem in domino sempiternam Ad univer- 
sorum notitiam tenore praesentium volumus pervenire, quod nos quandam 
[terram] castri nostri Albensis Transiluani 6y vmurd vocatam, quam Stephanus 
rex pater noster carissimus felicis recordationis mediante privilegio suo 15 
fidelibus hospitibus suis de Earako contulerat, cum omnibus utilitatibus et 
pertinentiis eiusdem sub eisdem metis et terminis, prout in privilegio dicti 
patris nostri carissimi vidimus contineri, reliquimus, donavimus et conces- 
simus eisdem fidelibus hospitibus nostris de Earako pacifice et irrevocabiliter 
possidendam et habendam, volentes, quod iidem hospites nostri de Earako 20 
eadem gaudeant et permaneant libertate, quam idem Stephanus rex pater 
noster carissimus mediante suo privilegio dignoscitur concessisse. Ut [igitur] 
huius nostrae donationis seu coUationis series robur obtineat perpetuae fir- 
mitatis nec processu temporum per quempiam possit vel debeat revocari, 
praesentes concessimus literas duplicis sigilli nostri munimine roboratas. 25 
Datum per manus venerabilis patris Oregorii dei gratia episcopi Ghanadiensis, 
aulae nostrae cancellarii dilecti et fidelis nostri, anno domini M GC octua- 
gesimo nono, r[egni autem nostri alnno decimo octavo. 



229. 

Kleinpold 1289 Sqptemher 1. Konig Ladislaus IV. setst die 30 
Weissenburger Kirche wieder ein in den Besita von Klausenburg und 
Wmsenburg. 

Orig. Perg. Kapitelarchiv Karlsburg. Siegel war an violetter Seidensehnur 
angehdngt. 

Druck: Szeredai Series 29. FejSr Codex V, 3, 454. Teutsch u. Fimhaber Sieb. 35 
Urkb. I, 146. Jakab Okleviltdr I, 24. Densusianu Documente 486. 

Begest: Knaug Monumenta II, 251. Tdrtindmi tdr 1889, 573. 

[L]adizlau8 ^) dei gratia Hungariae, Dahnaciae, Croaciae, Ramae, 
Seruiae, Galliciae, Lodomeriae, Gumaniae Bulgariaeque rex omnibus Ghristi 
fidelibus praesentem paginam inspecturis salutem in eo, qui salutem operatus 40 

1) Baum fHr L leer gtlassen. 



163 

est in medio terrae. Ad nniyersorum notitiam tam praesentium quam pos- 
terorum harum serie volumus pervenire, quod cum venerabilis pater Petrus 
dei gratia episcopus Transsiluanus ex praecepto et mandato venerabilium 
patrum Lodomerii videlicet Strigoniensis et Johannis Golocensis dei gratia 
5 ecclesiarum archiepiscoporum dicentium auctoritatem sedis apostolicae se 
habere et non ex proprio motu et voluntate, sicut iidem archiepiscopi prae- 
notati coram nobis sunt confessi, Arbuz Cumanum cognatum nostrum et 
duos nepotes eiusdem ac Moius vaivodam nostram Transsiluanum dilectos 
et fideles nostros captivasset et propter hoc solum possessiones donatitias 

10 per inclitos reges et et illustres Belam videlicet clarae memoriae avum 
nostrum et Stephanum felicis recordationis patrem nostrum necnon per nos 
ecclesiae beati Michaelis cathedrali datas, factas et coUatas, scilicet villam 
Cuiuswar cum suis pertinentiis et villam Albensem cum territorio suo uni- 
verso et aliis sibi attinentiis pertinentibus, necnon et alias donationes nostras 

15 literis seu privilegiis nostris consolidatas ecclesiae praelibatae alienassemus, 
revocando, tandem eodem venerabile patre nostram gratiam et dilectionem 
obtinente et per omnia immunem se nobis in executione praedicti et in- 
iuncti sibi mandati exhibente et reddente possessiones praelibatas et omnes 
alias donationes, super quibus literae seu privilegia nostra sunt concessa, 

20 eidem ecclesiae beati Michaelis archangeli reddendas duximus irrevocabiliter 
ex gratia nostra pleniori et regio cum favore possidendas et habendas, prout 
hactenus ecclesia memorata habuit possedit inconcusse ab antiquo et ab 
omnibus illis, quibus villas seu possessiones supra dictas contuleramus, 
revocamus per praesentes et literas nostras, eisdem super dictis possessi- 

25 onibus emanatas, cassas decemimus et inanes et viribus penitus carituras. 
In cuius rei memoriam perpetuamque firmitatem praesentes concessimus 
literas duplicis sigilli nostri munimine roboratas. Datum in Apoldya infe- 
riori, in festo sancti Egidi abbatis, per manus venerabilis patris domini 
Oregorii dei gratia episcopi Chanadiensis, aulae nostrae vicecanceilarii dilecti 

30 et fideiis nostri, anno domini M. 66, octogesimo nono, regni autem nostri 
anno decimo septimo. 



230. 

1JS89 September 18. Kanig Ladislaus IV. hest&tigt die super terra 
Aranas wohnettden SzeJder, welche seinem Vater Konig Stephan V. 
35 und ikm gegen die Kumanen u/nd gegen die Tartaren sub castro 
Torozkeu gedient haben, in dem Besitz der denselben von Konig 
Stephan V. verliehenen terra castri de Thorda Aranas vocata iuxta 
fluvios Aranas et Moros existens. 

Datum per manus venerabilis patris.Gregorii dei gratia episcopi 
40 Chanadiensis, aulae nostrae vicecancellarii dilecti et fidelis nostri, 
anno domini millesimo CC^. LXXXIX., XIIIL Kalendas Octobris, 
regni autem nostri anno XVin®. 

11* 



164 

Druck: Knam MonumetUa II, 253 nach der BestdUgungsurkunde des Kdnigs 
Andreas IIL von 1291, heziehenUich des Judex curiae Alexander von 1327, Orig. 
Kapitelarchiv Chran, — Bie Urkunde von 1269 ist auch eingeschcUtet mit der Ur- 
kunde von 1291 von Kdnig Karl 1313, Orig. Perg. Ungar. Landesarchiv, A nemes 
szikeHy nemzetnek congtituHoji 9. — Fridvaldszky Mineralogia 60. Katona Hist. 
crit. VI, 997. A nemee szikely nemzetnek constituHdji 10. Fejir Codex V, 3, 452. 
Teutsch u. Firnhaber Sieb. Urkb. I, 147. Szabd SzSk. okleviUdr I, 21. Bensusianu 
Bocumente 488. 

BruchsHlck: Benkd TranssUvania I, 391. 



231. 10 

1289 Oktober 19. Konig Ladislma IV. bestdtigt den Sohnen 
Andreas de Qyog den ihnen erbrechtlich gehorigen Besitz der terra 
Gomord, welche von Konig Stephan den Deutschen von Karako ver- 
Uehen worden war. 

EingeschaUet von dem Weissenburger Kapitel 1315, Orig. Ungar. Landesarchiv 15 
Budapest. 

UmoUstdndig : SchuUer Archiv I, 67. Teutsch u. Firnhaber Sieb. Urkb. I, 
149. Wemd Cod. Arpad. IV, 337. 

Ladizlaus dei gratia Hungariae, Dalmaciae, Croaciae, Ramae, Seruiae, 
Qalliciae, Lodomeriae, Comaniae Bulgariaeque rex omnibus Christi fidelibus 20 
praesens scriptum inspecturis salutem in salutis largitore. Regali dignum 
est et expediens eos qui in servitiis dominicis se exercent munificentia gra- 
tulari, ut ceteri amplius ipsorum exemplo invitati ad maiora fidelitatis opera 
exercenda producantur discantque suo naturali domino efficacius adhaerere. 
Proinde ad universorum tam praesentium quam futurorum notitiam harum 25 
serie Tolumus pervenire, quod Nicolaus et Andreas comites filii Andreae 
de Qyog ad nostram accedentes praesentiam quandam terram Qomord vocatam 
iuxta fluvium Morus existentem, hospitibus de Korokou per dominum regem 
Stephanum carissimum patrem nostrum collatam, quam quidem progenitorum 
suorum hereditariam esse et fuisse asserunt, et olim ab eisdem alienatam 30 
a nobis hunuliter supplicando sibi reddi et restitui postularunt. Verum quia 
nos ipsam terram ex veridica relatione quorum comperimus progenitorum 
eorundem Nicolai et Andreae comitum esse et fuisse hereditariam ab antiquo 
et ab eisdem esse alienatam et quia ius requirit, aequitas suadet et calculus 
deposcit rationis, ut quispiam suo iure potiatur, et nos unumquemque iuxta 35 
offidum nostri regiminis in suis iuribus conservare volumus et intendimus, 
praedictam terram Gomord vocatam eisdem Nicolao et Andreae comitibus 
et suis heredibus heredumque suorum successoribus oum omnibus utilitatibus 
suis et pertinentiis sub antiquis metis et terminis, tamquam ius ipsorum 
hereditarium, non obstantibus iiteris seu privilegiis ipsius domini regis Ste- 40 
phani aut domini regis Belae avi nostri carissimi per praedictos hospites 
habitis et obtentis, reddimus et restituimus perpetuo possidendam et habendam, 
ita ut eaedem literae seu privilegia, si per dictos hospites in lucem detlii^ 



165 

fueriDt, iuribus careant et vigore ac nullius sint penitus finnitatis. Pt igitur 
haec praesens restitutio super praedicta terra per nos eisdem Nicolao et 
Andreae ac suis heredibus concessa robur obtineat perpetuae firmitatis, 
praesentes concessimus literas duplicis sigiQi nostri munimine roboratas. 
Datum per manus venerabilis patris Gregorii dei gratia episcopi Ghanadiensis, 
aulae nostrae vicecancellarii dilecti et fidelis nostri, anno domini M. 6(5. 
octuagesimo nono, quarto decimo Ealendas Nouembris, regni autem nostri 
anno decimo octavo. 



232. 

10 1289. Das Wetssenburger Kapitel hezeugt, dass Comes Ladislaus 
die Besitjsungen Muckendorf und Sarustelek an Comes Petrus ver- 
kaufi habe. 

Ahschrift: KenUny Diplom. supplem. I, 74 nach der BestdHgungsurkunde des 
Kdnigs Andreas III, von 1293, heglauhigt von dem Weiasenhurger Kapitel 1401, 
15 Orig. Archiv des Baron Geisa Apor. — Ahschrifilich auch Kemhny Diplom. 

appendix IV, 137 und 141. 

Druck: Teutsch u. Firnhdher Sieh. Urkh. I, 155. Hagai oMevHtdr 117. 

Capitulum ecclesiae beati Michaelis archangeli Transiluanae omnibus 
Christi fidelibus tam praesentibus quam futuris praesens scriptum inspec- 

20 turis salutem in omniura salvatore. Universorum notitiae harum serie de- 
claramus, quod comes Ladislaus filius Daras*) praesentialiter ') pro se et 
Michaele, Ladislao, Emrico ac Opour filiis suis coram nobis comparendo, 
quasdam terras suas Muhy et Sarustelek vocatas, sitas in capite rivuli Eozd, 
cum omnibus utilitatibus suis et pertinentiis, ab oriente terris viQae Syberg 

25 vocatae, ab austro Leubaigteluky,') ab occidente terris viQae Barabuch, 
a septentrione terrae Popteluky nuncupatae adiacentes et commetatas *) dedit 
et vendidit comiti Petro filio Henneng de Dala et per eum suis successoribus 
possidendas et habendas^) iure perpetuo pro viginti marcis, ut idem comes 
Ladislaus dixit, per eundem plene habitis et perceptis a Petro comite prae- 

30 notato. Item idem comes Ladislaus assumpsit se expediturum propriis la- 
boribus et expensis praetactum comitem Petrum ab omni, quae contra ipsum 
ratione dictarum terrarum oriri contingeret actione. In cuius rei testimonium 
perpetuamque firmitatem ad petitionem et instantiam praedictorum praesentes 
concessimus literas munimine nostri sigilli roboratas. Datum magistro Mi- 

35 chaele praeposito, Qregorio cantore, Paulo custode, Andrea decano ecclesiae 
nostrae existentibus, anno domini millesimo GC^ octuagesimo nono. 



^) Hazai okleviltdr mittelhar nach derselhen QueUe wie Keminy: Saras. 
*) 8o Hazai oklevSltdr. Vorlage: principaliter. 
*) Hasai okleviltdr: Leabrugteloky. 
40 *) Haeai okleviUdr: commetantes. 

*) Haeai okleviUdr: possideDdam et babendam. 



166 

233. 

1289. Das Weissenburger Kapitel beschreibt die Hattertgrenzen 
von Ighen. 

BruchstHck: Fejh- Codex VII, 2, 121 nach einer Beglaubigungsurkunde des- 
selhen Kapitels von 1655, Cornides Manuakr, II, 111, — Teutsch u. Fimhaber 5 
Sieb, Urkb. 1, 154 nach Keminy DipUm. supplem, I, 97, Densusianu Documente 486. 

Das BruchstOck stimmt worilich uberein mit der Hattertbeschreibung in der Ur- 
kunde des Konigs Bela IV. von 1238 Nr. 75, in welcher die Beschreibung mit Incipit 
Seite 67 ZeHe 28 beginnt und mit et ibi tenninatur Seite 68 Zeile 3 schliesst. 



2U. 10 

Cheenk 1290 Mai 21. Konig Ladislaus IV. bestOtigt den Deutschen 
von Dees ihre Freiheit, das im Winter gewonnene Salz bis acht Tage 
nach dem Georgtag frei ver/uhren m durfen. 

Orig. Perg. Stadtarchiv DeSs. Siegel war auf der BHckseite aufgedruckt. 

Druck: Schdssburger Programm 1862, 53. 15 

Nos Ladislaus dei gratia rex Hungariae memoriae commendantes 
signiJScamus quibus expedit universis praesentium per tenorem, quod cum 
hospitum nostrorum de Deeswaar libertas ab antiquo instituta et ordinata^) 
id requirat, ut sales, quos iidem tempore hiemali pro rebus ipsorum minutis 
comparaverint, ab onmi iurisdictione et potestate vaivodae Transsiluani et 20 
comitis de Zonuk aut officialium comitum^) camerae nostrae pro tempore 
constitutorum liberi sint et exempti, ipsos in libertate eorum ab antiquo 
instituta et ordinata dignaremur conservare. Nos itaque petitionem dictorum 
hospitum nostrorum fore iustam et legitimam esse attendentes et libertatem 
primitus eisdem concessam et ordinatam immutabiliter observare statuimus 25 
et ordinavimus, ut sales quos dicti hospites nostri tempore hiemali cum 
rebus ipsorum minutis comparaverint ab omni iurisdictione et potestate 
vaivodae Transsiluani et comitis de Zonuk aut officialium comitum camerae 
pro tempore constitutorum usque octavas sancti Georgii martyris vendendi 
et descendendi cum eisdem in omnibus liberam habeant facultatem nec 30 
aliquis vaivoda aut officialis comitum camerae eosdem ratione huiusmodi 
salium praesumat molestare. Datum in Gheenk, in festo Pentecosten, anno 
domini M GC nonagesimo. 



235. 

1290 Mai 27. Konig Ladislaus IV. bestittigt seine Urkunde von 35 
1286 bis 1289 Nr. 211 betreffend Steuerbe/reiung der Bistritaer. 

^) Vorldtge: ordina. 
■) Vorlage: comitatum. 



167 

EingeschcUtet von Kdnig Andreas IIL 1291, Orig, Stadtarchiv Bistritjg, 

Druck: Teutsch u. Firnhaber Sieb. Urkb. I, 156. Weneel Cod. Arpad. IX, 
518. Densttsianu Documente 491. 

Begest: L6her Archivdlische Zeitachrift XII, 78. 

5 Ladizlaus dei gratia Yngariae, Dalmaciae, Crowaciae, Ramae, Seruiae, 

Galliciae, Lodomeriae, Cumaniae Bulgariaeque rex omnibus Christi fidelibus 
praesens scriptum inspecturis salutem in omnium salvatore. Ut ea, quae in 
tempore geruntur, ne cum tempore defluant et labantur, literarum solent 
testimonio communiri seu etiam perennari, inconcussum quippe permanet, 

10 quod regio fuerit patrocinio communitum. Proinde ad universorum notitiam 
harum serie volumus pervenire, quod accedentes ad nostram praesentiam 
cives de Byzturche exhibuerunt nobis patentes literas nostras super relaxa- 
tione duarum partium tributi de Byzturche et petiverunt a nobis humiliter 
supplicando, ut ipsas ratas habere et nostro innovare et confirmare privi- 

15 legio de benignitate regia dignaremur. Quarum quidem patentium literarum 
tenor talis est (Folfft die Urkunde des Kdnigs Ladislaus IV. von 1286 bis 
1289 Nr. 211.) Nos itaque iustis et legitimis petitionibus praedictorum 
civium nostrorum inclinati, regio cum favore ipsas patentes literas nostras 
non abrasas, non cancellatas nec in aliqua sui parte vitiatas sed onmi- 

20 modam continentes veritatem de verbo ad verbum praesentibus inseri facientes 
auctoritate praesentium duximus innovandum et etiam confirmandum. Ut 
igitur huiusmodi gratia praedictis civibus per nos tradita et concessa robur 
obtineat perpetuae firmitatis nec processu temporum per quempiam possit 
seu valeat in irritum revocari aut retractari, sed in perpetuum usque in 

25 filios filiorum perseveret, praesentes concessimus literas duplicis sigilli nostri 
munimine roboratas. Datum per manus venerabilis patris Gregorii dei gratia 
episcopi Chenadiensis, aulae nostrae vicecancellarii dilecti et fidelis nostri, 
anno domini ^.Ct nonagesimo, sexto Kalendas Junii, regni autem nostri 
anno decimo nono. 

30 236. 

Um 1290 bis 1295. Bas Weissenhurger Kapitel hezeugt, dass 
JSerbord von Winz die H&lfte der Besitztmg Busd van Thomas, 
Sohn Petrus von Warda, angekauft hat. 

Eingeschaltet von Konig Andreas III. 1290 bis 1295, Orig. Ungar. Landee- 

35 archio Budapest. FHr die Datirung ist nur das Jahr 1295 sicher. 8ieh jdariiber 

Nr. 237. Das Jahr 1290 gr&ndet sich auf die Annahme, dass Herbordus bald 

nach Ausstellung dieser Urkunde die kdnigliche Bestdtigung angesucht hctben mag. 

Druck: Teutsch u. Firnhaber Sieb. Urkb. I, 223. Wenzel Cod. Arpad. V, 270. 

Capitulum ecclesiae beati Micaelis archangeli Transihianae universis 

40 Christi fidelibus praesens scriptum inspecturis salutem in omnium salvatore. 

Universorum notitiae tam praesentium quam futurorum harum serie decla- 

ramus, quod Thomas filius Petri de Warda praesentialiter coram nobis con- 

stitutus et confessus se totalem medietatem cuiusdam possessionis suae Buzd 



168 

vocatae indistinctae, indiyisae et inseparatae absque metis, signis seu terminis 
tam in teriis arabilibus quam in aliis videlicet pratis, fenetis, silvis, virgul- 
tis et nemoribus, ut per suos progenitores ipsa terra ab antiquo est habita 
et possessa, dedisse, tradidisse et irrevocabUiter vendidisse pro duodecim 
marcis fini argenti comiti Hebordo filio Henneng de Winc possidendam iure 5 
perpetuo per filios filiorum acceptis et plene habitis ipsis duodecim marcis per 
ipsum Thomam, ut idem dixit a comite Herbordo praenotato, quae quidem 
possessio a parte meridionali terris villae Ruhcmark, a parte occidentali terris 
filiorum Cheel, Spreng vocatis, a parte vero septentrionali et orientali terris 
Scekes conmietatur. Ut igitur praesens venditio et emptio perpetuo perse- 10 
verent, ad instantiam et petitionem Thomae ac Herbordi praedictorum prae- 
sentes concessimus literas munimine authentici sigilli nostri communitas. 
Datum anno domini [ ].^) 

237. 

1290 Juli 10 bis 1295 April 27. Kbnig Andreas IIL hestatigt 15 
die Urkmde des Weissenburger Kapitels 1290 Us 1295 Nr. 236 
fur Herhord von Winz hetreffend Btisd. 

Orig, Perg. Ungar. Landesarchiv Budapest. Siegelist mit dem untem Thetl des Per- 
gaments abgeschnitten. — Die Datirung stiitet sich aufdie Th&tigkeit dea Propstes Theo- 
dorus dls Vizekamler, welcher dls solcher 1290, auch noch 24. AprU 1295, nachgewiesen 20 
ist, wdhrend 28. April 1295 Theodorus episcopus Jauriensis electus als Vizekaneler 
amtirt. Sieh Fejir Codex VI, 1, 46 und 383. Fejirpataky A kiralyi kanczeUdria 143. 

Druck: Teutsch u. Firnhaber Sieb. Urkb. I, 223. Wenzd Cod. Arpad. V, 268. 

Andreas dei gratia Hungariae, Dalmaciae, Croaciae, Ramae, Seruiae, 
Galliciae, Lodomeriae, Cumaniae Bulgariaeque rex omnibus Christi fidelibus 25 
praesens scriptum inspecturis salutem in salutis largitore. Ad universorum 
notitiam tenore praesentium harum serie volumus pervenire, quod accedens 
ad nostram praesentiam Herbordus filius Henneng de Vinch exhibuit nobis 
privilegium capituli ecclesiae beati Micaelis Transiluanae super facto emptionis 
cuiusdam possessionis suae Buzd vocatae per Tomam filium Petri de Warda 30 
sibi traditae confectum, petens a nobis cum instantia, ut ipsum privilegium 
ratum habere et nostro dignaremur privilegio confirmare. Cuius quidem 
privilegii tenor talis est. (Folgt die Urkunde des Weissenburger Kapitds von 
1290 his 1295 Nr, 236.) Nos igitur iustis petitionibus ipsius Herbordi favo- 
rabilem consensum adhibentes praedictum privilegium capituli ecclesiae Tran- 35 
siluanae non cancellatum non abrasum nec [in aliqua sui parte vitiatum] 
praesentibus inseri faciendo patrocinio praesentis nostri privilegii duximus 
confirmandum. In cuius rei memoriam perpetuamque fir[mitatem praesentes 
concessimus literas duplicis sigilli nostri munimine roboratas. Datum per 
manus] discreti viri magistri Theodori Albensis ecclesiae praepositi, aulae 40 
nostrae vicecancellarii dilecti et fidelis [ ].^) 

^) Der untere Theil der Originalurkunde des Kdnigs Andreas III., sieh Nr. 237, 
%8t ahgeschnitten. 

*) Der untere TheU des Pergaments abgeschnitten. 



169 

238. 

1290 November 2 his 4. Andxeas comes de Zybiaio cds Zeuge 
m der Urkunde Kmig Andreas III. betreffend die terra Nyarhid. 
[DJatnm per manus viri discreti magistri Theodori praepositi, 
5 [ ]nas Nonembris, regni autem nostri anno primo. 

Druck: Knauz Manumenta II, 302 naeh dem durch FeuchHgkeit beschddigten 

Ofig. Frimatialarchiv Cfran. — WeU dea Kdnigs Andreaa III. erstes Begierungs- 

jahr am 10, Juli 1290 heginnt, ist die Urkunde nicht mit Knaue in das Jdhr 

1291, sondern in das Jahr 1290, und, entsprechend dem Bruchstuck der Tages- 

10 datirung, in die Tage 2, bie 4. November zu setzen. 



m. 

1291 Janua/r 6. Konig Andreas IIL besUUigt den Deutschen 
von Deisakna freie Richterwahl und andere, denselhen von Bela IV. 
und Stephan V. verliehene Freiheiten. 

15 Mngeschaltet von Kdnig Karl 1310 bis 1320 und mit dieser Urkunde von dem 

Kolozsmonoetarer Konvent 1447, Orig. Stadtarchiv DeSs. 

Druck: Wenzel Cod. Arpad. V, 20. Densusianu Documente 504. 

Andreas dei gratia Hangariae, Dabnaciae, Groaciae, Ramae, Seruiae, 
Oalliciae, Lodomoriae, Gomaniae Bulgarorumque rex omnibus Ghristi fidelibus 

20 praesentes literas inspecturis salutem in onmium salvatore. Ad regiam per- 
tinet maiestatem precibus condescendere subditorum, ut numerus fidelium 
augeatur et regalis potentia latius extendatur, cum regis sit proprium in 
multitudine populi gloriari. Proinde ad universorum tam praesentium quam 
futurorum notitiam harum serie volumus pervenire, quod hospites nostri de 

25 Desakna ad nostram accedentes praesentiam nobis significare curaverunt, 
quod privilegia domini Belae felicis recordationis et Stephani inclitae me- 
moriae regum illustrium Hungariae super libertate eorum confecta per in- 
sultus Tartarorum tempore Ladizlai regis perdita fuissent et amissa. Unde 
cum nos verbis ipsorum hospitum nostrorum in hac parte fidem credulam 

30 volentes adhibere et sdre volentes omnimodam veritatem in hoc facto, fidelibus 
nostris venerabili patri Petro dei gratia episcopo Albensis ecclesiae Trans- 
siluanensis et capitulo eiusdem dedimus in mandatis, ut super praemisso 
negotio diligenti inquisitione facta scirent a quibus decet omnimodam veri- 
tatem et, prout ipsis veritas constaret, nobis fide deo debita remandarent. 

35 Qui quidem venerabilis pater et capitulum eiusdem nobis per literas eorum 
remandarunt, ut quando perfida gens Tartarica cum omni militia eorum 
regnum Hungariae adierant, privilegia domini Belae et Stephani regum il- 
lustrium super libertate eorum confecta amisissent hospites nostri memorati. 
Nos itaque de munificentia regali supplicationibus hospitum nostrorum de 

40 Desakna iustis et modestis inclinati, considerantes nihilominus fidelitates et 



170 

servitia eorundem nobis et regno proficua cernentes et paupertates et in- 
demnitates ipsorum hospitum nostrorum propter temporis impacationem per- 
pessas, praefatis hospitibus nostris de Desakna congregatis et congregandis 
illam eandem libertatem contulimus et concessimus, qua libertate cives de 
castro Budensi et Strigoniensi et hospites de Zathmar ac aliarum liberarum 5 
villarum nostrarum perfruuntur, ita ut villicus ipsorum pro tempore con- 
stitutus omnes causas in villa emergentes fine debito valeat terminare, et 
quod nuHus ipsos possit iudicare praeter villicum eorum ab eisdem de 
communi voluntate electum. Et si villicus in facienda iustitiam cum suis 
villanis negligens *) inventus fuerit aut remissus, idem villicus et non hospites 10 
debeat conveniri, ipsumque villicum non alius sed vel nos personaliter vel 
magister tavemicorum nostrorum vice nostra debeat iudicare, a iudicio autem 
et iurisdictione vaivodae Transsiluani et comitis de Zonuk pro tempore con- 
stituti hospites nostros memoratos penitus duximus eximendos. Volumus 
etiam ut nuHus baronum nostrorum super ipsos hospitium facere possit 15 
violentum. Item ordinamus ut comites camerae nostrae pro tempore con- 
stituti salicidis seu excisoribus salium de Desakana pro singulis centum 
salibus solvere debeant quatuor pondera in denariis, prout tunc in provincia 
current, et delatoribus eorundem salium sub praedicto centenario numero 
dua pondera solvere teneantur, similiter in denariis tunc currentibus. Item 20 
statuimus etiam quamlibet salifodinam dicti comites camerae nostrae omni 
anno usque ad festum sancti Johannis baptistae pro septem marcis cum 
aestimatione *) debeant redimere ab hospitibus nostris memoratis et a festo 
sancti Johannis baptistae usque festum sancti Martini similiter pro septem 
marcis cum aestimatione ') quamlibet salifodinam redimant Item concessimus 25 
ut ante festum sancti Martini tribus diebus et post festum similiter tribus 
diebus, si non sint dies ferieti, in salifodina nostra pro se sales incidere absque 
decima et ab aliquo tributo liberam habeant facultatem, ita ut nec vaivoda 
nec comes ipsius de Zonuk ratione dictorum salium, donec venditioni ex- 
ponatur, audeat vel praesumat molestare hospites nostros memoratos. Ceterum 30 
statuimus ut hospites nostri ante dicti quocumque per terram transitum 
facere voluerint, de rebus ipsorum nullum tributum nec in Gerlahida, in 
Balwanius nec in Deswar dare et solvere teneantur. Et haec omnia superius 
per nos ordinata et per dominum Belam et Stephanum illustres reges Vngariae 
ipsis hospitibus nostris data fuerant et concessa. Ut autem haec ordinatio 35 
nostra robur obtineat perpetuae firmitatis nec ullo umquam tempore per 
quempiam in irritum possit vel valeat revocari, praesentes concessimus literas 
duplicis sigiUi nostri munimine roboratas. Datum per manus viri discreti 
magistri Theodori praepositi Albensis, aulae nostrae vicecancellarii dilecti 
et fidelis nostri, anno domini M^ GC^ nonagesimo primo, octavo Idus Januarii, 40 
regni autem nostri anno primo. 

«) Varlage: negliens. 
*) Varlage: extimatione. 



171 

1291 Februar 10. Konig Andreas III. hestatigt die Urhmde 
des Konigs Ladislaus IV. van 1290 Nr. 235 mit der Urhmde 
desselben von 1286 bis 1289 Nr. 211 betrefend Steuerbefreiung 
6 der Bistritzer. 

Orig. Perg. Stadtarchiv Bistritz. DoppelHegel , schadhaft, rund, in weisses 
Wad^ gedrOckt, an roiher Seidenschnur angehdngt. Avers: Konig, gekrdnt, auf 
dem Thron sitzend, in der Bechten das Scepter, in der Linken den Beichsapfel. 
Umschrift kapital, N, H uncial, E in beiden Schriftarten, doppelreihig : t S 

10 ANDRE[E : DEI GRA HVNGARIE • DALMACIE • CROACIE : RAME • SERVIE *: 

GA]LICIE. In der zweiten Beihe: LODOMER[IE i CUMANIE :• BULGARIEQ : 
R£G]IS. Bevers : Boppelkreue in dreieckigem SchUd mit ausgerundeten Langseiten. 
UmschHft: S AND(REE : REGIS • TERCH : NEPOTIS : ANDREE i REGIS • SE- 
CJVNDI ♦ AhhUdung Pray Syntagma Tafel X, Fig. 1. Knauz Monumenta II, 

15 1 und 19. 

Druck: Teutad^ u. firnhaber Sieb. Urkb. I, 157. 
Begest: Ldher ArchivcUist^ Zeitschrift XII, 78. 

Andreas dei gratia Vngariae, Dalmaciae, Crowaciae, Ramae, Seruiae, 
Gkdliciae, Lodomeriae, Cumaniae Bulgariaeque rex omnibus Ghristi fidelibus 

20 praesentes literas inspecturis salutem in omnium salvatore. Provida hominum 
discretio adinvenit, ut ea quae aguntur, tractantur, conferuntur vel donantur 
literarum testimonio roborentur. Proinde ad universorum tam praesentium 
quam futurorum notitiam harum serie volumus pervenire, quod cives nostri 
de Byzturche ad nostram accedentes praesentiam exhibuerunt nobis privi- 

25 legium domini Ladizlai illustris regis Yngariae patrueiis fratris nostri ca- 
rissimi felicis recordationis confectum super relaxatione duarum partium 
tributi de Byzturche petentes cum instantia, ut ipsum approbare, ratificare 
nostroque dignaremur privilegio de benignitate regia confirmare. Cuius 
tenor talis est (Folgt die Urkunde des Kdnigs Ladislaus IV. von 1290 

30 Nr. 235 mU der Urkunde desselben wn 1286 bis 1289 Nr. 211.) Nos igitur 
iustis et rationabilibus petitionibus eorundem civium nostrorum favorabiliter 
annuentes ipsum privilegium non abolitum, non cancellatum, non in aliqua 
sui parte vitiatum, sed verum et omnis suspicionis scrupulo purum et in 
nuUo suspectum de verbo ad verbum praesentibus insertum auctoritate 

35 praesentium duximus confirmandum. In cuius rei memoriam firmitatemque 
perpetuam praesentes eisdem concessimus literas duplicis sigilli nostri muni- 
mine roboratas. Datum per manus discreti viri magistri Tteodori Albensis 
ecclesiae^praepositi, aulae nostrae vicecancellarii dilecti et fidelis nostri, anno 
domini ]fi[. CU. nonagesimo primo, quarto Idus Februarii, regni autem nostri 

40 anno primo. 

u\. 

1291 Februar 22. Kmig Andreas IIL besUUigt die Urkmde des 
Eonigs Ladislaus IV. von 1278 Nr. 187 fur das Weissenburger Kapitel 
betreffend eine Salzgrube eu Thorda und Steuerfreiheit seiner Horigen. 



172 

Orig. Perg, Kapitelarchiv Karlsburg. Siegel war angehdngt. — Auch einge- 
schaltet von Konig Karl 1321 bis 1322, abschriftlich in Excerpta ex archivo A. 
Carolinensi, Handschrift Battyan*8che Bibliothek Karlsburg. Femer eingeschaltet 
von dem Kolozsmonostorer Konvent 15. Jahrh. Orig. Kapitelarchiv KarUburg. 

Druck: TeuUch u. Firnhdber Sieb. Urkb. I, 164. 5 

Begest: Torienelmi tdr 1889, 574 Nr. 29. 

[AJndreas ^) dei gratia [Br|imgariae, [D]alinaciae, [C]roaciae, [K]amae, 
Semiae, [G]alliciae„ [L]odomeriae, [C]umaniae [B]ulgariaeque rex [o]mnibus 
Christi fidelibus praesentes literas inspecturis salutem in omnium salvatore. 
Ad universorum notitiam harum serie volumus pervenire, quod capitulum 10 
ecclesiae beati Michaelis Transsiluanae fideles nostri ad nostram accedentes 
praesentiam exhibuerunt nobis privilegium domini Ladizlai regis fratris 
nostri patruelis super coUatione salifodinae de Torda et relaxatione collectae 
regalis confectum petentes cum instantia, ut ipsum privilegium ratum habere 
et nostro dignaremur privilegio confirmare. Cuius quidem privilegii tenor 15 
talis est. (Folgt die Urkunde des Kmigs Ladislaus IV, von 1278 Nr, 187.) 
[N]os^) itaque petitionibus dicti capituli iustis, legitimis et honestis regia 
benignitate favorabiliter inclinati dictum privUegium domini Ladizlai regis 
non cancellatum, non vitiatum nec in alicuius sui parte diminutum, de 
verbo ad verbum praesentibus inseri fecimus et auctoritate praesentium 20 
communiri. [1]^*) cuius rei memoriam perpetuamque firmitatem praesentes 
concessimus literas duplicis sigilli nostri munimine roboratas. [D]atum ') per 
manus viri discreti magistri Theodori praepositi Albensis, aulae nostrae vice- 
cancellarii dilecti et fidelis nostri, anno domini M. CC. nonagesimo primo 
octavo Ealendas Marcii, regni autem nostri anno primo. Venerabilibus pa- 25 
tribus Lodomerio dei gratia Strigoniensi et Johanne Colocensi archi- 
episcopis, Petro Transsiluano, Andrea Agriensi, Gregorio Chanadiensi, Andrea 
Jauriensi, Benedicto Waradiensi, Johanne Zagrabiensi, Benedicto Wes- 
primiensi, Ladizlao Wachiensi, Pouka Syrmiensi, Thoma Boznensi et Pasca 
Nitriensi episcopis ecclesias dei feliciter gubemantibus. Nicolao palatino 30 
comite Symigiensi, Herrico bano totius Sclauoniae, Johanne magistro 
tavemicomm nostromm comite Supmniensi, Thoma iudice curiae nostrae, 
Rolando vaivoda Transsiluano comite de Zounuk, Ladizlao magistro dapiferomm 
nostromm et aliis quam pluribus comitatus regni nostri tenentibus et honores. 

Auf der Ruckseite von einer Hand des 14. Jahrhunderts : Istud pri- 35 
vilegium est super donatione salifodinae de Turda capitulo facta et super 
relaxatione collectae populomm eiusdem. 



242. 

1J291 Febrmr 22. Konig Andreas III. bestimmt die Bechte dea Adels 
und der nach der Weise des Adels lebenden siebenburgischen Sachsen. 40 

Eingeschaltet von dem Weissenburger Kapitel 1291 bis 1301, Orig. Ungar. 
Landesarchiv Budapest. 



^) Eaum f&r A und aUe folgenden eingeJdammerten IniHdlen Uer gelassen. 



173 

Druck: Komchick Monum, vet. Ugialat, I, 13. Kovachich Sylloge decretorum 
I, 15. FejSr Codex VII, 2, 139. Teutsch u. Firnhaher Sieb. Urkh. I, 159. 

BruchstUck: Siehenburg. FrovinzidlhldUer I, 13. TransUvania 1871, 81. 

Andreas dei gratia Hungariae, Dalmaciae, Crouuaciae, Ramae, Seruiae, 
5 Galliciae, Lodomeriae, Cumaniae Bulgariaeque rex omnibus Christi fidelibu?, 
praesentes literas inspecturis salutem in omnium salvatore. Ad universorum 
tam praesentium quam futurorum notitiam harum serie volumus pervenire, 
quod cum anno domini millesimo [C C. nonagesimo voluntatje et consensu 
venerabilium patrum archiepiscoporum, episcoporum, baronum, procerum et 

10 omnium nobilium regni nostri apud Albam in loco nostro cathedrali annuente 
domino fuissemus coronati, et in regni gubemaculum successissemus iure 
et ordine geniturae, habita congregatione generali, in veteri[ Y) 

nobilium regni nostri, a sanctis progenitoribus nostris data et concessa, 
quae in articulis exprimuntur infra scriptis, inviolabiliter firma fide pro- 

15 misimus observare. Primum videlicet quod omnia iura ecclesiarum in pos- 
sessionibus, foris, tributis et aliis, quae ecclesiis a sanctis vel aliis regibus 
progenitoribus nostris sive aliis incolis regni nostri data sunt et concessa, 
conservamus et omnia integraliter restituemus ab ecciesiis occupata. Item 
nuUum comitatum regni nostri ecclesiis vel earum praelatis, baronibus vel 

20 nobilibus alicui, vel aliquibus, in perpetuum conferemus, imitantes in hoc 
sanctorum progenitorum regum illustrium Hungariae vestigia pro modulo 
et pro posse. Promittimus etiam quod dignitates seu comitatus regni nostri 
seu castra advenis vel hospitibus aut paganis vel ignobilibus et his, qui in 
regno nostro nocumenta frequenter intulerunt, nullatenus conferemus, nec 

25 consiliis nostris interesse permittemus, nec etiam barones suas dignitates in 
certa quantitate pecuniae locare permittemus, nec vices suas sive iudicatus 
in parochia conferri ignobilibus patiemur. Item nullus sine testimonio capi- 
tulorum vel conventuum ad praesentiam curialium comitum vel vicecomitum 
citari possit, nec comes iudicium recipere aut iudicare praesumat absque 

30 quatuor nobilibus nominatis. Item donationes, quae per dominos Belam et 
Stephanum inclitos reges Hungariae felicium recordation[um factae sunt], 
nullatenus revocamus, cum iidem mediante iustitia felici successu et prospero 
regnum Hungariae gubemaverint et salubri semper consilio fuerint usi. Nec 
hoc praetermittimus, quod quia dominus rex Ladizlaus frater noster in aetate 

35 tenera fuerat constitutus, et regnum Hungariae Tartari [ ]*) fre- 

quenter invaserunt, et quomndam nobilium regni nostri patres et fratres 
in defensione regni sunt interempti, donationes pro eorum servitiis meritoriis 
per eundem regem Ladizlaum iuste et legitime factas, iuxta consilium archie- 
piscoporum, episcoporum et consiliariorum nostromm per regnum deputatomm 

40 conservari faciemus. CoUationes vero indebitas et iniustas terapore ipsius La- 
dizlai regis factas revocabimus consilio eomndem, hoc tamen expresso, quod 
collationes ab ipso rege Ladizlao factas usque festum sancti regis Stephani 
nunc ventumm apud eosdem, quibus sunt coUatae, faciemus conservari, 

LOcke 2-7 CenHmeter hreit. 
45 •) 3-7 CenHmeter. 



174 

Exceptis iuribus regalibus, videlicet castris, praediis, civitatibus, hospitibus 
et udvomids, quae nobis omnes et singuli, si qui habent vel tenuerunt, 
reddere et restituere promiserunt et assumpserunt. Item palatinum, magistrum 
tavemicorum nostrorum, vicecancellarium *), iudicem curiae ex consilio no- 
bilium regni nostri, ex antiqua consuetudine regni nostri faciemus. Salvo 5 
tamen iure Albensis ecclesiae et privilegio, quod Albensis ecclesia nostra 
in ipsa vicecancellaria*) habet et habere dignoscitur ab antiquo. Item si 
aliqua potentia extrinseca ad invadendum regnum nostrum venerit, aut 
aliqua pars vel provincia regni ab obedientia regia vel potentia et regni se 
abstraxerit, aut alienare aliquo modo voluerit, nobiles regni nostri et Saxones 10 
Transiluani praedia tenentes et more nobilium se gerentes nobis astare et 
adiuvare nos tenebuntur. Sed si ad occupandum regnum extrinsecum pro- 
cedere vellemus, non nisi pecunia a maiestate nostra erogata, procedere 
teneantur, hoc etiam expresso quod nobiles regni nostri et praedicti Saxones 
regni Transiluaniae cum nullo baronum nostrorum, coacti vel inviti, super 15 
factis et negotiis regni nostri intrinsecis vel extrinsecis, absque nobis sine 
pecunia ire teneantur. Item nullam collectam vel acones aut descensus super 
ipsos nobiles et Saxones praenotatos ac populos eorundem recipi faciemus, 
nec etiam occasione lucri camerae nostrae vel aliqua alia ratione exigi vo- 
lumus ab eisdem. Et si monetam nostram in regno nostro currere facere vo- 20 
luerimus, de qualibet provincia quatuor boni homines, cum comite parochiali, 
ipsam monetam nostram currere faciant et cambiri. Nulla[m devalidationem] ') 
ipsius monetae nostrae in regno nostro fieri permittemus. Item si palatinus 
in regno nostro ad faciendum iudicium processerit, in qualibet provincia 
quatuor iudices deputati cum comite parochiali ire et iudicare debeant. Et 25 
ius, quod comitem parochialem in iudiciis contingit, ipsi comiti debeat plene 
volumus et persolvi. Si vero palatinus sinistre procedere intenderet, iidem 
quatuor homines cum comite ipsorum prohibere et nobis intimare teneantur. 
Item statuimus, quodpopuIosarchiepiscoporum,episcoporum et ecclesiarum pri- 
vilegiatarum in causis temporalibus nullus iudicum praeter personam nostram 30 
possit iudicare, et quod nullus iudicum archiepiscoporum in foris seu villis prae- 
dictorum archiepiscoporum nobiles regni nostri et populos eorundem possit 
iudicare. Hospites etiam liberarum viUarum regis scilicet et reginae nobiles 
regni nostri non possint iudicare. Item impignorationes super transeuntes 
incolarum regni nostri penitus nolumus et fecimus abolerL Item omnia 35 
tributa tempore Ladizlai regis facta omnino exstirpentur. Volumus etiam, 
quod in locis antiquorum tributorum populi nobilium et ecclesiarum tributa 
non persolvant, sed tantummodo mercatores de aliis regnis ad alia regna 
transeuntes. Praeterea turres sive castra super ecclesiis aedificata aut locis 
aliis pro nocumento constructa penitus evellantur. Item possessiones, fora et 40 
castra quorumciimque per violentos detentores indebite occupata restituantur et 
reddantur. Item decimas frugum secundum decreta sanctorum regum solvere 
teneantur, ita videlicet, quod quUibet nobilis sive Saxo de numero nobilium 

*) VorUige: vioeconcellarium. 

') Vorlage: viceconcellaria. 45 

•) Lucke 3-7 CenUmeter, 



175 

de qnolibet aratro uniiin fertonem pro decimis solyat, populi autem ipsorum 
nobilium et Saxonum de singulis capetiis solvant unum pondus, et decimator 
non per se, sed cum homine parochialis comitis dicare debeat Usque festum 
sancti Martini super iuramento populorum nobilium ipsae decimae persol- 

5 yantur, post ipsum autem festum credatur decimatorum iuramento. Item 
decimae yini in auctumno in specie recipiantur cum musto. Si yero tempus 
noyi yini siye musti in exigendo distulerint, aestimatio ^) siye pretium solyatur 
pro musto*). Item priyilegium, quod cum bulla aurea consignatum fuerit, 
a cancellario decem marcis argenti redimi debeat aut marca aurL Si yero 

10 8ub pendenti sigillo cereo fuerit, a yicecancellario marca argenti et a notario 
fertone redimatur. Item [ ]es') aut [ ;]*) duo pond[ ]*) et 

decla[ ] •) unum pondus [ ]') yidelicet [ ] ®) 

iudicabimus ordine iudiciario causas litigantium cognoscentes. Item in quo- 
libet anno semel omnes barones et nobiies regni nostri Albam ad congre- 

15 gationem debeant conyenire [ ] ^) de statu regni et inquirentes de factis 
baronum, qualiter quilibet ipsorum in suis comitatibus processerint et con- 
seryayerint iura regni. Et secundum sua merita praemia et demerita yel 
comndssa supplicia ipso die secundum iudicium nostrum et consiliariorum 
nostrorum recepturi. Item concessimus quod, si quis nobilium siye Saxonum 

20 praedictorum sine herede decesserit, possessiones sic decedentis hereditariae, 
emptitiae et etiam acquisitae nullatenus debeant confiscarL Sed idem de- 
cedens propinquis suis aut aiicui propinquorum seu uxori yel etiam ecclesiis 
pro remedio animae suae legare in morte et conferre in vita, cuicumque 
yoluerit, liberam habeat facultatem. Item si qui nobiles aut alii nocumenta 

25 intulerint, si ex clementia regia personis eorum parcere oporteat, yei debe- 
amus, querelantibus tamen iustitiam omnimodam faciemus. Item si quis 
malefactorum coram aliquo iudice conyictus aufugerit, nullatenus ipsum 
recipiemus nec etiam defensamus, et similiter per barones nolumus nec 
patiemur defensari. Praeterea si aliqui ex ipsis regnicolis nostris yi yel 

30 metu possessiones suas yendiderunt, aut non yendentes instrumenta yendi- 
tionis contra se praepotentibus confici coacti fuerunt^*^), si huiusmodi yiolentia 
siye metus legitime et rationabiliter constiterit, instrumenta taliter confecta 
sint yiribus yacuata et penitus red[ ].^^) Item in possessiones nobilium 

seu Saxonum praedictorum non possit introire extraneus ratione dotis, aut 

35 ratione quartae filiabus debitae, sed heredes decedentium yel proximiores de 
generatione sua redimant eas secundum aestimationem ^) iustam regni nostri 

*) Vorlctge: ex staU aes. 

") Vorlage: musti. 

•) lAkke 0-6 CentimeUr. 
40 «) 1*8 Cen^imeter. 

^) 1-8 Centimeter. 

•) 0-5 Centimeter. 

») 8-e Centimeter. 

•) 2-9 Centimeter. 
45 •) 1-3 Centimeter. 

*•) Verheseeri aus: fecerunt 

") LOcke 3 CenHmeter. 



176 

consuetam. Item comes parochialis [ ]') regni nostri ad praedictes 

Saxones Transiluanos, non nisi in tribus articulis, videlicet furto yei latpo*i> 
cinio, facto decimarum ac monetarum debeat iudicare. Item si aliquis ipsorum 
per comitem parochialem se senserit aggrayatum, ipsam causam revocet et 
reducat nostri iudicii ad [ ]^) cum centum hominibus, infra 5 

vel supra iuraverint, non nisi quadraginta denarios purgationis solvere tene- 
antur. Item si quis nobilium vel Saxonum praefatorum possessiones suaa 
pro suis excessibus et maleficiis amittere debeat yei contingat, cognati 
ipsius ac propinqui possessionem ipsam redimendi habeant facultatem, ne 
in possessionibus propriis et avitis extraneum doleant possessorem. Item 10 
yolumus quod ycdyoda Transiluanus nobiles siye Saxones memoratos partis 
Transiluanae et banus totius Sclauoniae nobiles partis Drawanae nullatenus 
descendere possint nec ipsos in aliquo indebite aggrayare. Ut igitur haec 
nostra ordinatio immo potius a praedecessoribus nostris regibus illustribus 
Hungariae primitus obseryata robur obtineat perpetuae firmitatis, praesentes 15 
concessimus literas duplicis sigilli nostri munimine roboratas. Datum per 
manus discreti viri magistri Theodori Albensis ecclesiae nostrae praepositi, 
aulae nostrae yicecancellarii dilecti et fideUs nostri, anno domini M. CC/ 
nonagesimo primo, octayo Ealendas Marcii, regni autem nostri prijno anno. 



243. 20 

1291 Fehrua/r 24. Konig Andreas IIL hest&tigt die Urkunde des 
Konigs Ladislaus IV. von 1282 Nr. 200, mit welcher derselbe mehrere 
Besitzwngen des siebenbiirgischen Bisthums von der Gerichtsbarkeit 
des Woiwoden und der Komitaisbeamten befreit. 

Orig. Perg. Kapitelarchiv Karlsburg. Siegel war angehdngt. — Nach BeiMcd 25 
Milkoma II, 308 hat Kdnig McUhias 1474 diese Urkunde mit jener des Kdnigi 
Ladislaus IV. bestoHgt. 

Druck: Benkd Milkovia 11, 309. Teut8<^ u. Fimhaher Sieb. Urkb. I, 16S. 
Jakab OkleviUdr I, 26. 

Begest: TdrtSnelmi tdr 1889, 575 Nr. 37. 30 

Andreas dei gratia Hungariae, Dalmaciae, Groaciae, Ramae, Seruiae, 
Galliciae, Lodomeriae Cumaniaeque rex uniyersis Christi fidelibus prae- 
sentium notitiam habituris salutem in eo qui regibus dat salutem. XJniyer- 
sorum notitiae harum serie declaramus, quod yenerabilis pater Petrus dei 
gratia episcopus Transsiluanus ad nostram accedens praesentiam exhibuit 35 
nobis patentes literas Ladizlai dei gratia regis Hungariae patruelis fratris 
nostri super libertatibus populorum ecclesiae suae confectas, petens a nobis 
dihgenter ac deyote, ut nos easdem literas ratas habere et nostro dignaremur 
priyilegio confirmare. Qarum quidem literarum tenor talis est (Folgt die 
Urkunde des Konigs Ladidaus IV. von 1282 Nr. 200.) Nos itaque ipsius 40 

>) 1-6 Centimeter. 

*) Lucke: 3'1 Ceniimeter. 



177 

yenerabilis patris petitionibus favorabiliter inclinati libertates ipsorum popu- 
lorum suorum et ecclesiae suae praescriptas et aliarum yillarum suarum ac 
nostrarum^ quarum nomina praesentibus subscribi fecimus, videlicet ciyitatis 
Albensis cum suis pertinentiis, villa sancti Begis et villa sancti Nicolai in 

5 comitatu de Torda, item Yysta et Sasag in comitatu de Culus, et villa Neecb 
in comitatu de Doboka, quorum hospites congregatos et congregandos in 
libertatibus praescriptis conservare volumus ratas habentes et acceptas, tenorem 
dictarum literarum regis Ladizlai praesentibus inseri faciendo auctoritate prae- 
sentium confirmamus, duplids sigilli nostri munimine roborando. Datum per 

10 manus venerabilis yiri magistri Theodori Albensis ecclesiae praepositi, aulae 
nostrae vicecancellarii dilecti et fidelis nostri, anno domini M^ CC^. nona- 
gesimo primo, sexto Ealendas Marcii, regni autem nostri anno prjmo. 



244. 

Bei Weissenburg 1291 MWrz 11. Konig Andreas III. bestdtigt 
15 Magister Ugrinus im Besitz von Fogaras und Szombatfalva. 

Orig, Perg, Kapitelarchiv KarUburg, Siegd rund, toar in toeisses Wacha auf 
der Rdekseite aufgedrHckt, 

Druek: Fejir Codex VI, 1, 118, Arpddia III, 26. Teutsch u. Fimhaber 8ieb, 
Urkb. I, 167. Transilvania 1871, 93. Densusianu Documente 510. 

20 Nos Andreas dei gratia rex Hungariae memoriae commendantes 

significamus quibus expedit universis, quod cum nos universis nobilibus, 
Saxonibus, Syculis et Olachis in partibus Transiluanis apud Albam Julae 
pro reformatione status eorundem congregationem cum eisdem fecissemus 
de consilio omnium praelatorum et baronum regni nostri eo tempore nobis 

25 assistentium, magister Ygrinus dilectus et fidelis noster quasdam possessiones 
suas Fogros et Zumbothel vocatas iuxta fluvium Olth existentes asserens 
a se indebite alienatas, surgendo in ipsa congregatione nostra, sibi per nos 
reddi et restitui postulasset et super hoc instrumenta ac privilegia sua ex- 
hibuisset, tandem nos de facto dictarum possessionum magis certificari vo- 

30 lentes, utrum ipsius magistri Ygiini fuerint nec ne, ab eisdem nobilibus, 
Saxonibus, Syculis et Olachis diligenter inquiri fecimus, si dictae posses- 
siones ad ipsum magistrum Ygrinum dignoscantur iuste et iegitime pertinere. 
Qui quidem universi et singuli praedictas possessiones Fogras et Zumbothel 
vocatas ipsius magistri Ygnni et suorum antecessorum esse et fuisse retu- 

35 lerunt Nos igitur quia ipsas possessiones ad ipsum magistrum Ygrinum 
iuste et legitime vidimus et scivimus pertinere, cum omnibus utilitatibus 
earum et pertinentiis reddidimus et restituimus ipsi magistro Ygnno et 
per eum suis heredibus heredumque suorum successoribus iure perpetuo 
et irrevocabiliter possidendas eo modo et ea plenitudine, quemadmodum 

40 per ipsius antecessores dictae possessiones habitae exstiterunt et possessae. 
Datum apud Albam Julae, in dominica Invocavit, anno domini M. CU. 
nonagesimo primo. 

Ufkandenbiich. 12 



178 

245. 

1291 M&re 12. Konig Andreas III. heat&Ugt den Szeklem de 
Kyzd die Urkunde des Konigs Ladislatis IV. von 1289 Nr. 230 
uber die Verleihung der terra Aranas. 

Datum per manus discreti viri magistri Theodori Albensis ecclesiae ^ 
praepositi, aolae nostrae yicecancellarii dilecti et fidelis nostri, anno 
domini M^ CC^. nonagesimo primo, regni autem nostri anno primo, 
qnarto Idus Marcii. 

Druek: Knauz Monutnenta II, 280 nach der Beglaubigungsurhunde des Judex 
euriae Alexander von 1327, Orig. Kapitelarchiv Gran. — Die Urkunde von 1291 10 
ist auch eingeschaltet von Kdnig Karl 1313, Orig. Ungar. Landesarchiv, A nemes 
szikely nemeetnek constitutidji 9. — Fridvaldazky Mineralogia 59. Katona Hist. 
crit. VI, 1062. A nemes szSkely nemsetnek constitutidji 9. FejSr Codex VI, 1, 
150. Teuisch u. Firnhaber Sieb. Urkb. I, 167. Szabo Szik. okleviltdr I, 26. Den- 
susianu Documente 511. 15 



246. 

Gdld 1291 Mai 8. Comes Benedikt, Stellvertreter des sieben- 
biirgischen Vizewoiwoden Ladislaus, entscheidet einen Streit zurischen 
dem Weissenburger Kapitd und Nikolam, Sohn Mohous, und Lukas 
betreffend die terra Juankateleke. 20 

EingeschaUet von K5nig Andreas III. 1291, Orig. Kapitelarchiv Karlsburg. 
Druck: Teutsch u. Fimhaber Sieb. Urkb. I, 169. 
UwooUst&ndig: Katona Hist. crit. VI, 1077. Fejtr Codex VI, 1, 163. 
Begest: TMh^elmi tdr 1889, 574. 

Nos comes Benedictus gerens vices Ladizlai vicevaivodae Trans- 25 
siluani memoriae commendantes tenore praesentium significamus quibus 
expedit universis, quod cum super terra luankateleke vocata iuxta viilam 
Cuppan adiacenti, per Nicolaum filium Mokou et Lucas a parte una, contra 
capitulum ecclesiae Transsiluanae Nicolao de Gumbas et Gregorio de sancto 
Bege comitibus per regnum Transiluanum iudicibus deputatis nobiscum con- 30 
sedentibus, diutius fuisse coram Ladizlao vicevaivoda praedicto et in nostra 
praesentia litigatum ipsumque capitulum ratione damnorum sibi in pro- 
ventibus et utilitatibus dictae terrae luankateleke in valore quadraginta 
marcarum illatorum per Nicolaum ante dictum, contra eundem Nicolaum 
testes producere coram nobis debuisset, ex altera, dictae partes ex nostra 35 
permissione super praemissis omnibus in bonum pacis devenerunt Ita vide- 
licet quod praetactum capitulum, ut est benignitatis. et favoris ecclesiae 
oessit probationi suae memoratae ipsi Nicolao super dictis quadraginta mar- 
carum danmis indulgendo. Item iidem Nicolaus et Lucas praedictus tam 
ex parte sua, quam ex parte omnium fratrum suorum prout ordine iudi- 40 



179 

dario contra supra dictam capitulum coram nobis sunt conyicti nostro examine 
eisdem silentium perpetuum imponente, praenotatam terram luankateleke 
cum omnibus utilitatibus suis et pertinentiis sub eisdem antiquis metis, 
signis seu terminis, quibus eam magister Emericus habuit et ecclesiae beati 

5 Mychaelis iegavit, reliquerunt in bona pace praetacto capitulo perpetuo pos- 
sidendam et habendam satisfacientes nobis ut iudici in iudiciis super quibus 
contra ipsum capitulum dignoscebantur remansisse. Item praesentes in testi- 
monium rei gestae sigillari fecimus sigiilo dicti Ladizlai viceyaiYodae domini 
nostri per eundem tunc temporis penes nos relicto pro causis expediendis. 

10 Datum in yilla Oald, in festo adventus sancti Mychaelis archangeli, anno 
domini M. Cb. nonagesimo primo. 



247. 

1391 Mai 31. Das Weissenhurger Kapitel hezeugt den Vertrag, 

welchen der siebenburgiscJie Bischof Petrus mit den Zimmerleuten 

15 Syfrid von Krakko, Jakob von Weissenburg, Herbord von Urwegen 

und Henc von Kelling bet/reffend den Bau des Daches des Weissen- 

hurger Domes abgeschlossen hat. 

Orig. Perg. KapUelarchiv Karhburg, Siegel rund, war in weissea Wachs auf 
der B/dckseite aufgedrHckt. 

20 Druck: Schematiamus cleri dioec. Transsilv. 1848 SeiU LXXIX. Teutsch u. 

Fimhaber Sieb, Urkb, I, 170. Jahrbuch der k. k. Centrdlkommission III, 158. 

Begest: Tdrt^mi tdr 1889, 574. 

Nos capitulum ecclesiae beati Micaelis archangeli Transsiluanae damus 
pro memoria, quod venerabili patre domino Petro episcopo praelato nostro a 

26 parte una, Syfrido de Crakow, Jacobo Albensi, Herbordo de Wrbow et Henc 
de Eelnuk carpentariis praesentialiter constitutis ex altera, iidem carpentarii 
cum ipso venerabili patre super totali ligneo opere seu tegumento cathe- 
dralis ecclesiae beati Micaelis archangeli fecenint pactum tale coram nobis, 
quod scilicet praeter tectum, quod debet elevari supra altare beatae virginis 

30 et vultam existentem in ala vultae ipsius altaris beatae virginis contigua. 
Item praeter tectum altaris beati Johannis baptistae et etiam sacristiae seu 
camerae. Item praeter tectum, quod esse debet supra altare beati Petri 
apostoli necnon praeter tectum, quod debet fieri supra alam ipsius ecclesiae 
beati Micaelis ab aquilone adiacentem, vultas omnes superiores et recep- 

35 tacula omnia indpientes ab oriente usque finalem vultam ab occidente supra 
magnum ostium elevatam ac a summitate ipsius vultae deorsum, sicut prius 
fuerat, usque ostium memoratum. Item incipientes de comu a meridie 
supra magnam fenestram elevato, usque aliud comu ecclesiae ab aquilone 
elevatum, vultas ex utraque parte turris mediae, erectae super vultam exi- 

40 stentes ac etiam ipsam turrim reparabunt et tegent sicut prius fuerat pro 
nonaginta marcis in denariis et argento tunc currentibus vel in aliis rebus 

12* 



180 

quibuscumqae condigne dumtaxat aestimatisO et viginti quatuor ulnis de 
panno Domi per ipsum dominum episcopum eisdem carpentariis secundum 
modum subscriptum dandis et solvendis. Duodecim scilicet marcas solvet 
eis, cum iidem carpentarii silvam intrabunt imprimis pro trabibus et tignis 
excidendis. Quibus ad ecciesiam transportatis, cum in silyam redibunt pro 5 
secandis asseribus, dabit eis duodecim marcas iterato, post haec similiter 
duodecim marcas dabit cum elevatum et perfectum fuerit opus tecti, quod 
esse debet super magnum altare usque dictam mediam turrim sitam supra 
Yultam. Item cum ipsam turrim modo debito reparabunt et cooperient, eis 
similiter duodecim marcae persolventur. Item dum vultam ab ipsa turri usque 10 
comu dextrum existentem tegent, duodecim marcas accipient Item cum 
Yultam existentem inter eandem turrim et cornu sinistrum cooperient, modo 
simili duodecim marcas habebunt. Item accipient duodecim marcas postquam 
cooperient vultam finalem, ab ipsa turri versus partem occidentalem proten- 
dentem. Item postremo cum opus supra magnum ostium ab occidente in 15 
primo nominatum usque arcem seu summitatem vultae finalis erit repa- 
ratum et tabulatum sicut prius fuerat, dabuntur eisdem carpentariis sex 
marcae residuae et viginti quatuor ulnae de Dorni panno memorato,') ita tamen 
quod clavos et ligamina ac alia necessaria dabit dominus episcopus, et quod 
etiam lignamina omnia quovis modo nominata et necessaria de silva ferre 20 
ad ecclesiam tenebitur dominus episcopus, sed caesa et secta ac praeparata 
usque consummationem totalis operis erunt per ipsos carpentarios et labores 
ac expensas eorundem. Item notandum quod totum praedictum opus ec- 
ciesiae beati Micaelis archangeli, ut absque omni intervallo et mediatione 
alicuius alterius operis per praedictos carpentarios iuxta pactum praemissum 25 
procuretur et citius quam esse poterit perficiatur, pro Syfrido et Jacobo 
ante dictis magister Amoldus concanonicus noster, pro Herbordo praedicto 
comes Daniel de Wrbou et pro Henc memorato comes Daniel filius Chel 
fideiussores exstitemnt, pacto huiusmodi interveniente inter ipsos, quod si 
quem carpentariorum lecto aegritudinis vel morte contingeret praepediri, 30 
aequalem sibi carpentarium suus fideiussor invenire debet et statuere ad 
ipsum opus, donec per modum debitum in toto perficiatur. Datum in festo 
ascensionis domini, anno eiusdem M. C6. nonagesimo primo. 



248. 

1JS91 vor Jidi 10. Konig Andreas 111. hest&tigt die Urhmde 35 
des Konigs Ladislaus IV. von 1279 Nr. 195 mit der Urkunde des 
iunior rex Stephm von 1261 Nr. 95 fur Deis^ 

Orig, Ferg. StadtardUv Deis, Siegel noar an gdh^ath-vioUtter Seidenschmtr 
angehdngt, — Die Urkunde iet auch eingesehaUet von K6nig Wladislaue 11, 1604, 
Orig. StadtarcMv DeSs. 40 

Druck: Schdssburger Progrcmm 1862, 64, Wenzd Cod, Arpad, V, 22, Den- 
susianu Documente 606. 



Vorlage: eztiinaiis. 

*) Vorlage: paimi memoiati. 



181 

[Ajndreas ^) dei gratia Hungariae, Dalmaciae, Groaciae, Ramae, Semiae, 
Oaliidae, Lodomeriae, Cumaniae Bulgariaeque rex omnibus Christi fidelibus 
praesentem paginam inspecturis salutem in omnium salvatore. Ad univer- 
sorum notitiam tenore praesentium harum serie volumus pervenire, quod 
5 villicus et hospites nostri de Deeswar ad nostram accedentes praesentiam 
exhibuerunt nobis privilegium carissimi fratris nostri regis Ladizlay clarae 
memoriae formam et tenorem privilegii carissimi avi nostri Stephani regis 
illustris recordationis continens et confirmans,*) seriem etiam literarum Ireney 
bani quondam Transiluani includens^) super facto status libertatis ipsorum 

10 confectum petentes a nobis cum instantia, ut ipsum privilegium ratum babere 
et nostro dignaremur privilegio confirmare. Cuius quidem privilegii tenor 
talis est (Folgt die Urkunde des Kofdgs Ladislaus IV. von 1279 Nr. 195 
mit der Urkunde des rex iufdor Stephan van 1261 Nr. 95.) Nos igitur iustis 
et legitimis petitionibus dictorum hospitum nostrorum de Deeswar favora* 

15 bilem consensum adhibentes praedictum privilegium carissimi fratris nostri 
formam et tenorem privilegii dicti carissimi avi nostri Stephani regis con- 
tinentis et seriem literarum Ireney bani quondam Transiluani in eisdem con- 
firmantis super facto libertatis ipsorum confectum ut praemisimus non can- 
cellatum non abrasum nec in fdiqua sui parte vitiatum ratum habentes et 

20 acceptum de verbo ad verbum praesentibus inseri &tciendo patrodnio nostri 
privilegii duximus confirmanduuL In cuius rei memoriam perpetuamque 
firmitatem praesentes concessimus duplicis sigilli nostri mimimine roboratas. 
Datum per manus discreti viri magistri Theodori Albensis ecclesiae praepositi, 
aulae nostrae vicecancellarii diiecti et fidelis nostri, anno domini ii. Cb, nona- 

25 gesimo primo, regni autem nostri anno primo. 



249. 

1391 vor JuK 10. Konig Andreas III. verleiM den Deutschen 
von Thorda die Bechte der Deutschen von De^akna, Szik und Kolos 
und schenkt ihnen einige Besitzungen. 

30 AbBchrift: KemSny Dtplam. supplem. I, 113 nach einer Ahsckrift der Be- 

stdUgungmrhunde des Fursten Gdbriel BeUUen v<m 10. Mdre 1614, Manueer. 
Szekelyian. collegii reformator. Claudiopolitani. Die Urkunde von 1291 ist etn- 
geschaUet von Konig Karl 1315 und 1335, diese von Kdnig Ludtoig L 1349 und 
1377, diese von FHrst Gahriel BetMen 1614. Des Konigs Ludwig L Urkunde von 1377 

35 ist auch bestdtigt von K. Ferdinand I. 1552, Liber regius im Ungar. Landes- 

archiv Budapest. Eine Abschrift des 18. Jahrhunderts der Urkunde von 1291 be- 
findet sich ebendasdbst. 

Druck: FejSr Codex VI, 1, 105. Endlicher Monum. Arpad. 621. Teutsch u. 
Firnhaber Sieb. Urkb. I, 173. Jakab Okleviltdr I, 28. Densusianu Doeumente 520. 

40 Andreas dei gratia Hungariae, Dalmatiae, Croatiae, Bamae, Serviae, 

Oalliciae, Lodomeriae, Cumaniae Bulgariaeque rex omnibus Christi fidelibus 
praesentem paginam inspecturis salutem in omnium salvatore. Begiam decet 

^) Baum fur A leer gelassen. 

*) Vorlage: continentis et oonfiimatis, incladentLs. 



182 

maiestatem numerum hospitum sibi famulantium ampliare et pauperibus^) 
et inopiae*) subvenire, ut iidem a necessitatibus ipsorum alleviati naturali 
domino ferventius et expeditius valeant deservire. Proinde ad universorum 
notitiam tenore praesentium volumus pervenire, quod hospitibus nostris de 
Thorda Akna, qui omnia instrumenta ipsorum super statu libertatis eorum 5 
confecta in castro Mikud bani tempore Tartarorum per eosdem Tartaros 
dixerunt igne esse consimipta et etiam concremata, quod et nobis per multos 
barones et nobiles regni nostri constitit evidenter, illam et eandem con- 
cessimus libertatem, qua hospites nostri de Deesakna, Zek et Eolos gratu- 
lantur, statuentes specialiter, ut nullus vaivoda noster pro tempore con- 10 
stitutus ac parochialis comes de Thorda vel officiales eorundem in uUo articulo 
causarum possint et debeant eos iudicare, praeter personam nostrae maie- 
statis, vel magistrum tavemicorum nostrorum, qui pro tempore fuerit con- 
stitutus, nec residentiam ratione iudicatus nec iudicium inter eosdem facere 
vel exercere praesumat ac etiam descensus vioientos, sed per villicum eo- 15 
rundem communiter [electumj debeant iudicari. Concessimus etiam eisdem 
fora feria sexta ab hora pomeridiana usque horam vespertinam die Sabbati 
absque aliquo tributo omnibus ipsum forum causa mercandi intrantibus 
celebrandum. Statuimus etiam, quod hospites nostri ibidem in Thorda domi- 
cilia habentes de mercibus eorum nullum tributum solvere teneantur. Prae- 20 
terea secundum formam status libertatis aliorum hospitum nostrorum etiam 
eisdem de regia benignitate,^) ut ante festum beati Martini octo diebus 
proxime praecedentibus iidem sales in salisfodinis nostris liberam pro se 
exercendi et vendendi habeant facultatem. Insuper etiam quasdam terras 
nostras Kolkodok, Udvar Mykthelek et silvam nostram Kiraly erdeje vocatam, 25 
ultra Thorda hasadekja existentem pro eo, ut numerus eorum augeri possit, 
relinquimus eisdem possidendam, prout antea ab antiquo dignoscebantur 
possedisse. In cuius rei memoriam, ut status libertatis dictorum hospitum 
nostrorum per nos innovatus et concessus firmus et inconcussus permaneat, 
nec processu temporis valeat per quempiam retractari, praesentes concessimus 30 
literas duplicis sigilli nostri munimine roboratas. Datum per manus discreti 
viri magistri Theodori ecclesiae Albensis praepositi, aulae nostrae vicecAu- 
cellarii dilecti et fidelis nostri, anno domini millesimo ducentesimo nona- 
gesimo primo, regni autem nostri anno primo. 



250. 35 

1291 vor JtUi 10. Konig Andreas IIL emeuert die Freiheiten 
der als Bergleute md Msenarbeiter aus Oberosterreich gerufenen 
Deutschen von Toroczko. 

Abachrift vom 30. M&re 1787 mU der Beglaubigung : Praesentem copiam, ex 
aliis copiis nobis exhibitis fideliter descriptam, cum iisdem collatam et comportatam 40 



>) Fej^ und Endlicher: paupertatibus. 

•) Hierauf bei Fejir und Endiicher: ipsorum. 

*) W6M eu erg&nsen: concedimus. 



188 

in ommbus conformem esse sub sigillis nostris usoalibus manuumque propriarum 
subscriptionibus, fide mediante, testificamur. Signatum Thoroczko 20» Martii anno 1787. 

Josephus Literati de Heviz m p. et Johannes Vaiga m. p. 

in comitatu Colos iuratas assessor. civis oppidi Thoroczko et commisdonis 

5 (L. S.) corrwstoriae adiimcta.. ^ g j 

Orig, Pap. tnit den Siegdn von LitercUi und Varga versdien, eingebunden in 
Ladislai Gal carthophyleteorum volumen XIV, — JDie Urkunde ist femer hand- 
schriftlich aberliefert in Eder Adversaria III, 1323 aus dem Transsumpt des 
zwischen der Gemeinde Toroczko nnd den Baronen Toroczkay gefShrten Prozesses 
10 und Eder AncUecta Fasc. I, 110. 

Druck: Fejir Oodex VI, 1, 119. Nemzeti tdrsalkodd 1838, 48. Endlicher Monum. 
Arpad. 627. Teutsch u. Firnhaber Sieb. Urkb. I, 174. Densusianu Documente 521. 

Andreas dei gratia Hungariae, Dalmatiae, Groatiae, Ramae, Seryiae, 
Gulliciae, Lodomeriae, Cumaniae^) Bulgariaeque rex omnibus Christi fidelibus 

15 praesentem paginam inspecturis salutem in omnium salyatore. Begiam decet 
maiestatem numerum fidelium subditorum ampliare eorumque commodis et 
mutuae tranquillitati prospicere, ut sic illi quoque naturali eorum domino 
ferventius valeant deservire. Ad perpetuam ideo rei memoriam harum serie 
volumus pervenire, quod liberae viliae Turutzko vocatae, prope fluvium 

20 Aranyos, inter praealtas petras et alpes in partibus Ultrasilvanis sita, hos- 
pitum magistri et ferrifodinarum ibidem existentium cultores, utpote ferri 
fabri, urburarii, carbonarii et laboratores querulose exposuerunt, quod 
sup^rioribus temporibus omnia literalia instrumenta ipsorum*) super voca- 
tione eorum ex Austria iuribusque et indultis') eorum dum easdem terras 

25 incolere ceperunt, benigne collatis, simul cum status eorum declaratione 
confecta et emanata per Tartaros ut dixerunt ignis voragine fuisse consumpta 
ac etiam concremata, quae nobis per multos barones et nobiles regni nostri 
constiterunt evidenter, supplicaveruntque nobis pro renovatione eorum 
prece subiectiva et quia regiam deceat coronam, fidelium iustis precibus 

30 locum dare, nos quoque precibus eorum miserationis visceribus moti, ut 
ea, quae in tempore fiunt, literarum monumentis ab oblivione vindicentur, 
cum tandem aliquando regnum hoc nostrum post tot clades et desolationes 
diu*) desideratam pacem nactum, regnicolae quoque uberioris pacis et 
commodorum incrementum consequi valeant nos etiam ex regiae dementiae 

35 abundantia in eam potissimum curam incumbamus, ut sub dulci almae 
pacis umbra omnes ordines regni nostri gravissimis belli motibus attritos 
paulatim restaurari et renovari faciamus, ut taliter idem regnum nostrum ') 
in pristinum suum nitorem quoad fieri potest reponatur. Et quia inter 
omnia boni publici restaurandi^) momenta ex minerarum quoque in vis- 

40 ceribus terrae plerumque haerentium diligentiori cultura uberiora commoda 
et emolumenta in universos cives dimanare animadvertamus, proinde iisdem 

Fehlt in Eder Analecta. 
■) Eder Analeda: eorura. 

') Vorlage: indultibus. Eder Adversaria: libertatibus. 
45 *) FehU in Eder Analecta. 

») 8o in Eder Anakcta. FehU in der Vorlage. 
*) Eder Adversaria: restauranda. 



184 

hospitibas Aostriacis ferri fabris e loco Eisenwurzel^) cum affidatione in 
has terras Ultrasilvanas vocatis et huc illocatis eorumque successoribus eandem 
libertatem et eadem iura, ad quae ab initio vocati f uerunt, renovantes et augentes 
nos quoque concedimus, ut iidem hospites magistrique et ferri fabri eorumque 
collaboratores, f erri fusores et cultores ac omnes iaboratores in eonim societatem 5 
hinc inde condescensuri iisdem iuribus libertatibusque et indultis ') ad quae 
vocati fuerunt, de hinc quoque uti, frui et gaudere ad instar reliquorum in 
dicta Austria superiori constitutorum metallurgorum et ferri fabronmi uti, 
frui et gaudere possint in perpetuum, censum quoque ad instar illorum 
solvere non recusent eaque perpetua gaudeant iurisdictionis libertate, ut 10 
proprium semper habeant magistratum et iudicem senioresque e gremio 
illorum per libera vota eligendos et constituendos, coram^) quibus^) et 
nullibi alibi praeter nostrae maiestatis aut iudicis tavernicorum conspectom 
iuri stare teneantur nec iudicari possint Insuper singulis hebdomadis con- 
cedimus illis in die Sabbati liberum forum annonarium, usum quoque sil- 15 
varum, aquarum et pascuorum pro equis clitellariis ad distantiam unius 
rastae versus occidentem iisdem conferimus. In cuius rei memoriam, ut 
status libertatis dictorum hospitum nostrorum per nos^) innovatus et auctus 
firmus permanere queat in perpetuum processuque temporis nulla in parte 
retractari vaieat, praesentes concessimus literas duplicis sigiUi nostri muni- 20 
mine roboratas. Datum per manus discreti viri magistri Theodori Albensis 
ecclesiae praepositi, aulae nostrae vicecancellarii discreti et fidelis nostri, 
anno domini millesimo ducentesimo nonagesimo primo, regni autem nostri 
anno primo. 

251. 25 

Bei der Burg Wolter 1291 August 4, Konig Andreas III. he- 
st&tigt die Urkunde des Comes Benedikt von 1291 Nr. 246 hetreffend 
die terra Juankateleke, 

Orig. Perg. Kapitelarchiv KarUhurg. Siegel war in weisses Wachs auf der 
BikckseiU aufgedrHbckt. 30 

Bruck: Kaiona Hist. crit. VI, 1077. FejSr Codex Vl, 1, 163. Teutsch u. 
Fimhc^er Sieb. Urkb. I, 173. 

Begest: Vereinsarchiv Neue Folge XV, 171. Tortinelmi tdr 1889, 574. 

Nos Andreas dei gratia rex Hungariae memoriae commendantes 
significamus quibus expedit universis, quod magister Hench plebanus de 35 
Wrasio et magister Petrus decanus Albensis ecclesiae Transsiluanae ad 
nostram accedentes praesentiam exhibuerunt nobis literas comitis Benedicti 
vicevaivodae Transsiluani super facto terrae luankateleke vocatae confectas 
petentes a nobis vice et nomine capituli Albensis ecclesiae Transsiluanae 

*) So Eder Adversaria und Anaiecta. Vorlage: Eisen-Vurchel. 40 

') Vorlage: indultibiis. Eder Adversaria: libertatibas. 
*) Eder Advers. und Anal.: eommqae. 
^) Ebendas. hierauf: qaoqae. 



185 

praedictae cum mstantia, iit ipsum privilegium ratum habere et nostris dig- 
naremur patentibus literis confirmare. Cuius tenor talis est (Folgt die Ur- 
kunde des Cames Benedikt von 1291 Nr, 246.) Nos itaque petitionibus dic- 
torum magistri Hench plebani et magistri Petri decani Albensis ecclesiae 

6 Transsiluanae, nomine eiusdem Albensis ecclesiae capituli petentium favora- 
biliter inclinati, regio cum favore praedictum privilegium comitis Benedicti 
vicevaivodae Transsiluani nobis exhibitum, non cancellatum, non abrasum 
nec in aliqua sui parte vitiatum, de verbo ad verbum praesentibus insertum 
nostris patentibus literis duximus confirmandum. Datum in Austria iuxta 

10 castrum Wolter, Sabbato proximo post octavas sancti Jacobi apostoli, anno 
domini 'A. C6. nonagesimo primo. 



252. 

1391. Das Weissenburger Kapitel hezeugt, dass Stephan, Dominik 
und MykOj die Sohne BenchencKs, die terra Sothteluk an die Sohne 
15 Chels von KeUing verkauft haben. 

Eingeachaltet von dem Weissenburger Kapitel 1379, Orig. Archiv der Grafen 
Teleki eu Marowdsdrhely. Ueber die chronologische Einreihung dieser Urkunde, 
femer der Urkunden des Weissenburger Kapitels Nr. 253, 264, 255 und 256 vgl. 
Vereinsarckiv Neue Folge XXI, 139 und 149 Anm. 9. Entscheidend fur die chrono- 
20 logische Einrethung dieser Urkunden ist die Zeugenreihe, in wdcher die Kanoniker 

Michael praeposUus, Gregorius cantor, Paulus custos, Petrus, beziehentlich Satdus 
decanus erscheinen. Petrus toird als decanus Aibensis eceUsiae TranssUuanae gum 
4. August 1291 genannt, sieh Nr. 251, und andrerseits wird SaiUus ais decanus 
auch in Urkunden des Jahres 1292 aufgefOhrt. 

25 Druck: SM,b6 Szik. oklevSltdr I, 24. Densusianu Documente 517. 

Gapitulum ecdesiae beati Michaelis archangeli Transiluanae universis 
Christi fidelibus tam praesentibus quam futuris praesens scriptum inspecturis 
salutem in salutis largitore. XJniversorum notitiae harum serie declaramus, 
quod Stephanus et Dominicus filii Bencenhc de genere Siculorum pro se 

30 et Mikone fratre ipsorum personaliter coram nobis comparendo terram suam 
Sothteluk vocatam ex coUatione felicis recordationis regis Stephani, ut ex 
privilegio eiusdem domini regis exinde confecto intelleximus, sibi donatam 
cum onmibus utilitatibus suis et pertinentiis sub iisdem antiquis metis, signis 
seu terminis, quibus eam lidem filii Bencenhc habuerunt et possederunt, 

35 dederunt, tradiderunt et irrevocabiliter vendiderunt, tam ex parte sua, quam 
ex parte Mikonis praedicti fratris sui Danieli et Salomoni comitibus filiis 
Chei de Kelnuk et per eos eorundem successoribus iure perpetuo possidendam 
et habendam pro viginti marcis fini argenti, per eosdem filios Bencenhc, ut 
iidem dixerunt, a dictis filiis Chel plene habitis et perceptis. Cuius quidem 

40 terrae metae seu termini, sicut ex tenore memorati privilegii domini Stephani 
regis didicimus, tali ordine distinguuntur. Incipit enim prima meta a parte 
orientali a meta terrae luanche iobagionis castri Albensis Transiluani, ubi 
habet metam terream iuxta metam ipsius luanche, iuxta Morisium, inde 



186_ 

venit ad partem meridionalem ad metam terrae Saxonum de Bomoz, ubi 
habet metam iuxta metam terrae Romz, inde vadit ad metam terrae Saxonum 
de Waras, ubi habet metam. Deinde protenditur ad metam terrae Galmar, 
quae est Egidii filii Leustachii. Exinde iuxta terram Golmar, quae pertinet 
ad Egidium, vadit superius supra Morisium ad terram luanche supra dicti 5 
ad priores metas, aqua Morisii a parte meridionali, a meta terrae Gohnar 
quae est Egidii usque terram luanche ante dicti, ipsi terrae Sohtteluk re- 
manente, a parte vero septentrionali villam Gyog contingente ibique termi- 
natur. Item Stephanus et Dominicus praedicti tam se quam ipsum Mikonem 
fratrem suum obligaverunt, expedituros propriis laboribus et expensis prae- 10 
tactos filios Chel ab omni, quam contra eosdem ratione praenotatae terrae 
Sohtteluk processu temporis per quempiam oriri contingeret, actione, vel de 
aliis possessionibus suis aequivalentem terram conferre aliis Chel praenotatis. 
In cuius rei testimonium perpetuamque firmitatem ad petitionem et in- 
stantiam praedictorum praesentes concessimus literas munimine nostri sigiUi 15 
roboratas. Datum magistro Michaele praeposito, Gregorio cantore, Paulo cus- 
tode, Petro decano ec<;lesiae nostrae existentibus, anno domini B CT5 nona- 
gesimo primo. 



25S. 

1291. Das Weissenburger Kapitel hezeugt, dass Petrtts Jung von 20 
Beussma/rkt und dessen Bruder die terra Mun an Comes Henneng 
von Orosspold verkaufl haben. 

Orig. Perg. Archiv der Barone Raddk eu Feigendorf, Mikessdsza. Siegel, der- 
selbe Stempel wie Nr. 216, weisses Wachs, an roth-gelber Seidenschnur angehdngt. 
— Eine unvollstdndige Abschrift aus dem Jahr 1588 ist enihalten in dem Weissen- 25 
burger Kapitelprotokoll 11. Joannes Baldefi, Ungar. Landesarchiv Budapest. Der 
Schreiber von 1588 hat als Quelle ein Pergamentheft, vier Bldtter, des Weissen- 
burger Kapitelarchives benutst. 

Capitulum ecclesiae beati Micaelis archangeli Transsiluanae universis 
Christi fidelibus tam praesentibus quam futuris praesens scriptum inspecturis 30 
salutem in salutis largitore. Universorum notitiae harum serie declaramus, 
quod Petrus Jung de Ruzmark filius Petri de Yyzacna cognati comitis 
Alardi pro se et Jacobo ac Henneng fratribus suis personaliter coram nobis 
comparendo, tam ex parte sua, quam ex parte eorundem fratrum suorum, 
quandam terram suam Mwn vocatam, iuxta Ruzmark a parte orientali 35 
existentem, sub iisdem antiquis metis, signis seu terminis, quibus eam idem 
Petrus et memorati fratres sui possederunt, cum omnibus utilitatibus suis 
et pertinentiis dedit, tradidit et irrevocabiliter vendidit comiti Henneng de 
Opoid superiori filio Vemerii et per eundem suis successoribus possidendam 
et habendam iure perpetuo pro viginti marcis fini argenti, ut idem Petrus 40 
dixit, per eundem et dictos fratres suos a praenotato comite Heuneng plene 
habitis et perceptis. Item idem Petrus obligavit se et praedictos fratres suos 
propriis laboribus et expensis expedlre ipsum comitem Henneng ab inquie- 



187 

tatione omnium ratione terrae praenotatae. In cuius rei testimonium perpe- 
tuamque firmitatem ad petitionem et instantiam praedictorum praesentes 
concessimus literas munimine nostri sigilli roboratas. Datum magistro Micaele 
praeposito, Gregorio cantore, Paulo custode, Petro decano ecclesiae nostrae 
5 existentibus, anno domini SL, ()6. nonagesimo^) primo. 



254. 

1291. Das siebenbiirgische Kapitel hezeugt, dass Jdkoh, Sohn 
FUpe's, seine Besitaung Bachnen Comes Dyonisius geschenkt habe. 

Druck: Codex patritis VI, 376 nach dem Orig, Archiv der Barone Bdnffi 
10 Klausenburg. — Dic Urkunde ist auch eingeschaltet von dem Weissenburger 

Kapitel 1357, Orig, ebendaaelbst Hieraus hat Seabd a. a. 0. die im Original wm 
1291 sdMdhaften SteUen erg&net. 

Giq)itulum ecclesiae beati Michaelis archangeli Transsiluanae uniyersis 
Christi fidelibus tam praesentibus quam futuris praesens scriptum inspecturis 

15 salutem in omnium salvatore. Uniyersorum notitiae harum serie declaramus, 
quod Jacobus filius Filpe, conspiciens heredum solatio se carere, personaliter 
coram nobis comparendo, possessionem suam Bahna vocatam in comitatu 
de Eykullu existentem cum omnibus utilitatibus suis et pertinentiis sub 
iisdem antiquis metis, signis seu terminis, quibus eam idem Jacobus habuit 

20 et possedit, dedit, donavit et contulit comiti Dyonisyo filio Dyonisii palatini 
et per [eum] suis successoribus iure perpetuo possidendam et habendam, ita 
tamen, quod idem Jacobus [quoad] yivet eidem [necessaria] sustentationis 
suae vitae comes Dyonisius tenebitur in omnibus providere, medio tamen 
temp[ore si] praetactus Jac[obus he]redem habebit, praenotata possessio in 

25 ius et proprietatem eiusdem Jacobi devolvetur iterato. In cuius rei testi- 
monium perpetuamque firmitatem ad petitionem et instantiam praedictorum 
praesentes concessimus literas munimine nostri sigilli roboratas. Datum 
magistro Michaele praeposito, Gregorio cantore, Paulo custode, Petro decano 
ecdesiae nostrae existentibus, anno domini M^ CC^ nonagesimo primo. 



30 255. 

1291. Das Weissenburger Kapitel bezeugt, dass St^han, DonUnik 
und Myko, die Sohne Benchench^s, die terra Sohthteluk an die Sohne 
Cheets von KeUing verkauft haben. 

EingeschaUet von dem Weissenburger Kapitel 1320 und mit dieser Urkunde 
35 von demsdben Kapitel 1345, Orig. Ungar. Landesarchiv Budapest, 

Begest: Fej^ Codex VIII, 7, 366. SchuOer ArMv I, 68. Teuisch u. Firn- 
haber Sieb. Urkb. I, Seite LXXIII. Vereinaarchiv Neue Folge XV, 171, 



^) Vorlage: nonaogeio. 



188 

Capitulum ecclesiae beati Mychaelis archangeli Transsiluanae uni- 
versis Christi fidelibus tam praesentibus quam futuris praesens scriptum in- 
specturis salutem in omnium salvatore. Universorum notitiae harum serie 
declaramus, quod cum secundum continentiam privilegialium literarum nos- 
tranim exinde imprimis emanatarum Stephanus et Dominicus filii Benchench 5 
de genere Siculorum pro se et Mykone fratre ipsorum tunc absente nunc 
praesente personaliter coram nobis comparendo terram suam Sohthteluk vo- 
catam ex collatione felicis recordationis ^) regis Stephani, ut ex privilegio 
eiusdem domini regis exinde confecto intelleximus, sibi donatam cum omnibus 
utilitatibus suis et pertinentiis sub eisdem antiqtiis metis signis seu terminis 10 
quibus eam iidem filii Benchench habuerunt et possederunt, dederunt, tra- 
diderunt et irrevocAbiliter vendiderunt tam ex parte sua quam ex parte 
Mykonis praedicti fratris sui tunc absentis ut praediximus nunc prae- 
sentis Danieli et Salomoni comitibus filiis Gheel de Kelnuk et per eos eo- 
rundem successoribus iure perpetuo possidendam et habendam pro viginti 15 
marcis fini argenti per eosdem filios Benchench ut iidem dixerunt a dictis filiis 
Cheel plene habitis et perceptis. Idem Myko pro parte sua nunc personaliter 
simili modo constitutus praemissae venditioni seu alienationi dictae terrae 
Sohthteluk factae per Stephanum et Dominicum fratres suos praenominatos 
suum exhibuit consensum et assensum. Qui etiam Stephanus et Dominicus 20 
nunc personaliter astantes ut idem Myko tam pro parte sua quam pro parte 
Petri fratris ipsorum absentis asseruerunt, se vendidisse pari voluntate memo- 
ratam terram Sohthteluk filiis Cheel praenotatis et in signum perpetuae ven- 
ditionis seu alienationis eiusdem terrae Sohthteluk iidem Stephanus, Dominicus 
et Myko ipsum privilegium domini regis Stephani simul cum praesentibus dictis 25 
filiis Cheel in nostri praesentia contulerunt Cuius quidem terrae metae seu 
termini sicut ex tenore memorati privilegii domini Stephani regis didicimus 
tali ordine distinguuntur. Incipit enim prima meta a parte orientali a meta 
terrae Iwanchae iobagionis castri Albensis Transsiluani ubi habet metam 
terream iuxta metam ipsius Iwanchae iuxta Morisyum. Inde venit ad partem 30 
meridionalem ad metam terrae Saxonum de Romoz, ubi habet unam metam 
iuxta metam terrae Romoz. Inde vadit ad metam terrae Saxonum de "Waras 
ubi habet metam. Deinde protenditur ad metam terrae (Jalmar quae est 
Egidii filii Lewstachii. Exinde iuxta terram Galmar quae pertinet ad Egidium 
vadit superius super Morisyum ad terram Iwanchae supra dicti ad priores 35 
metas aqua Morisii a parte meridionali a meta terrae Galmar quae est Egidii 
usque terram Iwanchae ante dicti ipsi terrae Sohthteluk remanente, a parte 
vero septentrionali viUam Gyog contingente ibique terminatur. Item Stephanusi 
Dominicus et Myko praedicti tam se quam ipsum Petrum fratrem suum ob- 
ligaverunt expedituros propriis laboribus et expensis praetactos filios Cheel 40 
ab onmi quam contra eosdem ratione praenotatae terrae Sohthteluk processu 
temporis per quempiam oriri contingeret actione vel de aliis possessionibus 
suis aequivalentem terram conferre filiis Cheel praenotatis. In cuius rei 
testimonium perpetuamque firmitatem ad petitionem et instantiam praedic- 

*) Vorlage: reoordatione. 45 



189 

tonun praesentes concessiinus literas monimine sigilli nostri roboratas. Datum 
magistro Mychaele praeposito, Oregorio cantore, Paulo custode, Saulo decano 
ecclesiae nostrae existentibus, anno domini M G^ nonagesimo primo. 



256. 

6 1291. Das Weissenburger Kapitel bezeugt, dass Thomas, Sohn 
Petrt4S de Warda, seine Besiteung Kut an Comes Danid von KeUing 
verhavft hat. 

Orig. Perg, Ungar. Landesarchw Budapest. Siegel, derselbe Siempel wie 
Nr, 216, weisses Wachs, an grun-rother Seidenschnur angehdngt, 

10 Druck: Fejkr Codex VI, 1, 168 und VII, 4, 218, Teutsch u, Firnhaber 8ieb. 

Urkb, I, 176, Densusianu Documente 516, 

Gapitulum ecclesiae beati Micaelis archangeli Transsiluanae universis 
Ghristi fidelibus tam praesentibus quam futuris praesens scriptum inspecturis 
salutem in salutis largitore. XJniversorum notitiae harum serie declaramus, 

15 quod Thomas filius Petri quondam de Warda praesentialiter coram nobis 
comparendo quandam terram suam hereditariam, ut eodem referente per- 
cepimus, Kut nominatam inter villam Ryho et yiUam Zekes existentem et 
adiacentem cum omnibus utilitatibus suis et adiacentiis, sub eisdem antiquis 
metis, signis seu terminis, quibus eam a progenitoribus suis habuit et pos- 

20 sedit, dedit, tradidit et irrevocabiliter vendidit comiti Danieli filio Chel de 
Kelnuk et per eum suis heredibus heredumque suorum successoribus pro 
viginti marcis ab eodem comite Daniele, ut idem Thomas dixit, per eundem 
plene habitis ac perceptis, iure perpetuo possidendam et habendam. In cuius 
rei testimonium perpetuamque firmitatem ad petitionem et instantiam prae- 

25 dictorum praesentes concessimus literas munimine nostri sigilli roboratas. 
Datum magistro Micaele praeposito, Gregorio cantore, Paulo custode, Saulo 
decano ecclesiae nostrae existentibus, anno domini M. C C. nonagesimo primo. 



257. 

Um 1291. Das Weissenburger Kapitel hezeugt, dass Petrus Jung 
30 von Beussmarkt und dessen Bruder die terra Mikugala an Gerlach 
und Stephan von Alzen verkaufl haben. 

UnvoUMndige Absdmft aus dem Jahr 1588 in dem Weissenburger Kapitd' 
protokoU 11, Joannes Bcddsfi, Ungar, Landesarchiv Budapest, Der Schreiber von 
1588 hat als Quelle ein Pergamentheft, vier Bldtter, des Weissenburger KapiteU 
35 archives benutzt, — Betreffs der Datirung sieh Nr. 253 von 1291, 

quod Petrus Jung de Ruzmark^) filius*) Petri Vmg pro se 

ac Jacobo ac Hannus fratribus suis praesentialiter coram nobis constitutus 

^) Vorlage: Bnzmark. 

*) Hieraiuf noehmcds: filins. 



190 

quandam terram suam Mikozala [ ] ^) vocatam, quae a Saxonibns Iwan- 
katelwke nuncupatur, ut idem dixit sitam in districtu Gibiniensi terris 
Saxonum de 01[ ] ^) adiacentem, cum omnibus utilitatibus suis et 
pertinentiis sub eisdem antiquis metis signis seu terminis, quibus [eam] 
idem Petrus ') et fratres sui praedicti ab antiquo possederunt, tam ex parte 5 
sua, quam ex parte dictorum fratrum suorum vendidit et dedit Oerlah et 
Stephano comitibus de Olchona pro viginti quatuor marcis, ab eisdem, ut 
idem Petrus [dixit, per eundem et dictos]*) fratres suos plene habitis et 
perceptis possidendam et habendam iure perpetuo, per ante dicto Helweg 
[ ] *) ac per filios filiorum eorundem, dictus et Petrus obligavit 10 
se et memoratos fratres suos expedire •) propriis laboribus et expensis Helwez, 
Oerlaah et Stephanum praenotatos ab omni gratia contra eos processu ^tem- 
poris per quempiam occasione dictae [ ].') Ut igitur 

258. 

1291 JuU 10 bis 1301 Jmuar 14. Das Weissenburger Kapitd 15 
heglaubigt die Urkunde des Konigs Andreas IIL von 1291 Nr. 242 
hetreffend die Rechte des Adels und der nach der Weise des Adels 
lebenden siebehbiirgischen Sachsen. 

Orig. Perg. Ungar. Landesarchiv Btidapest. Siegel war an weisser Hanfechnur 
angehdngt. Die Korroboration und DaHrung fehlen, so dass der Text in dem 20 
Original mit dem Schluss der Urkunde Andreas III., regni autem nostri primo 
anno abschliesst. Wie aus dem Text der Urkunde selbst hervorgeht, ist dieselbe 
wohl gleichaeitig mit der eingeschaiteten Urkunde Andreae III., eicher aber noch 
unter dessen Begierung auegesteUt. 

Druck: Kovachich Monum. vet. legislat. I, 13. Kovachich SyUoge deeretorum 25 
I, 15. Fejir Codex VII, 2, 147. Teutsch u. Firnhaber Sieb. Urkb. I, 178. 

Capitulum ecclesiae beati Michaelis archangeli Transiluanae universis 
Christi fidelibus praesens scriptum inspecturis salutem in onmiuni salvatore. 
Ad universorum notitiam harum serie volumus pervenire literarum, quod 
cum dominus Andreas dei gratia illustris rex Hungariae conscriptis liber- 30 
tatibus nobilium regni Hungariae antiquis, insertis etiam quibusdam articulis 
de novo concessis, eisdem nobilibus privilegium concesserit, et per ipsos 
nobiles idem privilegium apud nos tamquam in loco communi, pro eo ut 
recursus facilior ad ipsum habeatur, sit depositum, nobiles praefati per quos- 
dam ex ipsis nobis supplicarunt, ut tenorem huiusmodi privilegii rescribere 35 
facientes sigillo nostro firmari faceremus ad hoc, ut tempore necessitatis 
suae eo uti possent. Cuius quidem privilegii tenor talis est (Folgt die Ur- 
kunde des Konigs Andreas III. von 1291 Nr. 242). 

^) Leerer Baum 1*5 Centimeter breit. 

*) Leerer Baum 2-1 Centimeter. 40 

') Vorlage: quibus domini Petros. 

*) Vorlage: 

*) Leerer Baum 4'd Centimeter. 

*) Vorlage: expeditoros. 

f) Leerer Baum 4 Centimeter. 45 



191 

259. 

1292 Juni 21. Konig Andreas IIL hest&tigt die durch die 
Wittwe des Comes Omoldm von Kleinpold gemachte Schenkung von 
Kleinenyed an ihren Schtviegersohn Cristianus und ihre Tochter. 

5 EingeschaUet van dem Weissenburger Kapitel 1322, mit dieser Urkunde van 

Kdnig Ka/rl 1322, mit dieser von dem Weiasenburger Kapitel 1370 und mit dieser 
Urkunde von dem Waiwoden Stibor 1399, Orig. Ungar, Landesarchiv Budapest. — 
Die Urkunde des Konigs Karl von 1322 mit den genannten beiden Inserten ist 
auch eingeschaUet von dem Weissenburger Kapitel 1395 und mit dieser Urkunde 
10 von dem Weissenburger Kapitel 1448, Orig. Ungar. Landesarchiv Budapest. 

Druck: Teutsch u. Fimhaber Sieb. Urkb. I, 180. Wenzel Cod. Arpad. X, 76. 

Andreas dei gratia Hungariae, Dalmaciae, Groadae, Bamae, Seruiae, 
(Jaliciae, Lodomeriae, Cumaniae Bulgariaeque rex omnibus Christi fidelibus 
praesentes literas inspecturis salutem in domino sempitemam. Ad univer- 

15 sorum notitiam tenore praesentium volumus pervenire, quod universi Saxones 
de Gybinio ad nostram accedentes praesentiam nobis significare curarunt, 
quod domina relicta comitis Ornoldi sine herede decedentis de villa Apold 
quandam terram seu possessionem suam Enyed vocatam, quam ex coUatione 
regis Stephani praefatus Omoldus maritus eiusdem dignoscitur possedisse, 

20 secundum libertatem Saxonum more debito et consueto Gristiano filio Ludueg 
genero suo et filiae suae vldelicet consorti eiusdem Gristiani reliquisset, 
donasset et legasset iure perpetuo et irrevocabiliter possidendam eo iure^) 
et ea plenitudine, quemadmodum praefatus comes Ornoldus ipsam posses- 
sionem tenuit et possedit, petentes a nobis cum instantia, ut nos coUationem 

25 dictae reUctae comitis Ornoldi iuxta eorundem Ubertatem factam ratificare 
et approbare dignaremur ac nostro privUegio confirmare. Quorum nos iustis 
petitionibus incUnati ipsam coUationem reUctae comitis Omoldi circa posses- 
sionem viUae Enyed vocatae factam approbantes ratificamus et nostro prae- 
senti privUegio confirmamus dupUcis sigiUi nostri munimine roborando. 

30 Datum per manus discreti viri magistri Theodori praepositi Albensis ecclesiae, 
aulae nostrae vicecanceUarii dilecti et fideUs nostri, anno M"" GG"" nona- 
gesimo secundo, undecimo EaUendas JuUi, regni autem nostri anno secundo. 



260. 

Hermannstadt 1292 Juni 24. Der Hermannstddter Bath uber- 
35 ffibt das Spital den Kreuztrdgem vom Orden des heiligen Geistes. 

Orig. Perg. Hermannst. Archiv. Siegel war an weisser Hanfschnur angehdngt. 
— Pfiotographie Hermannst. Archiv. 

Druck: Bethlen Gesch. DarsteUung 115. Fejir Codex VII, 2, 173 und 3, 159. 
Teutsch u. Fimhaber Sieb. Urkb. I, 180. Zimmermann Texte 1. 



40 *) FeMt 1399. 



192 

Universis praesentia inspecturis iudices, iurati ac tota commonitas 
villae Gybiniensis salutem in omnium salvatore. Quoniam ea quae aguntur 
in tempore a memoria ne decidant scripturarum solent iudiciis roborari^ ad 
uniyersorum igitur praesentium posterorumque notitiam harum peryenire 
Yolumus serie literarum, quod nos quandam domum cum suis attinentiis in 5 
Gybinio iacentem et ad nos pertinentem iam dudum a nobis pro hospitali 
habitam et per nos manu saeculari correctam viris reiigiosis utpote deo 
dilectis fratribus Gruciferis de ordine sancti spiritus concessimus, contulimus 
et donayimus eo iure quo donum seu collatio dictae domus ad nos dignos- 
cebatur hactenus pertinere ita videlicet, quod dicti fratres vel ipsis subditi 10 
in dicta domo hospitalis divinum exerceant officium et missarum celebrent 
solennia et ipsi pauperibus, debilibus, advenis et claudis de elemosinis sibi 
a Ghristi fidelibus largitis seu largiendis pro posse suo subveniant ipsos in 
suis necessitatibus colligendo. Et ut haec nostra donatio, concessio et col- 
latio robur perpetuae obtineat firmitatis, praesentes eisdem contulimus literas 15 
sigillo Cybiniensis provinciae sigillatas. Datum et actum in Gybinio, aimo 
domini milesimo ducentesimo nonagesimo secundo, in die beati Johannis 
baptistae. 

261. 

Ofen 1292 Jvli 29. Der mgarische Beichstag, und a^f diesem 20 
auch die universitas nobilium Ongarorum, Siculorum, Saxonum et 
Comanorum, erhebt den JErsieher des Konigs Andreas IIL, Herzog 
AJhertinus von Slavonien in den ungarischen Adelstand. 

Druck: FejSr Codex VII, 5, 502 nack der Beglaubigungsurkunde des pHpal' 
lichen Legaten Nikolaus von 1301, Orig. Venedig. Sieh Fejir Codex VIII, 7, 25. 25 
Nach Teutsch u. Firnhaber Sieb. Urkb. I, SeiU LXXV befindet sich diese Be- 
glaubigungsurkunde in dem Archiv der Familie Marosini. — Teutsch u. Fim- 
haber Sieb. Urkb. I, 181. 

Joannes miseratione divina archiepiscopus Golocensis, aulae regiae 
cancellarius, Petrus Transyluanus, Andreas Agriensis, Thomas Bosnensis, 30 
BenedictusYesprimiensis aulae dominae reginae canceliarius, Paulus Quinque- 
ecclesiensis, Haba Yaciensis, Theodorus Jaurinensis, Michael Zagrabiensis, 
Enricus Yaradiensis, frater Antonius Scenadiensis, aulae regiae vicecancellarius, 
ecclesiarum episcopi, Dominicus magister tavemicorum domini regis, Opour 
palatinus Gitradanubialis, Rolandus palatinus Ultradanubialis, Ladislaus vai- 35 
voda Transyluanus, Jacobus banus totius Sclauoniae, Stephanus iudex curiae 
domini regis, Nicolaus filius Enrici, et Homodeus quondam palatini, Thomas 
comes Borsiensis et Nitriensis, Moyses magister tavemicorum dominae re- 
ginae, Bolandus quondam vaivoda, Joannes filius comes Yntensis, magister 
Dominicus filius Petri, Ladislaus quondam banus, Petrus et Paulus filii Gom- 40 
poldi, comes Opus, magister Lucas comes Zaladiensis, magister Alderius, 
Hymch comes de Barana, Joannes comes Albensis, magister Laurentius comes 
Yesprimiensis, Paulus comes Jauriensis et magister DemetriuB comes Poso- 



193 

niensis ac universitas nobilium Ongaroriim, Siculonun, Saxonum et Cuma- 
norum^) omnibus Christi fidelibus praesentes literas inspecturis salutera in 
largitore salutis. Gresta magnifica nedum proprios consueverunt promovere 
actores, verum etiam suis posteris talem acquirunt gloriam, ut inter bene 
5 meritos laudentur et honoribus seu dignitatibus sublimentur. Pro eo dominus 
Albertinus dux totius Sclauoniae et comes de Possega, avunculus domini 
Andreae dei gratia iUustris regis Ongariae domini nostri naturaUs, vir 
magnificus, etsi in propria persona ex suis inclitis actibus honorandus non 
minus tamen in suis posteris fore [ ] *) sublimandus. Hinc est quod 

10 dictus dominus Albertinus ipsum dominum Andream dei gratia illustrem 
regem Ongariae dominum nostrum naturalem suum nepotem a tempore 
pueritiae suae usque aetatem iuventutis in domo sua ut pater filium na- 
turalem et tandem accepta totius regni petitione eundem dominum nostrum 
regem tamquam pretiosum regni thesaurum, sub fideli custodia conservatum 

15 in medium nostri adducendo educaverit innumeram pecuniae quantitatem 
pro eo expendendo, et multis fortunae casibus personam suam submittendo 
propriam, convenientibus nobis in unum apud Budam in congregatione regni 
generali habita deliberatione provida et matura etiam quod tanta beneficia 
in conservatione eiusdem domini nostri exhibuit et impendit toti regno in 

20 eo etiam, quod per ipsius industriam soUicitudinem laudabilem huic regno 
a multis temporibus citra in diversis turbationibus et mirabilibus adversi- 
tatibus fluctuanti, et fere iam in omnibus suis partibus usque ad extremam 
exinanitionem deducto ad reformationem et statum tranquillum salubre re- 
medium est provisum, dignum fuit, ut remunerationis seu recompensationis 

25 commodum, ex parte regni, si non in totum, tamen in parte sentiret fructum 
etiam in posteros difFundendum. Placuit itaque universis et singulis, ipsum 
dominum Albertinum et per eum omnes ab eo descendentes tamquam virura 
ab antiquo generosum nostrae universitatis coetui aggregare et aggregatos 
congaudere nobilitatis privilegio, quo universi barones et nobiles regni Ongariae 

30 consueverunt ab antiquo gratulari. In cuius rei testiraonium praesentes eidem 
concessimus literas sigillorum nostrorum authenticorum munimine roboratas. 
Datum Budae, anno domini MCCXCII, quarto Kalondas Augusti. 



262. 

Tovis 1293 Oktober 6. Der siebenbiirgische Waiwode Bolandus 
35 ertheilt den Deutschen von Deis das Becht, jeden Donnerstag Wochen- 
markt abhaUen zu dH/rfm. 

Orig. Perg. Stadtarchiv DeSs. Siegel in der Gestalt eines halbrunden SchHdes, 
war in toeisses Wachs auf der ROckseite aufgedruckt. 

Druck: Teutsch u. Firnhaber Sieb. XJrkb. I, 185. Schdssburger Programm 
40 1862, 56. Wenzel Cod. Arpad. V, 91. 

*) Vorlage: Grermanorum (Cumanomm). 
») LUcke. 

Urkmideiibach. l^ 



194 

[Rolandus] *) vaivoda Transiluanus et comes de Zolnuk memoriae 
commendantes signific[amus quibus expejdit universis praesentium per te- 
norem, quod nos ad instantiam et petitionem hospitum in Deeswar existen- 
tium hanc gratiam duximus conferendam benivole et favore et quia habito 
consilio cognovimus et vidimus ut sit et profectum camerae domini regis 5 
prout vidimus literis Ladislai dei gratia illustris regis Hungariae necnon 
Andreae dei gratia similiter regis Hungariae, ut quarta feria forum liberum 
ab onmi iurisdictione et iudicio nostrorum officialium exemptum sine tributo 
possit celeb[rari], volumus et nostris officialibus tam comitibus pro tempore 
constitutis,^) quod mercatores et omnes venientes libere veniant ad ipsum 10 
forum conveniant et secure recedant nec aliquis eosdem cum suis rebus 
convenientes vel recedentes de eodem praesumat molestare seu aliquo modo 
perturbare. Datum in villa Thyues, in octavis sancti Michaelis archangeii, 
anno domini M. CC. nonagesimo tertio. 



263. 15 

1293. Konig Andreas IIL best&tigt die Urkunde des Weissenburger 
Kapitds von 1289 Nr. 232 betreffend Mmkendorf und Sarustelek. 

AbBchrift: KenUny Diplam. supplem. I, 91 nach der Beglaubigungsurkunde 
des Weissenburger KapiteU von 1401, Orig. Archiv des Baron Creisa Apor. — 
Abschriftlich auch Keminy Diplom. appendix IV, 137 und 141. 20 

Druck: Teutsch u. Fimhaber Sieb. Urkb. I, 187. Hazai okUviltdr 117. 

Andreas dei gratia Hungariae, Dalmaciae, Croaciae, Ramae, Seruiae, 
Galliciae, Lodomeriae, Cumaniae Bulgariaeque rex omnibus Christi fidelibus 
praesentem paginam inspecturis salutem in omnium salvatore. Ad universorum 
notitiam harum serie volumus pei-venire, quod comes Petrus filius Henneng de 25 
Dala exhibuit nobis quoddam privilegium Albensis ecclesiae Transsiluanae 
super emptione quarundam terrarum Mohy et Sarustelek vocatarum, petens 
a nobis cum instantia, ut ipsum privilegium ratum habere et nostro digna- 
remur privilegio confirmare. Cuius quidem privilegii tenor talis est (Folgt 
die Urkunde des Weissenburger Kapitels von 1289 Nr. 232.) Nos igitur prae- 30 
dictum privilegium Albensis ecclesiae Transsiluanae non cancellatum, non 
abrasum non vitiatum nec in aliqua sui parte diminutimi de verbo ad 
verbum praesentibus inscriptum ratum habentes et acceptum auctoritate 
nostri privilegii duximus confirmandum. Ut igitur huius nostrae confir- 
mationis series perpetuam habeat firmitatem, praesentes concessimus literas 35 
duplicis sigilli nostri appensione consignatas. Datum per manus discreti viri 
magistri Theodori Albensis ecclesiae praepositi, aulae nostrae vicecancellarii 
dilecti et fidelis nostri, anno domini millesimo CC" nonagesimo tertio. 

1) BoUkndus ist am 11. Juli 1293, dann am 23. Mai 1294 aU Woiwode von 
SiebenbUrgen bezeugt. Codex patrius VII, 232. Wenzel Cod. Arpad. X, 153. 40 

*) Hier fehU woM committimQS. 



m 



264. 

1JS93 November 7. Kihtig Andreas IIL hest&tigt dem Weissen- 
burger Kapitd den Aufenthalt von sechzig Mansionen Walachen auf 
den KapUelbesitzungen Fylesd und JEnud. 

5 Beglaubigt von Johann, Ergbischof von Kalocsa, und Otnoasen Vi93 his 1301, 

Orig. Ungar, Landeaarchiv Budapest. 

Druck: Teutsch u. Fimhaber Sieb. Urkb. I, 185. Wenzel Cod. Arpad. V, 81. 
Densusianu Documente 522. 

Andreas dei gratia Hungariae, Dalmaciae, Groaciae, Ramae, Seniiae, 

10 Oalliciae, Lodomeriae, Cnmaniae Bulgariaeque rex omnibus Ghristi fidelibiis 
praesentes literas inspecturis salutem in salutis largitore. Deus in alta pro- 
videntiae suae specula sapienter dirigens et suaviter disponens universa licet 
nobis regni commiserit gubemacula, tamen in apicibus regalis culminis ele- 
vati iustae humilitatis pretio inaestimabilem vicem divinae gratiae debemus 

15 promereri, id autem efficaciter adimplemus, si in sanctam matrem ecclesiam 
munificentem ramos longiores extendimus et ea quae ipsi pia deliberatione 
concessa sunt, inconvulsa servamus. Ea propter ad universorum notitiam 
harum serie volumus pervenire, quod cum nos constricti suscepti regiminis 
aculeis habito consilio onmium baronum nostrorum nobiscum assidentium 

20 universos Olacos in possessionibus nobilium vel quorumlibet aliorum resi- 
dentes ac praedium nostrum regale Scekes vocatum, ordinassemus revocari, 
reduci et etiam compelli, redire invitos, si forte nostrae in hac parte non 
acquiescerent parere iussioni, quia tamen nobis constitit evidenter dominum 
Ladizlaum quondam serenissimum regem Hun'gariae carissimum fratrem 

25 nostrum patruelem, capitulo Albensis ecclesiae Transsiluanae, ob suorum 
remissionem peccatorum huiusmodi donationis beneficiis excrevisse, ut in 
quibusdam terris ipsius capituli Fylesd et Enud vocatis, a terris episcopa- 
libus distinctis et separatis, sexaginta mansiones Olacorum libere et secure 
valeant commorari, ab omnique exactione seu collecta regali scilicet quin- 

30 quagesima, decima vel quacumque alia iidem Olaci extorres habeantur penitus 
et immunes, prout haec omnia in literis praedicti regis Ladizlai exinde con- 
fectis et etiam nostris confirmantibus tenorem literarum memorati regis 
Ladizlai plenissime vidimus contineri. Nos attendentes hanc donationem a 
praefato rege Ladizlao salubriter esse factam, cum ecclesiae precibus magis 

35 quam humano auxilio nostrum imperium tueatur, et ob hoc praedicti regis 
Ladizlai vestigiis in hac parte inhaerere cupientes donationem sexaginta 
mansionum Olacorum ab eodem praedicto capitulo factam, ratam habemus 
et acceptam sub ea immunitate, libertate et plenitudine, quae superius si- 
gillatim et expressius explicatur, eamque auctoritate nostri privilegii con- 

40 firmamus. Unde volumus et praecipimus, quod nullus collector seu executor 
regalis decimae seu quinquagesimae vel collectarum quarumlibet pro tempore 
constitutus Olacos ipsius capituli in terris suis superius comprehensis resi- 
dentes usque numerum praefixum audeat molestare, nec quinquagesimam, 

13» 



196 

decimam seu exactionem aliam quamlibet exigere praesumat ab eisdem. 
XJt igitur huius nostrae ratihibitionis et confirmationis series robur obtineat 
perpetuae firmitatis nec processu temporum.in irritum possit revocari, prae- 
sentes concessimus literas duplicis sigilli nostri munimine roboratas. Datum 
per manus discreti viri magistri Theodori Albensis ecclesiae praepositi, aulae 5 
nostrae vicecancellarii dilecti et fidelis nostri, anno domini M^ CC^ nonage- 
simo tertio, septimo Idus Nouembris, regni autem nostri anno quarto. 



265. 

1293 November 7 his 1301 Januar 14. Johann, Erehischof von 
Kalocsa, und Genossen heglavbigen die Urkunde des Konigs Andreas IIL lo 
von 1293 Nr. 264 fur das Weissenhurger Kapitel. 

Orig. Perg. Ungar. Landesarchiv Budapest. Die Siegel waren an Pergament- 
streifen angehdngt. — Die Urkunde ist nach Ausfertigung von Nr. 264, noch zu 
Lebeeiten des Kdnigs Andreas III. ausgestellt worden. 

Druck: Teutsch u. Firnhaber Sieb. Urkb. I, 186. Wenzel Cod. Arpad. V, 83. 15 
Densusianu Documente 523. 

(Text der Urkunde des Konigs Andreas IIL von 1293 Nr. 264.) 
Nos enim Johannes dei gratia archiepiscopus Colocensis, aulae domini regis 
Andreae cancellarius, et Petrus Transsiluanus ac Thomas Boznensis per eandem 
episcopi, item frater Gerardus prior et conventus fratrum Praedicatorum de 20 
Alba Transsiluana, item frater Andreas prior totusque conventus ordinis 
fratrum Heremitarum sancti Augustini de eadem, quia originale praesentium 
scriptorum fratribus memorati capituli ecclesiae Transsiluanae de loco ad 
locum propter viarum discrimine secum deferre tutum esse non videbatur, 
ad petitionem et instantiam praenotati capituli praesentibus ipsarum privi- 25 
legialium literarum dicti domini Andreae regis eidem capitulo donatarum 
coram nobis de verbo ad verbum cum summa diligentia transscriptis, ut 
eisdem plena fides ubique locorum adhibeatur, sigilla nostra duximus ap- 
ponenda. 

266. 30 

1294. Das Weissenhurger Kapitel hezeugt die Schenkung der Hdlfte 
der Besitzu/ng Gerehenes durch Ehellem von Toroczko an seine Vettem. 

Druck: Codex patrius VI, 413 nach dem Orig. Perg. in der SamnUung Emerich 
Nagy^s. Siegel derselbe Stempel wie Nr. 216, an roth-weisser Seidenschnur ange- 
h&ngt. — Teutsch u. Firnhaber Sieb. Urkb. I, 188. 35 

Capitulum ecclesiae beati Michaelis archangeli Transiluanae universis 
Christi fidelibus tam praesentibus quam futuris praesens scriptum inspecturis 
salutem in omnium salvatore. Universorum notitiae harum serie declaramus, 
quod magister Ehelleus filius Ehelleus de Turuzkov personaliter coram nobis 



197 

comparendo totalem medietatem cuiusdam hereditariae terrae suae, ut idem 
dixit, Gerebenes vocatae, in comitatu de Torda existentis cum omnibus utili- 
tatibus suis et pertinentiis sub eisdem antiquis metis, signis seu terminis, 
quibus eam habuit et possedit, dedit, donavit et irrevocabiliter contulit cog- 

5 natis eius Stephano scilicet et Andreae filiis Helemban, genitis ex domina 
sorore praedicti Ehelleus patris sui et per eos eorundem successoribus iure 
perpetuo possidendam et habendam. In cuius rei testimonium perpetuamque 
firmitatem ad petitionem et instantiam praedictorum praesentes concessimus 
literas munimine nostri sigilli roboratas. Datum magistro Michaele praeposito, 

10 Gregorio cantore, Paulo custode, Petro archidiacono de Clus, decano ecclesiae 
nostrae existentibus, anno domini M^. CC^. nonagesimo quarto. 



267. 

]Ji94. Das Weissenburger Kapitel hezeugt, dass Johann und 
Gregor von Szdsz-Uj-Os ihre Besitmng Pete dem NannenJUoster atm 
15 heiligen Geist in Weissenburg geschenkt haben. 

Ahschrift: Keminy Diplom. supplem. II, 375 nach der Beglaubigungsurkunde 
des Weisaenburger KapiteU von 1347, abschriftlich BenkS Manuskr, 

Druck: Fejir Codex VII, 2, 178. 

Capitulum ecclesiae beati Michaelis archangeli Transsiluanae uni- 

20 versis Christi fidelibus tam praesentibus quam futuris praesens scriptum in- 
specturis salutem in omniura salvatore. Universorum notitiae haium serie de- 
claramus, quod Johannes filius Iwanka de Eos pro se et pro Gregorio fratre 
suo personaliter astante ac consensum exhibente quandam terram heredi- 
tariam, ut eodem referente perpetuam Pethelaka vocatam in comitatu de 

25 Kulus existentem cum omnibus utilitatibus suis et pertinentiis sub eius an- 
tiquis metis, signis seu terminis, quibus eam habuerunt et possederunt, tam 
ex parte sua quam ex parte dicti fratris sui ob remedium animae bonae 
memoriae dominae Aelysabeth sororis eorundem, monialis ecclesiae sancti 
spiritus de Alba, dedit, donavit et irrevocabiliter contulit memoratae ecclesiae 

30 sancti spiritus et per ipsam monialibus in eadem pro ipsa existentibus iure 
perpetuo possidendam et habendam. In quorum rei testimonium perpetuamque 
firmitatem ad petitionem et instantiam praedicti Joannis praesentes con- 
cessimus literas munimine nostri sigilli roboratas. Datum magistro Mychaele 
praeposito, Gregorio cantore, Paulo custode, Petro archidiacono de Clus, 

35 decano ecclesiae nostrae existentibus, anno domini M. CC. nonagesimo quarto. 



268. 

Weissenburg 1295 April 6. Der siebenbOrgische Bischof Petrua 
bestimmt Bechte und Pflichten der Deutschen von Sard. 



198 

Mngeschaltet von dem siebenbiirgischen Bischof Andreas 1325 und mit dieser 
Urkunde von dem siebenbiirgischen Bischof Dominictis 1364, Orig. Katholisches 
Pfarreiarchiv Klausenburg. 

Druck: Teutsch u. Firnhaber Sieb. Urkb. I, 188. Wemel Cod. Arpad. V, 126. 
Densusianu Documente 525. 5 

Nos Petrus miseratione divina episcopus Transsiluanus significamus 
quibus expedit universis praesentium per tenorem, quod populis nostris de 
villa Sard hanc contulimus libertatem, ut in festo beati Martini omnes 
communiter singulis annis tredecim marcas terrestres argenti pro terragio ^) 
solvere teneantur. Item quicumque ex ipsis hospitibus nostris in ipsa viUa 10 
Sard et terra aliqua aedificia vel vineas aut alia quaecumque opera fecerint, 
libere possint vendere vel donare in vita vel in morte cuicumque voluerint, 
aut etiam recedentes et sicut libere veniunt, sic libere recedant quando- 
cumque voluerint iusto terragio^) villico eorum pro tempore constituto 
persoluto. Hanc etiam gratiam eis duximus faciendam, ut quicumque ex 15 
ipsis sine herede decederet, omnia bona sua cuicumque voluerit, in morte 
sua libere possit relinquere, legare seu donare uno bove trienne nobis dato. 
Ceterum pro descensu nostro semel in anno unum bovem pascualem et 
unum porcum ac unam tunellam vini de tota villa, de singulis etiam man- 
sionibus unam gallinam, unum cubulum avenae et duos panes dare debent 20 
Item minutas causas inter ipsos exortas villicus ipsorum iudicabit, maiores 
autem causas, sicut super eflFiisione sanguinis, morte, furto et similibus 
comes eorum cum villico iudicabit. Quorum quidem iudiciorum duae partes 
cedent comiti, tertia parte villico remanente eorundem. Super vulneribus 
autem inferendis et illatis, secundum vulneris illati qualitatem et quantitatem, 25 
utrum scilicet maior vel minor debeat reputari laesio et per quem scilicet 
iudicem vel villicum de huiusmodi laesione decernatur, modum et con- 
suetudinem Cybinyensem eisdem volumus facere observarL Ad haec in- 
dulsimus eisdem, ut si iudex ipsorum pro tempore constitutus in exigendis 
iudiciis seu aliis gravaminibus inferendis se redderet pertinacem et severum, 30 
in quo et in quibus hbertas ipsorum populorum nostrorum infringi videretur, 
absque iudicii gravamine seu cuiusvis timore poenae non obstante possunt 
iidem populi nostri iudicem suum, donec super ipso negotio nos consulant, 
prohibere. In cuius rei testimonium et perpetuam firmitatem praesentes 
concessimus Uteras sigilli nostri munimine roboratas. Datum Albae, quarto 35 
die resurrectionis domini, anno domini MT" CC?° nonagesimo quinto. 



269. 

1JS95 Jtdi 25. Magister Myle praeceptor domus Cruciferorum de 
Turda hezeugt, dass Gyvla filius comitis Eodolfi de sancto Paulo seinen 
Antheil an der terra Stissag an den siebenbUrgischen Bischof Petrus 40 
verjcauft habe. 

*) Vorlage: terradio. 



_199_ 

e o 

Datum in festo beati Jacobi apostoli, anno domini M CC nona- 
gesimo quinto. 

Orig. Perg. Kapitelarchiv KarUhurg. Siegd war an weisser Hanfschnur 
angehdngt. 

Druck: Fejer Codex VI, 1, 366. Teutsch u. Firnhaber Sieb. Urkb. I, 189. 

Begest: TorUnelmi tdr 1889, 575. 



270. 

1395 August 24. Das Weissenburger Kapitel bezeugt, dass 
Alardus, iuvenis filius Qyaan de Vyzakna, im Besitz der terra Eingel' 
10 Jdrch hdassen worden sei. 

Orig. Perg. Ungar. Landesarchiv Budapest. Siegel deraelbe Stempel wie Nr. 216, 
weisses Wachs, an gelb-roth-violetter Seidenschnur angehdngt. 

Druck: Keminy Notitia I, 92. Teutach u. Fimhaber Sieb. Urkb. I, 190. 
Wenzel Cod. Arpad. V, 130. 

15 Nos capitulum Albensis ecclesiae beati Mychaelis archangeli Trans- 

siluanensis significamus universis quibus expedit praesentium per tenorem, 
quod cum magister Vyuianus comes camerae domini regis et de Bezterce 
per dominum regem procurator possessionis Zekes institutus ad reambu- 
landum ipsam terram seu possessionem Zekes, prout moris est atque iuris, 

20 cum homine domini regis et nostro accessisset et quandam particulam terrae 
Godyn vocatae, quae vulgariter Ryngylkyrch nominatur ad ipsam posses- 
sionem Zekes spectare constanter assereret, metas praedictae possessionis 
Zekes super ipsam extendendo, quia tamen comes*) Alardus iuvenis filius 
Gyaan de Vyzakna, dominus possessionis supra dictae Godyn videlicet, qui 

25 titulo emptionis possedit usque modo, quemadmodum sua super hoc exhibita 
comprobant munimenta eidem circa metas particulae terrae praelibatae con- 
tradixit Sed quoniam non obstante contradictione huiusmodi, idem magister 
Vyuianus super ipsa eum possessione pacifice remanere non sinebat, tandem 
tale remedium probis viris intervenientibus est inventum, ut idem Alardus 

30 domino regi et sibi adhaerentibus praecipue ipsi magistro Viuiano omne 
fidelitatis obsequium repromittat. Quo facto magister Viuianus saepe dictus 
confessus est coram nobis ab inquietatione Alardi*) saepe fati omnino cessare 
et eum in pacifica possessione ipsius terrae Godyn reservare sub eisdem 
metis et terminis, quibus ipse et praedecessores sui noscuntur possedisse 

35 tamdiu, donec fines promissionum suarum coram nobis factarum non ex- 
cedet In cuius rei memoriam et factae ordinationis firmitatem ad instantiam 
partium nostras concessimus literas sigillo nostro consignatas. Datum in festo 
beati Bartholomey, anno domini M CC nonagesimo quinto. 



*) Hierauf durchgestrichen: iavenis. 
40 ') Hierauf durdhgestrichen : al. 



200 

271. 

Bom bei Sankt-Peter 1295 November 14. Papst Bonifaz VIIL 
erwdhnt unter den dem Erzhischof von Gran unmittelbar unter- 
stehenden Kirchen das Kloster de Kolosmonostra, die praepositura Ci- 
biniensis und die Dekanate Cibiniensis et Brassoviensis ecclesiarum. 5 

Datum Eomae apud sanctum Petrum, XVIIL Kalendas Decembris, 
pontificatus nostri anno primo. 

Druck: Fejer Codex VI, 1, 350 nack Hevenesi Manuskr. B Nr. 52 alias B 
Nr. 61. — Torok Magyarorsz. primdsa II, 41. Densusianu Documente 526. 

Begest: Teutsch u. Firnhaber Sieb. TJrkb. I, Seite LXXVI. Potthast Begesta 10 
Nr. 24218. 



272. 

1295. Petrus Bischof von Siebenbiirgen ubertrdgt die Seelsorge 
in der Pfarrei Unterwallendorf dem Spitalkaplan zu Bistritz. 

Orig. Perg. Kapitdarchiv Karlshurg. Siegel war angeh&ngt. 15 

Druck: Szeredai Series 32. Battydn Leges eccles. II, 503. Fejer Codex VI, 1, 
368. Teutsch u. Firnhaber Sieb. Urkb. I, 191. 

Begest: Tdrtinelmi tdr 1889, 575. 

Ita nos horrendi criminis atrocitas plebesanoram de inferiori Wal- 
dorf astringit, ut parricidialibus exemplis detestemur eosdem et ecclesiam 20 
eorandem utcumque destitutam, iudicaremus desolationi derelinquendam. 
Sed nos Petras miseratione divina episcopus Transiluanus eoram sacrilegam 
consuetudinem declinantes, religioni ecclesiasticae duximus consulendum, ut 
privatis ipsis, qui ferro necare didicerant pastores et ministros, eo quod 
duos successive interfecerant sacerdotes, curatores scilicet suaram animaram 25 
et unum clericum, iure praesentandi, quam ex consuetudine terrae retinebant 
ab extrinsecus positis sacerdotibus, videlicet a capellano magistri hospitalis 
de Byzterce, cui hospitali ecclesiam eandem cum omnibus iuribus suis, salvis 
tamen hiis, quae nobis ab eadem ecclesia debentur, praesentibus subiicimus 
et subiectam esse ostendimus gubemetur, ut tanti furoris materia subtrahatur, 30 
si persona, in quam possit haec acerbitas perpetrari, consistens ibidem de- 
fuerit vel deficiat et in quem vel in quos ulterius desaeviant, non habebunt 
Egeat itaque proprii sacerdotis subsidiis, sed non deficiat aliunde praestolandis. 
Propter quod tu fili magister hospitalis praedictae ecclesiae in hoc statu po- 
sitae ministerium officii in ipsa plebe tibi creditum cum summo religionis 35 
aflfectu dispenses, ut tamquam fidelis dominicorum talentorum dispensator, 
multiphcato talento audire merearis, intra in gaudium domini tui. In cuius 
rei testimonium et perpetuam firmitatem praesentes concessimus literas sigillo 
nostro consignatas. Datum anno domini M G& nonagesimo quinto. 



201 

273. 

1296 Februar 23, Dietrich von Siebenburgen, Pfarrer zu Polan, 
vermacht ein Haus in Wien dem von ihm und seinem Bruder Gerhard 
gestifteten Nonnenkloster zur Himmelpforte, 

5 Orig. Perg, K, u, k, Haus-, Hof- und Siaatsarchiv in Wien. Die Siegel, sechs, 

waren an Pergamentstreifen angehdngt. Vier Siegel, darunter auch dasjenige 
Dietrichs, bezeichnet schon Hormayr im Jahr 1823 als fehlend. Von zwei Siegeln 
sii^d Bruchstiicke vorhanden. 

Druck: Hormayr, Wien, seine Geschicke und seine Denkumrdigkeiten V, 
10 Urkb. Seite XVII. 

Ich maister Dietrich von Sibenb^gen pharrer datz Pfilan t^ 
chvnt allen den, die disen brief ansehent oder lesen hfirent, daz ich durch 
mines brf der maister Gerharts sel willen vnd 5ch der minen daz voder h6s 
ze der Himelportin, datz Wiennen daz mir min vorgenanter brvoder lie, 

15 da maister Otte inne ist vnd der prior inne slaeft vnd swaz zf demselben 
gehfiret vnden oder oben mit gHem willen vnd mit gantzem sinne, schaffe 
vnd gib ledechlichen den gaistUchen vrowen ze der Himelportin, die vnser 
baider stiftvnge ist, mit sfilher Szgenomener rede, daz ich, dieweil ich lebe, 
swann ich dar chfim, den besten gemach in deraselben h6s haben sol; wil 

20 aver ieman anderr darinne gemach haben, der sol in ze aller voderist von 
der samnvnge haben vnd enphahen. Vnd daz disev gab vnd divselbe rede 
staet belibe vnd vnzerprochen, des gib ich disen brief den oftgenantin 
vroven mit minem insigel versigeltin, vnd darzf des gaistlichen vaters abbet 
Amolts von Jervs insigel vnd darzf die zevge, die vnder geschribent sint, 

25 daz ist der Greif rihter datz Wiennen, der Otto vnd der haim brfder vnd 
lantschreiber ze denselben ziten, der Chtnrat vnd der Hainrich Praitenvelder, 
der Vlrich hern Chfnne svn, der Sifrid her Levpolts svn, der LSpolt L§bet 
vnd darzf alle die, die gel6bhaftlich levt sint. Dit ist geschehen do von 
Christes gepfrtte ist gewesen t6sent vnd zwaihvndert iar vnd sechs vnd 

30 n6nzich iar, an sant Mathyasabent 



274. 

1296. Bas Wmsenburger Kapitel beaeugt, dass Thomas von 
KaUwasser einen Berg mit Wald an die Gemeinde Burgberg ver- 
kauft habe. 

35 Eingeschaltet von dem Weissetiburger Kapitel 1413, Orig. Burgberg, Photo- 

graphie Hermannst. Archiv. — Die Urkunde ist auch eingeschaltet mittelbar von 
dem Weissenburger Kapitel 1454 und mit dieser Urkunde von den siebenbHrgischen 
Vizewoitooden Greorgius und Bronislaus 1464, Origg. Burgberg. 

Druck: von Friedenfels Beitrdge zur Geschichte d. Grdfen von Burchperg, Wien 
40 1851, 4. Teutsch u. Firnhaber Sieb. Urkb. I, 197. Wemel Cod. Arpad. V, 154. 



202 

Capitulum ecclesiae beati Mychaelis archangeli Transsiluanae omnibus 
Christi fidelibus praesentem paginam inspecturis salutem in omnium salva- 
tore. Quoniam ea quae in tempore aguntur, ne cum tempore elabantur, ipsa 
acta ad oautelam et ut firmius stent et perdurent, patrocinio literarum con- 
sueverunt roborari. Proinde universorum notitiae tam praesentium quam 5 
futurorum harum serie declaramus, quod nobilis iuvenis Mychael filius comitis 
Thomae de Hydegvyz pro se et pro Nicolao fratre suo camali coram nobis 
personaliter constitutus confessus est, se unum montem valentem pro opere 
CAstri cum quadam modica particula terrae et silva ad ipsum montem im- 
mediate pertinenti, de quadam possessione sua BuUa vocata, metis et signis 10 
separatum et distinctum, ex bona voluntate fratris sui praelibati ac aliorum 
cognatorum et propinquorum suorum et permissione pro viginti marcis fini 
argenti populis de villa Heoholm, pro quibus et ex quibus Andreas filius 
Hermani de ipsa villa comperuit vendidisse et ipsam pecuniam idem Mychael 
plenarie recepisse dixit ab eisdem, obligando se dictus Mychael, ut si processu 15 
temporum praedicti populi de Heoholm ratione dicti montis vel attinentium 
suorum praedictorum per quempiam impeterentur vel in ius traherentur, 
idem cum praefato frafre suo et sui successores populos saepe fatos ex- 
pedire tenerentur propriis laboribus et expensis et in pacifica possessione 
dicti montis indemniter conservare. In cuius rei memoriam, testimonium 20 
perpetuamque firmitatem praesentes concessimus literas sigiQi nostri muni- 
mine roboratas. Datum Mychaele praeposito, electo Zagrabiensi, Gregorio 
cantore, Paulo custode, Andrea decano ecclesiae nostrae existentibus, anno 
domini M"" ducentesimo nonagesimo sexto. 



275. 25 

1296 bis 1301 Janmr 14. Das Wdssenburger Kapitd und der 
Konvent der Dominikaner und der Augustiner m Weissenburg he- 
glauMgen den Gemeinden Karako und Ygum die Urkunden der 
Konige Andreas 11. von 1206 Nr. 17 und 1225 Nr. 52, Bda IV. 
von 1238 Nr. 75, Stephan von 1266 Nr. 113, und Ladislaus IV. 30 
von 1289 Nr. 228. 

Orig, Ferg. Ungar. Landesarchiv Budapest. Drei Siegel waren an Fergament- 
streifen angehdngt. — Der Text der Urkunde scMiesst mit tenores, beziehentlich 
mit octavo, dem letzten Wort der eben genannten Urkunde des Kdnigs Ladislaus IV. 
von 1289, 80 dass das Stuck des ScMussformulars entbehrt. Kdnig Andreas III., 35 
an welchen die Urkunde gerichtet ist, regierte von 1290 bis 14. Januar 1301. Noch 
am 18. April 1296 wird Bolandus als Woiwode von Siebenburgen genannt, dessen 
Nachfolger der bis jetzt fUr die Jahre 1297 bis 1301 urkundlich bezeugte Ladislaus 
war. Fejh- Codex VI, 2, 24, 100 und 322. 

Druck: FejSr Codex VII, 4, 257. Teutsch u. Firnhaber Sieb. Urkb. I, 222. 40 
Mittheilungen d. Instituts f. osterr. Gesch. V, 563. 

Excellentissimo domino suo Andreae dei gratia illustri regi Vngariae 
capitulum ecclesiae beati Mychaelis archangeli Transiluanae et conventus 



208 

ordinis fratrtim Praedicatorum de domo Albensi ac conventus ordinis fratrum 
Heremitarum sancti Augustini etiam de domo Albensi inclinationem et ora- 
tiones in domino debitas ac devotas. Cum populi vestri de vUla Karako et 
de villa Tguen causa statuendi in vestri praesentia privilegia super liber- 

5 tatibus ipsorum emanata per dominum Ladislaum vaivodam Transiluanum 
sint citati, iidem populi propter distantiam loci ac viarum discrimina eaxiem 
privilegia secum deferre non praesumentes, a nobis humiliter cum precum 
instantia petierunt, quod eadem privilegia rescribi seu exemplari faceremus 
et sub nostris sigillis vestrae maiestati mitteremus. Quorum populorum iustis 

10 precibus inclinati memorata privilegia non cancellata, non abrasa nec in 
aliqua sui parte vitiata, Andreae videlicet, Belae, Stephani atque Ladislai 
regum illustrium vestrorum progenitorum modo simili vestris privilegialibus 
literis renovata, de verbo ad verbum cum summa diligentia rescribi fecimus 
et praesentibus inseri, sub nostris sigillis vestrae celsitudini transmittentes 

15 et vestram maiestatem exorantes genibus provolutis, quatenus dictos populos 
vestros, semper a suis progenitoribus sicut et nunc fidelissimos ob merita 
suorum fidelium servitiorum per illustres reges progenitores vestros prae 
ceteris speciali praerogativa favoris amplexatos in suis libertatibus dignemini 
conservarL Quorum quidem privilegiorttm tales sunt tenores. (Fclgen die 

20 Urkunden Nr. 17, 52, 75, 113 und 228.) 



276. 

1296 his 1313. Der siebenbiirgische Woiwode Ladislaus urkundet 
Ober die Vertheilung der Erbschafi des Comes Nikolaus von Bodna 
und der Einder des Bruders desselhen, Benm. 

25 Orig. Perg. Ungar. Landesarchiv Budapest. Siegel, weiases Wachs, war auf 

der Riickseite zum VerscJUms aufgedriickt. — Photographie Hermannst. Archiv. — 
Das StOck ist dem Schriftehardkter zu Folge um das Jahr 1300 geschriehen. Im 
Jdhre 1296 kommt Bolandus, in den Jahren 1297 bis 1313 Ladislaus als Woi- 
toode von Siebenburgen vor. Ein Weissenburger Kanoniker Nikolaus wird zum 

30 Jahre 1300 genannt. Sieh Wenzel Cod. Arpad. V, 258. 

Honorabili ac reverendo Albensis ecclesiae capitulo Ladislaus vai- 
voda de*) sancto^ Martino') salutem cum omni reverentia et honore. Notum 
facimus vestrae dominationis universitati, quod divisionem omnium here- 
ditatum comitis Nycolai de Rodna et puerorum fratris sui comitis Benus 
35 piae recordationis ipsis ex parte hereditaria praedecessorum suorum contin- 
gentium sive derivatarum vidimus et scimus protestando praesentibus coram 
magistro Nicolao viro concanonico factam et diffinitam in hunc modum, 

<) Auf Basur. Eine gleichzeitige Hand hat Transiluanus durch den Ortsnamen 
ersetzt. — Die Aenderungen und Zusatze unter 1, 7 und 8 auf Seite 204 und das i^er- 
40 gesehriebene debent auf Seite 205 hat der Schreiber der Urkunde gemacht, wdhrend alle 
Ubrigen Aenderungen und Zusdtze von einer andren, gleichzeitigen Hand J^rrHhren. 
Ob diese Hand aber die auf Basur stehenden Wdrter de sancto Martino geschrieben 
h<U, ist ungewiss. 



204 

quod medietas villae scilicet salis cum utilitatibus suis et medietas molen- 
dinorum*) et medietas Zereth comiti Nycolao et suis pueris cedet, et alia 
medietas iam dictarum hereditatum filiis comitis Benuchs debetur hereditarie 
possidenda, item Mungerochs*) et Kelemenechs ') villas*) cum omnibus uti- 
litatibus suis comes Nycolaus de Rodna et pueri sui non divisas sed integras 5 
iure hereditario obtinebunt, praeter montem Pyppinch, qui est communis 
tam comitis Nycolao et suis pueris quam etiam filiis seu pueris comitis Banuchs, 
tali conditione [tamen] adiecta, quod comes Nycolaus cum suis pueris sine 
voluntate puerorum fratris sui nec pueri comitis Benedicti*') absque voluntate 
comitis Nycolai et suorum puerorum ibi •) castrum aedificare ^) debeant uUo 10 
modo. Item®) silva in Szereth debet esse communis iobagionibus partium 
utrarumque, item Kenteluk*) et Weizhom*<>) et Mytteldorf") villas supra 
dicti comitis Benuchs filii iure perpetuo possidebunt cum utilitatibus omnibus 
exinde proventuris, item hereditas domus in Bysterche sitae comiti Nycolao 
et suis pueris media et alia medietas eiusdem domus pueris Benuchs co- 15 
mitis cum mediis proventibus debet libere derivare, hoc tamen declarato, 
quod pueri comitis Benuchs eandem domum cum utilitatibus derivandis de 
ipsa tamdiu debent integre domum ac plenos proventus possidere, quamdiu 
comes Nycolaus palatium in Rodna obtinet quo moratur. Item de omnibus 
hereditatibus de aurifodinis, argentifodinis et aliis quae vulgo dicuntur 20 
huthten ac aliis montium, piscium capturis, ferinarum luceis vel cuiuscumque 
sQvestrium operum usibus iam habitis vel habendis in posterum comes 
Nycolaus et sui pueri medietatem et pueri comitis Benuchs partem mediam 
reliquam debent libere et pacifice possidere. Item de hereditatibus in civitate 
Rodna sitis scilicet mansionem supra dicti palatii quo ipse comes Nycolaus 25 
moratur vel aliarum domorum tabernarum pistonim molendinorum macel- 
lorum calcificum camificum balneatorum examinatorum vel kuthelhofforum 
vel qualiumcumque aliamm hereditatum constructorum vel desolatomm pra- 
torum agromm vel silvamm in ipsa civitate Rodna vel circa sitarum in 
omnibus hiis hereditatibus comes Nycolaus et sui pueri medietatem et pueri 30 
comitis Benuchs aliam partem mediam reservabunt Cetemm est quod comes 
Nycolaus et sui pueri sine voluntate pueromm fratris sui saepe dicti nec 
pueri comitis Benuchs absque consensu comitis Nycolai et suomm pueromm 
nunc vel umquam hereditates aliquas audeant*) in Rudna*) comparare vel 
aedificare, hereditates vero in Buda sitas tam comiti Nycolao et suis pueris 35 
et pueris comitis Benuchs a praedecessoribus utrammque partium ipsis de- 
relictas et iam aliqua pecunia obligatas comes Nycolaus sua propria pecunia 

Verbessert aus: molendinaram. 

Gedndert in: Munaros. 

Ge&ndert in: Kelemenes. 40 

Verheasert aus: ville. 

Gedndert in: Benos. 

Ueber der ZeUe nachgetragen. 

Hierauf: n, n durchgesirichen. 

Item bis einscMiesslich utrarumque Uber der ZeUe nachgetragen. 45 

(redndert aus: Eentel. 
") Uebergeschrieben : Scoizorma. 
"^ UnUrgeschrieben: Eazepfolu. 



205 

rediinere tenetur^) et ipse cum suis pueris medias et pueri fratris sui 
Benedicti*) saepe dicti alias medias debent*) retinere. 

Aufder RiickseUe: Honorabili ac reverendo Albensis ecclesiae capitulo. 

277. 

5 Keresztes 1297 April 21. Woiwode Ladislatis fordert das Gross- 
wardeiner Kapitd auf, die Grenzen von Monostor und Szentbenedek, 
Besitzwngen der Abtei Kolozsmonostor, zu begehen. 

EingesckoMet von dem Grosstoardeiner Kapitel 1297, Orig. Ungar. Landes- 
arehiv Budapest. 

10 Druek: FejSr Godex VI, 2, 100. Teutsch u. Firnhaber Sieb. Urkb. I, 199. 

Discretis viris et honestis honorabili capitulo ecclesiae Waradiensis 
amicis suis Ladislaus vaivoda Transsiluanus et comes de Zonuk amicitiam 
paratam cum honore. Dicitur nobis in persona reiigiosi viri fratris Lazari 
abbatis de Clusmonustura, quod quaedam possessiones dicti sui monasterii 

15 videlicet eadem Monustur et Zenthbeneduk vocatae in comitatu de Clus 
existentes, apud manus suas habitae, reambulatione et novarum metarum 
erectione plurimum indigerent. Super quo vestram petimus amicitiam prae- 
sentibus reverenter, quatenus vestrum mittatis hominem pro testimonio fide 
dignum, quo praesente Nycolaus dictus Chol de Walko vel Jacobus dictus 

20 Chue de Zuchak aut Stephanus de eadem aliis absentibus, homo noster ad 
facies praedictarum possessionum Monustur et Zenthbeneduk vicinis et com- 
metaneis earundem undique legitime convocatis et praesentibus accedendo 
reambulet easdem per earum veras metas et antiquas, et ubi necesse frierit, 
novas iuxta veteres erigendo reambulatasque et ab aliorum possessionariis 

25 iuribus separatas et distinctas relinquat et committat eidem Lazaro abbati et 
suae ecclesiae eo iure, quo ipsis dignoscuntur pertinere, perpetuo possi- 
dendas, si non fuerit contradictum, contradictores vero si qui fuerint citet 
eosdem adversus eundem abbatem nostram in praesentiam ad terminum com- 
petentem, rationem contradictionis ipsorum reddituros. Et post haec ipsius 

30 possessionariae reambulationis et novarum metarum seriem, cum cursibus me- 
tarum vel nominibus contradictorum et citatorum si qui fuerint termino- 
que assignato nobis in vestris literis amicabiiiter rescribatis. Datum in villa 
Cruciferorum prope Tordensem civitatem, octavo die festi Paschae domini, 
anno eiusdem millesimo CC^ nonagesimo septimo. 

35 278. 

129 7 Juni 12. Das Grosswardeiner Kapitel beglaubigt die Urkunde 
des Woiwoden LadisUms von 1297 Nr. 277 und berichtet Ober die 
Orenzbegehung von Monostor und Szenibenedek, Besitzungen der Abtei 
Kolozsmonostor. 



40 ^) Ueber der ZeUe nachgetragen. 

*) Uebergeschrieben: Bentis. 



206 

Orig. Perg. Ungctr. Landesarchiv Budapest. Siegel ^teovdl, war in weissea 
Wachs auf der BOckseite aufgedruckt. 

Druck: Fejer Codex VI, 2, 102. Teutsch u. Fimhaber Sieb. Urkb. I, 200. 

Magnifico viro et honesto domino Ladizlao vaivodae Transsiluano et 
comiti de Zonuk amico eorum reverendo capitulum ecclesiae Waradiensis 5 
debitae amicitiae et honoris continuum incrementum. literas vestrae magni- 
tudinis noveritis nos in haec verba recepisse. (Folfft die Urkunde des Woi- 
tooden Ladislaus von 1297 Nr. 277.) Nos enim iustis et legitimis petitionibus 
vestrae magnitudinis annuentes, ut tenemur, unacum praedicto Jacobo dicto 
Chue de Zuchak praedicta nostrum hominem videlicet magistrum Johannem 10 
socium et concanonicum nostrum ad praemissa exsequenda pro testimonio 
fide dignum vice nostra duximus transmittendum. Qui demum ad nos reversi 
nobis concorditer retulerunt per nos requisiti, quod ipsi feria secunda pro- 
xima ante festum beatorum Philippi et Jacobi apostolorum *) et aliis diebus 
ad haec aptis et congrue sufficientibus ad facies praedictarum possessionum 15 
Monustur et Zenthbeneduk vicinis et commetaneis earundem universis vide- 
licet venerabiii in Christo patre ac domino domino Petro dei et apostolicae 
sedis gratia episcopo Transsiluano ac aliis quibusvis undique legitime inibi 
convocatis et praesentibus accedendo, primo a plaga orientali circa fluvium 
Nadas incipiendo duas metas antiquas reperissent, quarum unam renovassent, 20 
quarum quidem una a plaga orientali terrae Cluswar, alia vero a parte 
occidentali possessioni Monustur distinguerent et separarent. Deinde proce- 
dendo versus plagam meridionalem, in medio terrarum arabilium, saliendo 
quandam viam magnam et ascendendo montem magnum prae aliis altiorem 
prope montem lapidosum existentem et ibidem in cacumine eiusdem montis 25 
unam metam cursualem inveniendo renovassent. Abhinc descendendo directe 
contra eandem plagam tendendo pervenissent ad fluvium Zamus, quem 
quidem fluvium transsiliendo versus iam dictam plagam meridionalem in 
planitie ad bonum spatium tendendo, ubi pervenitur ad viam, qua itur de 
possessione Monustur ad Ciuswar, similiter saliendo et montem ascendendo 30 
usque ad finem cuiusdam fossati pervenissent et inter quandam foveam 
magnam quadradam et fossatum in planitie eiusdem montis ad quandam 
viam, in qua directe ascendendo pervenissent ad quendam monticulum 
Hahn vocatum, in quo duas metas perforatas reperissent, quarum una a 
parte occidentis praedictae possessioni Monustur, alia vero a parte orientis 35 
terrae Cluswar distinguerent Dehinc ulterius in eadem via sursum ten- 
dendo inter duas paludes ad bonum spatium progrediendo pervenitur iterum 
ad quendam monticulum rotundum, similiter Halm vocatum circa viam a 
parte orientis existentem, quem etiam pro una meta cursuali reliquissent 
Adhuc ulterius in eadem via procedendo venitur ad quendam rivulum 40 
parvum infra ad nemus decurrentem, ubi eandem viam ad dextram dimi- 
sissent, et in eodem rivulo sursum usque ad caput eiusdem processissent, 
ubi caput eiusdem rivuli pro meta reliquissent Dehinc ulterius super caput 
eiusdem rivuli in acie cuiusdam berch aliquantulum ad orientem reflectendo 

>) April 29. 45 



207 

ascendissent et quasdam arbores tiliae consequenter existentes, pro metis 
commisissent Ulterius in eodem berch *) paululum procedendo penes easdem 
arbores pervenitur ad summitatem eiusdem berch, ubi in latere eiusdem 
duas metas terreas posuissent, quarum una a*) plaga*) orientali terrae 

5 Gluswar, alia vero a plaga occidentaii possessioni Monustur separarent Deinde 
in eodem berch descendendo ad quandam viam parvam et ipsam pertran- 
seundo in medio cuiusdam yallis, in quadam alia yia yersus meridiem 
ascendendo et in ascensu eiusdem montis unam metam cursualem de noyo 
erexissent Dehinc in eadem yia ad eandem plagam ulterius progrediendo 

10 yenitur ad quandam aliam yiam magnam super caput magnae silyae ipsius 
monasterii Bykfew yocatum. Deinde per eandem yiam in eodem berch ad 
eandem plagam meridionalem tendendo, ubi circa eandem yiam tres metas 
terreas inter duas arbores ilicis renoyassent, quarum una a parte orientis 
terrae Cluswar, alia a parte meridiei possessioni Banabyk, tertia yero a 

15 plaga occidentis dictae possessioni Monustur distinguerent et separarent 
Ulterius in eadem yia a plaga meridionali ad bonum spatium tendendo 
circa eandem yiam duas metas posuissent, et ibi conyicinaretur cum pos- 
sessione MyMs. Deinde similiter in eadem yia paululum procedendo, iterum 
unam metam terream*) cursualem fecissent Adhuc ulterius in eadem yia 

20 magna et in eodem berch ad longum spatium progrediendo duas metas 
antiquas inyenissent, quarum unam renoyassent, et ibidem iungeretur cum 
possessione Zyluas, quarum una a parte eiusdem meridiei eidem possessioni 
Zyluas, altera yero a plaga occidentis terris possessionum yidelicet Monustur 
ante dictae et Zenthbeneduk abbatialium diyiderent et separarent Dehinc 

25 reflectendo ad plagam occidentalem de ipso monte descendendo et in descensu 
eiusdem montis unam metam cursualem erexissent, quae scinderet inter 
praedictam terram possessionis Zenthbeneduk ecclesiae beatae yirginis et 
possessionem Zeleche. Abhinc ulterius procedendo ad eandem plagam occi- 
dentalem saliendo quandam yiam et in dorso cuiusdam berch descendendo, 

30 qui quidem berch inter duas yalles silvosas existeret, unam metam similiter 
cursualem inter iam dictas possessiones Zenthbeneduk et Zeleche separantem 
de noyo composuissent Adhuc paululum ulterius in eodem berch yersus 
eandem plagam descendendo et in ortu') ipsius berch inter arbores unam 
metam lapideam cumulassent Deinde per ortum') ipsius berch directe des- 

35 cendendo super fluyium Gorbopathaka nominatum, ubi in neraoribus prope 
dictum fluyium unam metam magnam terream inyeniendo renoyassent, quae 
iterum inter iam dictas possessiones Zenthbeneduk et Zeleche distingueret 
Abhinc directe descenderet et caderet ad fluyium Gorbopathaka *) ante dictum 
ubi commetanearetur cum possessione episcopali Zaazfenes yocata, qui 

40 quidem riyulus seu fluyius inter easdera possessiones Zenthbeneduk, Zeleche 
ac Zaasfenes metaliter distingueret et separaret. Abhinc reflecteretur yersus 



>) Steht hinter patdulum und ist durch „ aU hinter eodem gehdrig bezei^net. 

') Ueber der ZeUe nachgeiragen. 

•) Vorlage: or. 

45 *) Steht hinter antedictum, ist aber durch „ ais vor dieses Wart gehorig 

begeichnet. 



208 

plagam septentrionalem in eodem rivnlo semper infra tendendo et secundum 
cursum eiusdem aquae pervenitur ad quoddam nemus salicum penes fluvium 
Zamus existens, ubi sub portu et in fine eiusdem nemoris girando caderet 
in eundem fluvium Zamus. Dehinc in medio iam dictae aquae Zamus contra 
fluxum eiusdem ad plagam occidentalem ad bonum spatium supra tendendo 5 
usque oppositum cuiusdam vallis Hatarwlg nominatae et ibi in eadem aqua 
saepe dicta possessio Monustur convicinaretur cum terra Saasadg. Deinde 
exeondo ipsam aquam, tendendo ad praedictam plagam septentrionalem, quod- 
dam nemus pertranseundo pervenissent in medium iam dictae vallis Hatarwlg 
et in medio eiusdem directe ascendendo contra eandem plagam usque ad 10 
summitatem ipsius montis devenissent, et ibidem ipsa possessio Monustur 
separaretur a praedicta terra ^) Saasadg et convicinaretur cum terra saepe fati 
monasterii et possessionis Bach vocatae, ubi tres metas terreas*) magnas 
erexissent, quarum una a parte occidentali iam dictae terrae Saasadg, alia a 
plaga meridionaJi iam dictae possessionis Bach, tertia vero a parte orientis 15 
terrae possessionis Monustur distinguerent et separarent. Et sic saepe dictae 
possessiones Monustur et Zenthbeneduk praesentibus memoratis domino epis- 
copo ac aliis vicinis et commetaneis earundem ab aliarum possessionariis 
iuribus per cursus ante dictarum metarum distinxissent et separassent nemine 
contradictore existente. Datum feria quarta proxima post festum sanctae 20 
trinitatis, anno praenotato. 

279. 

Grosswardein 1297. Mnerich Bischof von Grosswardein, hestdtigt 
die Urkunde des Bischofs Bartholomeus von Grosswardein von 1285 
Nr. 209 hetreffend das Zoll- und MarktgefHle in Olaay, Neudorfund 25 
Sankt-Lorenz. 

Eingesehaltet von dem Ofener KapUel 1392 und mU dieser Urkunde von 
Konig Mathias 1477 Orig. Hermannst. Archiv. — Mittelbar auch eingeschaUet 
von Kdnig Mathias 1477 Orig. Hermannst. Archiv. 

Druck: Oanoczy Episcopi Varad. I, 147. Kaiona Hist. crit. VI, 1184. Fejer 30 
Codex VI, 2, 97. Teleki Hunyadiak kora XII, 17. 

Nos Emericus miseratione divina episcopus Waradiensis significamus 
universis quibus expedit praesentium per tenorem, quod discreti viri fratres 
nostri capitulum scilicet ecclesiae nostrae exhibuerunt nobis literas venera- 
bilis patris domini Bartholomei quondam episcopi Waradiensis super facto 35 
tributi confectas petentes, ut easdem nostris dignaremur Uteris confirmare. 
Quarum tenor talis est (Folfft die Urkunde des Bischofs Bartholomeus von 
1285 Nr. 209.) Nos itaque petitioni eorundem fratrum nostrorum inclinati 
dictas literas de verbo ad verbum praesentibus inseri facientes duximus 
confirmandas. Datum Waradini, anno domini millesimo ducentesimo nona- 40 
gesimo septimo. 

^) Ueher der ZeUe nachgetragen. 

*) Steht hinter magnas, ist jedoch durch „ als vor dieses Wort gdidrig begeichnet. 



209 

m 

1298 Januar 13. Das Weissenburger Kapitd hezeugt, dass Bischof 
Petrus des Banus Mykud Beaitzung Szdszlona gegen seine Besitsfungen 
Marosujvdr und Foludi eingetauscht hat. 

5 Orig. Perg. Kapitelarchiv Karlshurg. Siegel war angehdngt. 

Druek: KaUma Hist. crit. VI, 1189. Fejir Codex VI, 2, 149. Teutsch u. Fim- 
haber Sieb. Urkb. I, 204. Densusianu Documente 530. 

Begest: TdrtSnehni tdr 1889, 576. 

Nos capitulum Albensis ecclesiae beati Mychaelis archangeli Trans- 

10 siluanae memoriae commendantes significamus quibus expedit uniyersis, quod 
venerabilis pater Petrus dei gratia episcopus Transsiluanus praelatus noster, 
qui diligenti studio statum ecclesiae beati Mychaelis augmentavit et in suis 
possessionibus de die in diem studet ampliare, ad nostram accedens prae- 
sentiam confessus dixit, quasdam duas villas suas episcopales contiguas, 

15 Vyuar et Foiudi vocatas, per concambium a Petro comite filio Sampsonis 
et Nycolao filio eiusdem necnon et a magistro Saulo fratre ipsius comitis 
Petri, pro villa sancti Regis de iuxta Aranas, quae ab antiquo episcopalis 
fuerat, ad eum et per eum ad episcopatum devolutas inspecta utilitate terrae 
et villae Louna vocatae, quae inter terras et possessiones episcopales Gyolo 

20 et Fenes sita existit, pro ipsa terra seu villa Lona, celebrato permutationis 
contractu Mykud bano praesentialiter coram nobis comparenti et per eum 
suis heredibus heredumve suorum successoribus in concambium dedisse et 
tradidisse, et per ipsum Mykud banum nomine suo et nomine filiorum 
suorum Nycolai videlicet Demetrii et Petri, prout ex confessione ipsius 

25 constitit esse receptas et habitas et terram sive villam Lona, quam a parte 
monasterii Garab, ubi idem ius patronatus obtinet, asserit per concambium 
ad se devolutam, in ius et proprietatem ipsius domini episcopi et per eum 
suorum successorum irrevocabiliter transtulisse ius dominii et possessionis, 
quod ipsi Mykud bano et filiis suis in praedicta viUa competebat, a se 

30 penitus abdicando. Pactionibus et conditionibus ab utraque parte talibus 
intersertis, quod si Mykud banus et filii sui ac filiorum heredes dominum 
episcopum et suos successores in pacifica possessione terrae seu villae Lona 
tenere non possent vel noUent suis laboribus et expensis defensare, ex tunc 
ad poenam centum marcarum tenerentur, pro quibus centum marcis villa 

35 Almas, ubi ecclesia lapidea in honore beati Demetrii est constructa, ad cau- 
telam futurorum episcopatui ex nunc remanet obligata et pignori data 
tamdiu retinebitur, donec de ipsis centum marcis per praedictos vel eorum 
heredes fuerit satisfactum, et nihilominus praedictae duae villae quas 
dominus episcopus in concambium eisdem tnulidit ad ius et proprietatem 

40 episcopatus sine aliqua quaestione revertentur. Si vero dominus episcopus 
vel sui successores praefatum Mykud banum filios suos et filiorum heredes 
ui pacifica possessione villarum iam dictarum tueri non possent vel noUent, 
tunc per eundem dominum episcopum et suos successores in proprietatem 

Urinmdenlmoli. 14 



210 

et possessionem villae sancti Begis, quae in concambium villarum Yyuar et 
Foludi transivit rescisso contractu huiusmodi concambii inter dominum 
episcopum et filios Sampsonis celebrato, Mykud banus et sui successores 
introducentur et nihilominus de bonis episcopalibus eidem Mykud bano et 
suis successoribus quinquaginta marcae tempore suae introductionis in yiiiam 5 
sancti Regis sine aliqua contradictione assignabuntur. Dominus etiam epis- 
copus in additamentum concambii per eum dati dedit ipsi Mykud bano 
decimas de Nayglok, de Vyuar, de Foludi et de omnibus possessionibus 
ipsius Mykud bani hoc anno provenientes episcopatumque contingentes 
praeter quartam archidiaconalem et portionem sacerdotum. Dedit etiam decem 10 
marcas partim in denariis, partim in aestimatione *) denarios valenti. Et quia 
utraque pars contractum taliter celebratum firmitate literarum nostrarum 
sollennizari et sollennizatum roborari voluit,*) pro eo praesentes literas parti 
utrique concessimus sigilli nostri munimine roboratas. Datum in octavis 
epiphaniarum domini, anno eiusdem M CC LXXiX octavo. 15 



281. 

jRom 1298 M&rz 20. Die Erzbischdfe Basilius und Johannes und 
acht Bischofe ertheilen der Kirche der Predigermoncke in Sch&ssburg 
einen AUasshrief 

Orig, Perg, Hvangeliaches Kirchenarchiv Augsh, Bek. Schdssburg, Die Siegel, 20 
zehn, waren angehdngt, 

Druck: Teutsch u, Firnhaber Sieb. Urkb. I, 205. Wenzd Cod. Arpad. V, 191. 

XJniversis Christi fidelibus praesentes literas inspecturis nos mi- 
seratione divina frater Basilius Jerosolimitanus Armenorum, frater Johannes 
Ituritanus archiepiscopi, frater Matheus Vegliensis, frater Lambertus Aqui- 25 
nensis, frater Stephanus Balneoregensis, [Aretinus] Hdebrandinus, frater Ro- 
manus Cr[oiensis], Adam Marturanensis, Landus Suanensis, Andreas Vene- 
franensis episcopi salutem in domino sempiternam. Splendor paternae gloriae 
qui sua mundum illuminat ineffabili claritate pia vota fidelium de clemen- 
tissima ipsius maiestate sperantium tunc praecipue benigno favore prose- 30 
quitur, cum devota ipsonun humilitas sanctorum precibus et meritis adiu- 
vatur. Quapropter cupientes ut ecclesia fratrum') Praedicatorum de Schespurch 
Wizzenburgensis diocesis congruis honoribus a Christi fidelibus frequentetur, 
et frequentantes, pro temporali labore multa maiora retribuet quam valeant 
promereri, omnibus vere poenitentibus et confessis, qui ad dictam ecclesiam 35 
in festivitate beatae Mariae, in cuius honore dicta ecclesia est constructa, et 
in omnibus festivitatibus subscriptis videlicet nativitatis, resurrectionis, as- 
censionis domini et Penteconstes necnon nativitatis, purificationis, annun- 

') Vorlage: extimatione. 

>) FehU tn der Vorlage. 40 

*) Vorlage: fratraum. 



211 

dationis et assumptionis beatae Mariae yirginis gloriosae, in commemoratione 
omnium sanctorum, in festivitatibiis apostolorum Petri et Pauli et omnium 
aliorum apostolorum et per octavas ipsarum festivitatum immediate sequentes 
necnon in beatorum Michaelis archangeli, Laurencii et Petri de ordine 

5 Praedicatorum, martyrum Nicolai et Martini confessorum, Margaretae, Cate- 
rinae et Mariae Magdalenae festivitatibus et in dedicatione ecclesiae supra 
dictae causa devotionis et orationis accesserint et ibidem missam audierint, 
vel pro pace universalis ecclesiae oraverint mente pia aut pro reparationibus, 
emendationibus, structuris, luminaribus, calice, ornamentis, structuris, vesti- 

10 mentis, libris, campanis vel aliis quibuscumque dictae ecclesiae necessariis 
manus porrexerint adiutrices, vel qui in bona sui corporis sanitate seu 
etiam in extremis laborantes quidquam facultatum suarum legaverint modo 
licito ecclesiae supra dictae, de omnipotentis dei misericordia et beatorum 
Petri et Pauli apostolorum eius auctoritate confisi singuli nostrum singulas 

15 dierum quadragenas de iniunctis sibi poenitentiis misericorditer in domino 
relaxamus, dum modo diocesani voluntas ad id accesserint et consensus. In 
cuius rei testimonium praesentibus nostra^ sigilla iussimus appensione muniri. 
Datum Romae, die XX. mensis Marcii^ XI indictionis, pontificatus [domini] 
Bonifacii papae YIII. anno quar^. 



20 282. 

Pest 1298 August 5. Der ungarische Beichstag, und auf cUesem 

auch die SiebenbUrger Sachsen, apud ecclesiam fratrum Minorum in 

Pest anno domini millesimo ducentesimo nonagesimo octavo, in festi- 

vitate beati Dominici confessoris, cura omnibus nobilibus Hungaris, Si- 

25 culis, Saxonibus, Comanis in unum convenientes, erl&sst ein Beichsgesetz. 

Druck: Battydn Leges eccles. II, 506 ruu^ dem Origindl der BegtdHgunga- 
urhunde des Kdnigs Wladislaus L von 1440, Ungar, Landesarchiv Budapest, -^ 
Kovachich Supplementa ad vestigia I, 91. Kovachich Sylloge decretorum I, 27. 
Fejir Codex VI, 2, 130. Demusianu Documente 532. 

30 Begeat: Knaug Monumenta II, 437. 



283. 

Klausenburg 1299 September 14. Petrus, Bischof von Sieben- 
bUrgen, tauscht die Kolozsmonostorer Abtei- Besitzungen Leske und 
Szentgyorgy gegen seine Besitzungen Nadas und Bogartdke ein. 

35 Orig. Perg. Ungar. Landesarchiv Budapest. Siegel war an rother Seidensehnur 

angehdngt. -— Auch eingeschdltet von dem siebenbUrgischen Woiwoden Nikolaus 
1368, Orig. Katholisches Pfarreiarchiv Klausenburg. 

Druck: Teutsch u. Firnhaber Sieb. Urkb. I. 210. Wengel Cod. Arpad. V, 216. 
Jakab OMeveltdr I, 30. 

14* 



212 

In rerum ecdesiasticarum agendis semper meliora prospiciuntur et 
utiliora attenduntur ad hoc, ut dei ecclesia in suo statu tuta permaneat et 
in suis bonis sit tranquilla. Pro eo nos Petrus dei gratia episcopus Tran- 
siluanus commodum et utilitatem nostri episcopatus studio soUertiori atten- 
dentes, ut populi episcopatua nostri de Elusuar, de Fenes et aliarum villarum 5 
nostrarum circimiiacentium commodius et quietius uti valeant, liberius ac 
largius in suis bonis nobis servire possint, propter hoc diiigenti deliberatione 
praemissa cum viro religioso fratre Lazaro abbate monasterii gloriosissimae 
virginis Mariae de Klus contractum permutationis de quibusdam terris Leske 
et Scentgyurg vocatis inter possessiones nostras iacentibus duximus cele- 10 
brandum, in quarum terrarum concambium quasdam villas nostras Nadasd 
et Bugarteluke vocatas, villis et terris monasterii praedicti commetaneas ab 
aliis terris nostris et possessionibus certis metis et terminis separatas et 
distinctas, abbati et per eum monasterio praedicto damus et assignamus ac 
per cartam praesentem ipsum fratrem Lazarum tamquam abbatem et legi- 15 
timum eiusdem monasterii administratorem verum dominum et legitimum 
constituimus possessorem earundem. Promittendo eidem, ut si ullo umquam 
tempore idem dominus abbas vel eius successores in terris per nos datis 
in toto impeterentur vel in parte, nos et nostri successores tenebimur semper 
ipsum dominum abbatem et monasterium in possessione quieta *) conservare 20 
et, si hoc facere non attenderemus nec possemus, tunc terrae memoratae 
nobis in concambium assignatae ad ius et proprietatem monasterii sine aliqua 
redeant quaestione. Promittimus insuper, ut abbas nunc existens et futuri 
abbates, si quando voluerint et iignis pro aedificiis in claustro faciendis vel 
pro reficiendo monasterio ac domorum in ciaustro existentium indiguerint, 25 
liberam habeant facultatem incidendi ligna in silva Leske et exportandi 
sine aliquo impedimento quotiescumque voluerint In cuius rei memoriam 
et perpetuam firmitatem hanc cartam seriem permutationis continentem 
sigillo nostro abbati et monasterio saepe fato damus et tradimus con- 
signatam. Datum in Elusuar, in festo exaltationis sanctae crucis, anno 30 
domini M. CG. nonagesimo nono. 

Auf der RUckseite von einer Hand des 15. Jahrhunderts: Permutatio 
viUarum Nadisch et Bugutel inter dominum episcopum et abbatem Lazarum 
de Clusmonstra celebrata. 

284. 35 

1JS99. Konig Andreas IIL hesUUigt die Urkunde des KSnigs 
Stephm V. von 1272 Nr. 154 mit dessen Urkunde als imior rex 
von 1264 Nr. 107 fur das CisterzienserMoster Kerz. 

EingeschdUet von Konig Otto 1306, Orig, Hermannst. Archiv, — Die Urkunde 
Otto'8 ist atuih eingeachaltet von dem Kolozsmonostorer Konvent 1494, Orig. Her- 40 
mannst, Archiv, 

Druck: F^Sr Codex VI, 2, 187, TetUsch u. Firnhaber Sieb, Urkb. I, 216. 



») 1368: qoiete. 



213 

Andreas dei gratia Hungariae, Dalmaciae, Croaciae, Ramae, Seruiae. 
Oalliciae, Lodomeriae, Comaniae Bulgariaeque rex omnibus Christi fidelibus 
praesentes literas inspecturis salutera in omnium salvatore. Ad universorum 
tam praesentium quam futurorum notitiam hanim serie volumus pervenire? 
5 quod reiigiosus vir frater Egidius abbas monasterii beatae virginis de Egrus 
ad nostram accedens praesentiam exhibuit nobis privilegium domini Stephani 
quondam illustris regis Hungariae carissimi fratris nostri patruelis super 
gratia populorum monasterii de Eerch in partibus Transsiluanis existentium 
confectum, petens a nobis cum instantia, ut ipsum privilegium ratum habere 

10 et nostro dignaremur privilegio confirmare. Cuius quidem privilegii tenor 
taUs est (Fclfft die Urkunde des Komgs Stephan V. von 1272 Nr. 154 mit 
dessdben Urhunde von 1264 Nr. 107.) Nos itaque iustis, legitimis et modestis 
petitionibus ipsius fratris Egidii favorabiiiter inclinati, praedictum privilegium 
domini regis Stephani non abrasum, non cancellatum nec in aliqua sui 

15 parte vitiatum habentes et acceptum de verbo ad verbum praesentibus 
insertum et auctoritate praesentium duximus confirmandum. In cuius rei 
memoriam perpetuamque firmitatem praesentes concessimus literas duplicis 
sigilli nostri munimine roboratas. Datum per manus fratris Anthoni de 
ordine fratrum Minorum venerabilis patris dei gratia episcopi Chanadiensis, 

20 aulae nostrae vicecancellarii dilecti et fidelis nostri, anno domini M. CC. nona- 
gesimo nono. 

285. 

1299. Brtichstuck einer Urkunde des Konigs Andreas III., m 

welcher post exustam per Saxones cathedralem ecclesiam Albensem 

25 ac capitulum eiusdem et post amissa privilegia capituli cnm sigillo 

die Grenzen der Besitzungen dieser Kirche und darunter auch die 

Grenzen zunschen Borband und Karako festgestellt werden. 

Eingeschaltet von Konig Ludxoig L 1369, enodhnt von dem siebenbiirgischen 
Woiwoden Stephan Bathori 1573 Datum Albae Juliae prima die mensiB May anno 

30 domini millesimo quingentesimo septuagesimo tertio, toelche Urkunde eingeschaitet 

ist von den Bequisitoren dea Weissenburger Kapitels 16i2 Datum feria secunda 
proxima post festum Sztanislai anno domini millesimo sexcentesimo quadragesimo 
secundo, in dem Liber metaiium, KarUburger Kapitelarchiv-ProtokoU 15, Seite 175, 
Ungar. Landesarchiv Budapest, — Die Urkunde von 1642 ist auch eingeschaUet 

35 von dem Weissenburger Kapitel 1761, Orig, Archiv der Grafen Teleki zu Maros- 

vdsdrhely. 

Druck: Kemeny Notitia I, <3C. Teutsch u, Firnhaber Sieb. Urkb. I, Seite 
LXXXL Wenzel Cod. Arpad. V, 207, Densusianu Doctmente 547. 

Unde per ipsum Ompay fluvium ascenditur inter terras capituli 
40 ab utraque parte fluvii usque ad locum ubi idem fluvius extractus fuit de 
veteri fluvio Ompay, transeuntes per villam Barbanth et per locum ipsius 
veteris Ompay in ipso exitu praedicta terra Borband commetatur terrae 
domini episcopi Sard vocatae, in cuius vicinitate per locum veteris Ompey 
in Seeg revertitur ad orientem ad tres metas terreas in fine satorum positas, 



214 

quarum una est terrae Sard, alia terrae Ompey, tertia vero terrae Borband 
praedictarum. Inde flectitiir contra septentrionem et intrat nemus Ompey 
ad arborem tuul meta terrea circumdatam. Inde transiens ipsum veterem 
fluvium Ompey in quadam vena venit ad arborem ilicis meta terrea circum- 
septam, inde ad metam terream in qua est arbor twl, inde transiens ipsum 5 
nemus cadit in viam, per quam itur adhuc ad septentrionem, iuxta quam 
ab oriente est meta terrea, unde per eandem ad duas metas, quarum una 
est in via, alia iuxta viam sub dumo ilicis ab oriente. Inde per eandem 
viam in vaUem, hinc ascendit ad montem ad tres metas terreas, quarum 
una est episcopalis, altera capituli, tertia vero hospitum de Korkou, ubi 10 
terra Borband a meridie, terra vero Sard ab occidente existunt, ubi in latere 
montis a septentrione, in vicinitate dictorum hospitum Korkou, postmodo 
vertitur contra orientem et ascendit per viam ad duas metas terreas iuxta 
viam ab utraque parte positas, quarum una est Pauli de Corkow et altera 
capituli. Inde in eodem latere septentrionali descenditur ad unam metam 15 
terream, unde venitur ad tres metas terreas, quarum una est terrae Barbanth, 
alia hospitum de Igven, tertia dicti Pauli, per quartam adhuc proceditur 
autem contra orientem in eodem latere et venitur ad metam terream divi- 
dentem terram Barbanth et terram Iguen. Unde ascenditur ad bercz ad 
tres metas, quarum una est capituli, altera hospitum de Iguen et tertia 20 
hospitum de Crakow praedictorum, ubi incipit tenere metas cum hospitibus 
de Crakow et per idem bercz vertitur paulisper ad meridiem et ascendens 
ad unam metam venit ad aliam in eodem bercz, in quo declinat iterum ad 
orientem, et venit ad duas metas terreas, unde ascendit per dorsum montis 
Eleos bercz vocati ad duas metas, inde eodem gressu ad duas metas, unde 25 
venitur ad supercilium ipsius bercz ad metam perforatam. Abinde des- 
cendit ad duas metas iuxta pirum positas, unde cadit in Morisium et per 
Morisium descendit ad metam priorem, terra*) Barbanth a meridie, terra 
vero hospitum de Crakow a septentrione remanentibus. 



286. 30 

1300 JuU 13. Der siebenburgische Bischof Petrus hezeugt, dass 
Misabeth, Witwe Herhords, die Besitzungen Varadgya und Damasfeldu 
dem Weissenburger Kapitd vermacht hat. 

Orig. Perg, KapiUlarchiv Karlsburg, Siegel war angehdngt. 

Begest : Seeredai NotiHa 19, Teutsch u. Fimhaber Sieb. Urkb. I, Seite LXXXIIL 35 
Tortinelmi tdr 1889, 577. 

Nos Petrus dei gratia episcopus Transiluanus praesentium per 
tenorem significamus quibus expedit universis, quod domina Elysabeth 
relicta comitis Herbordi filii Henninghii de Vynch inferiori volentibus et 
consentientibus filio nomine Herbordo et filia Elysabeth nuncupata ac comite 40 
Daniele filio Chelonis fratre eiusdem dominae necnon et comite Anch de 

Vorlage: teixae. 



215 

Vinch inferiori ac Petro plebano de Sebus filio comitis Wasmbldi astantibns 
praesentia personaii coram nobis constituta deum habens prae oculis et 
cogitans de supremis de possessione comitis Herbordi qiiondam mariti sui 
praelibati ad eam devoluta, qui divino vocante iudicio viam universae camis 

5 est ingressus, Warda vocata simul cum terra Damasfeldu nuncupata, ubi 
ecclesia lapidea in honore sanctae trinitatis est constructa, quae de bonis 
mariti sui supra scripti et propriis sunt comparatae, talem ordinationem 
fecisse et ex voto quod praesentibus confirmat firmiter observaturam pro- 
misisse est confessa, videlicet quod si ipsa mortua filius et filia superviverent 

10 et eos successu temporum absque heredum solatio decedere contingeret aut 
tractu temporis successores seu heredes eorundem filii videlicet et filiae 
utriusque sexus tam de linea feminina quam masculina, ex tunc dicta pos- 
sessio Warda simul cum terra Damasfeldu supra dicta cum omnibus adia- 
centiis et utilitatibus, molendinis, vineis, silvis, nemoribus, pratis ac portu 

15 navium cum naulo ad ipsam villam Warda pertinenti et aliis pertinentiis 
omnibus ad ipsas Warda et Damasfeldy quomodoiibet spectantibus, ex voto 
et ordinatione nunc facta in ius et proprietatem capituli ecclesiae nostrae 
devolverentur ipso facto. Si vero praedictos filium et filiam cum tota posteri- 
tate eorundem adhuc ipsa vivente debita naturae solvere contingeret et prae- 

20 dicta domina Elysabeth superviveret, ex tunc praefatas possessiones Warda 
et Damasafeldy cum omnibus utilitatibus pertinentiis et adiacentiis pacifice 
et quiete absque omni humano impedimento libere possidebit, relicturam ac 
donaturam, immo donationem ex nunc factam effectui mancipaturam. Si autem 
ipsa domina Elysabeth instinctu spiritus sancti dictas possessiones viva voce 

25 et voluntarie resignare voluerit et recedere ab eisdem possessionibus, ex 
tunc capitulum ecclesiae nostrae et fratres de eodem quinquaginta marcas 
fini argenti eidem dominae plene et integre dare debent pro voluntate sua 
distribuendas vel habendas, sicut ex voto se astrixit, ut superius est ex- 
pressum, praedicto capitulo ecclesiae nostrae se promisit, et ne in hoc casu 

30 voto suo ex nunc ordinato et sollennisato malitia hominum possit aliquatenus 
obviare, cum casus fortuiti et inopinabiles non possint praevideri, si ipsam 
morte improvisa transire ex hoc saeculo contingeret, dictas possessiones in 
ius et proprietatem dicti capituli nostri ex nunc vult transferri, contradictione 
cniuslibet non obstante. Hoc adiecto, quod fratres de capitulo nostro 

35 memorato supra dictas quinquaginta marcas fini argenti pro remedio animae 
comitis Herbordi mariti sui et suae necnon et filiorum ac filiae seu totius 
posteritatis distribuere tenebuntur modo infra scripto. Decem videlicet marcas 
dabunt fratribus Praedicatoribus de domo Albensi ad opus ecclesiae beatae 
virginis, decem fratribus Heremitanis sancti Augustini de conventu Albensi 

40 ad opus ecclesiae beati Stephani, quinque marcas fratribus Praedicatoribus 
de Cybinio ad opus ecclesiae sanctae crucis, quinque marcas fratribus 
Minoribus ad opus ecclesiae sanctae Elysabeth, decem fratribus Praedicatoribus 
in Vinch existentibus, si in conventum usque ad completionem conditionum *) 
supra dictarum^) fuerit erectus idem locus, sin autem quinque marcas £ra- 

45 ») Vorlage: conditionem. 

«) FMt. Siehe Nr. 287, 



216 

tribus illic residentibus et quinque fratribus de Candela ac decem fratribus 
Praedicatoribus de Segusvar, nec prius adire debent possessiones memoratas, 
nisi prius quinquaginta marcAe praenotatae secundum modum ante dictum 
plene et integre fuerint persolutae. Ceterum totam ordinationem factam de 
verbo ad verbum totum capitulum ecclesiae nostrae nullo de fratribus 
contradicente humiliter cum gratiarum actione coram nobis gratanter accep- 
tavit. In cuius rei gestae testimonium ad petitionem partis utriusque prae- 
sentes appositione sigilli nostri fecimus communiri. Datum Albae, in festo 
beatae Margaretae virginis, anno domini M. CCC. 



287. 10 

1300 Juli 13, Das Weissenburger Kapitd bezeugt, dass Elisabeth, 
Witwe Herbords, die Besitzungen Varadgya und Damasfeldu dem Ka- 
pitel vermacht hat. 

Orig, Perg, Kapitelarchiv Karlsburg, Cista capituli Fasc. 2 Nr. 32. Siegel 
war an weisser Hanfschnur angehdngt. Ein zweites Orig. Perg. mit gleicher Be- 15 
siegelung ebendaselbst unter Signatur: Cista capituli Fasc. 5 Nr. 16. 

Druck: Szeredai NotiHa 17. Fejh Codex VII, 2, 206. Teutsch u. Firnhaber 
Sieb, Urkb, I, 218. Wenzd Cod. Arpad. F, 247. Densusianu Documente 550. 

Begest: T6rUndmi tdr 1889, 577. 

[N]os*) capitulum ecclesiae beati Mychaelis archangeli Transsiluanae 20 
memoriae commendantes tenore praesentium quibus expedit significamus 
universis, quod domina Elisabeth relicta comitis Herbordi filii Henningii de 
Vinch inferiori, volentibus et consentientibus filio nomine Herbordo et filia 
Elisabeth nuncupata, ac comite Daniele, filio Chelonis fratre eiusdem dominae 
necnon et comite Hanch de Vinch inferiori ac Petro plebano de Sebus, filio 25 
comitis de Wasmodi, astantibus praesentia personali coram nobis constituta, 
deum habens prae oculis et cogitans de supremis, de possessione comitis 
Herbordi quondam mariti sui praelibati ad eam devoluta, qui divino vocante 
iudicio viam universae carnis est ingressus, Warda vocata, simul cum terra 
Damasafeldu nuncupata, ubi ecclesia lapidea in honore sanctae trinitatis est 30 
constructa, quae de bonis mariti sui supra scripti et propriis sunt comparatae, 
talem ordinationem fecisse et ex voto quod praesentibus confirmat firmiter 
observaturam promisisse est confessa, videlicet quod si ipsa mortua filius 
et filia superviverent et eos successu temporum absque heredum solatio 
decedere contingeret aut tractu temporis successores seu heredes eorundem 35 
filii videlicet et filiae utriusque sexus tam de linea feminina quam mascu* 
lina, ex tunc dicta possessio Warda simul cum terra Damasafeldu supra 
dicta cum omnibus adiacentiis et utUitatibus, molendinis, vineis, sQvis, ne- 
moribus, pratis ac portu navium cum naulo ad ipsam viUam Warda per- 
tinenti et aUis pertinentus omnibus ad ipsas Warda et Damasafeldu quo- 40 
modoUbet spectantibus ex voto et ordinatione nunc facta in ius et pro- 

^) Baum f&r N leer gelassen. 



217 

prietatem nostram devolverentiir ipso facto. Si vero praedictos filium et 
filiam cum tota posteritate eorundem adhuc ipsa vivente debita naturae 
solvere contingeret et praedicta domina Elysabeth superviveret, ex tunc 
praefatas possessiones Warda et Damasafeldu cum omnibus utilitatibus per- 

5 tinentiis et adiacentiis pacifice et quiete absque humano impedimento libere 
possidebit, relicturam ac donaturam, immo donationem ex nunc factam eflFectui 
mancipaturam. Si autem ipsa domina Elisabeth instinctu spiritus sancti 
dictas possessiones viva voce et voluntarie resignare voluerit et recedere 
ab eisdem possessionibus, ex tunc nos quinquaginta marcas fini argenti 

10 eidem dominae plene et integre dare debemus et tenemur pro voluntate sua 
distribuendas vel hsAendas, et ne in hoc casu voto suo ex nunc ordinato 
et sollennisato malitia hominum possit aliquatenus obviare, cum casus for- 
tuiti et inopinabiles nullatenus praevideri possint, si ipsam morte improvisa 
transire ex hoc saeculo contingeret, dictas possessiones in ius et proprie- 

15 tatem sive dominium nostrum ex nunc vult transferri, contradictione cuius- 
libet non obstante. Hoc adiecto, quod nos supra dictas quinquaginta marcas 
fini argenti pro remedio animae comitis Herbordi bonae memoriae mariti 
sui et suae necnon et filiorum ac filiae seu totius posteritatis distribuere 
tenebimur modo infra scripto. Decem videlicet marcas dabimus fratribus 

20 Praedicatoribus de domo Albensi ad opus ecclesiae beatae virginis, decem 
fratribus Heremitanis sancti Augustini de conventu Albensi ad opus ec- 
clesiae sancti Stephani protomartyris, quinque marcas fratribus Praedica- 
toribus de Cybinio ad opus ecclesiae sanctae crucis, quinque marcas fratribus 
Minoribus de eodem ad opus ecclesiae sanctae Elysabeth, decem fratribus 

25 Praedicatoribus in Vinch existentibus, si in conventum usque ad comple- 
tionem conditionum supra dictarum fuerit erectus idem locus, sin autem 
quinque marcas fratribus illic residentibus et quinque fratribus de Candela 
ac decem fratribus Praedicatoribus de Seguswar et sic complebuntur quin- 
quaginta marcae superius nominatae, nec prius adire debemus possessiones 

30 memoratos, nisi prius quinquaginta marcae saepe dictae secundum modum 
praenotatum plene et integre fuerint persolutae. Ceterum totam ordinationem 
factam de verbo ad verboim nos nullo de nobis contradicente benevole cum 
gratiarum actione gratanter duximus acceptandam. In cuius rei gestae testi- 
monium praesentes concessimus literas munimine nostri sigilli roboratas. 

35 Datum in festo beatae Margaretae virginis, anno domini millesimo tre- 
centesimo. 



288. 

Um 1300. Cotnes Weynrich und Genossen berichten den Ka- 
nonikem von Weissenburg Uber das zunschen Ban Simon und Comes 
40 Nikolaus betreffend die Todtung des Comes Petrus von Weisskirch 
gescMossene Uebereinkommen. 

Orig, Perg. Kapitelarchiv Karhburg. Siegtl waren auf der BHckseite auf" 
gedrHekt. — Die Urkunde wird sich in die Zeit um das Jahr 1300 einreihen lassen. 



218 

Ban Simon, 1317 genanni, scheint 1325 bereits geatorben zu sein, Comes Winrieua 
und Comes Petrm sind zum Jahre 1280 bezeugt, wdhrend Domherr Vincenciua 
und Archidiakon LaurendtM innerhalb der Jahre 1300 bis 1320 genannt ioei'den. 
Sieh Nr. 197 von 1280, dann Urkunden von 1317 und 1325; Vereitisarchiv Neue 
Folge XIX, 139; Schematismus cleri dioec. Tramsilv. LIV. 5 

R^everendis in Christo dorainis] Albensis capituli canonicis scilicet 
magistro Yincencio Arnoltque raagistro et magistro L[aurencio et] uni- 
versitati dorainorum eiusdem ecclesiae comes Weynrich^), Petrus de Dala, 
Nicolaus de [ ]*) comites salutem et quidquid poterint obsequii et 

honoris. Complacuit communitati Siculorum, quod supra morte comitis 10 
Petri') de Alba ecclesia inter Svmonem baan et comitem Nicolaum de 
Apoldia pacem et satisfactionem ordinarent et rebus allatis ipsius fieret 
restaurum scilicet pro corporis occisione viginti quinque marcas veluti 
decem nobiles mediam solutionem ac equum valentem decem marcas cum 
clipeo et paulio et de rebus ceteris, quas volumus ipsum recepisse exhibet 15 
purgationem ut') iurisdictionis ordo exquirit et promisit coram vobis ter- 
minum satisfactionis praenotare et de spoliis, quae Symonis baan filius 
Johannes cum suis complicibus ob nostrum detrimentum commisit in quinque 
nostris villis incendiis et rapinis expurgare cum viginti quinque personis 
in nobilitate sibi assimilantibus se compromisit*) duplici iuramento, primum 20 
pro spolio, secundum pro incendio '^) praedictis cum ') personis, quia si facere 
non praesumit pro quolibet iuramento centum marcas dare repromisit, et si in 
supra dicto promisso constantia tenuit, de damnis per nos ac nostros sibi 
illatis vestrae discretioni iudicium ac ordinationem, sicuti confidimus, com- 
mitteremus. Ac insuper diffinitum est per providorum praeordinationem 25 
virorum, quod si praenotatam pecuniae summam pro morte praefati comitis 
beatae memoriae Petri de Alba ecclesia sub tempore termini compendiosi 
non dederit, dupliciter persolvere se obligavit et termini praefixi est dies, 
cum regis exercitus susceperit descensum, et si in universo praedicto pro- 
misso fidem non servaverit diffinitum est,') quod nos cum Siculis in suis 30 
villis et hereditatibus vestra cum deliberatione sumus recepturi. Insuper 
quod non talibus nobilibus debeat se expurgare, qui in nostro damno actores 
exstiterunt, et quidquid praesenti literae non intricavimus, a Siculorum 
nuncio ac praesenti didicetis. Itera vestram attentius honestatem dignum 
duximus *) exhortandum, ut in quocumque factum nostrum seu in literis vel 35 
in aliis vestris promotionibus ad proficuum nobis perducere possitis ') eflfectum 
pro nostri famulatus exhibitione fieri postulamus. 

Auf der RUckmte Adresse: Universitati dominorum canonicorum 
Albensis ecclesiae. 



») Weynr h sicher, die durch Feuchtigkeit beschddigte Stelle reicht fiir 2 Buch- 40 
staben aus. 

") LHcke 16 Centimeter. 

•) Ueber der Zeile nachgetragen. 

*) Vorlage: c^misit 

^) Hierauf Baaur, wo wahrscheinlich ou gestanden, 45 



219 

289. 

MuhUmch 1301 Juni 3. Der Muhlbacher Bath verspricht den 
Hermannst&dtern freien Verkehr durch sein Gehiet, 

Ahschrift: CoUectio Rosenfeld BrukenthaVsches Museum Hertnannstadt nach 
5 dem Orig, in der handschriftlichen Sammluny des Johann Michael Soterius von 

Saehaeriheim, 

Druck: Vereinsarchiv Neue Folge XIII, 164, 

Providis viris et honestis dominis et amicis eomm carissimis, iudici, 
iuratis ac universis populis de Cibinio salutem et amicitiam paratam cum 

10 honore. Recepimus literas vestras honore quo decuit, quibus quidem per- 
lectis intelleximus, quomodo vos petitis, nos immo rogatis, ut hinc inde 
euntes et redeuntes vestros consocios nostrum medium salvis rebus et per- 
sonis transire permitteremus. Et quia nos die noctuque deum cum suspirio 
oramus, ut pacem tranquillam omnibus nostris reddat, igitur vos assecuramus 

15 et affidamus data sub bona fide, ut quilibet vestrum secure et quiete ac 
padfice veniant et redeant harum nostrarum testimonio literarum. Scripta 
in Sebus, feria sexta post festum sacratissimi corporis Christi, anno millesimo 
trecentesimo primo. 

ludex, iurati et universi hospites de Sebus vestri in omnibus. 



20 290. 

1301 Oktober 20. Das Weissenburger Kapitel hezeugt, dass 
Woiwode Ladislaus seine Besitzung Bun und die H&lfie der terra 
Ujlak gegen Deisfalva, Csavas, Danyan, Hagmas und Kurtwelesteleke 
an Comes Nikolaus abgetreten hat. 

25 Druek: Fejir Codex VIII, 1, 75 nach Cornides Manuskr, ColL diplom. II 

nach der Beglaubigungsurkunde des Weissenhurger Kapitels von 1500, und VI, 
2, 322, wo Fejhr dls QueUe Comides* eine Beglauhigungsurkunde desselhen Kapitels 
von 1560 hezeichnet. 

UnvoUstdndig : S^aho SzSk. oklevHtdr I, 32. 

dO Capitulum ecclesiae beati Michaelis archangeli Transiluanae universis 

Christi fidelibus praesens scriptum inspecturis salutem in omnium salvatore. 
Ad universorum notitiam tam praesentium quam futurorum harum serie 
volumus pervenire, quod Ladislao vaivoda Transiluano et comite de Zonuk 
a parte una et comite Nicolao filio Dees pro se et pro Paznano fratre suo 

35 ex altera coram nobis personaliter constitutis, idem Ladislaus vaivoda et 
Nicolaus super quibusdam possessionibus suis infra nominatis concambium 
huiusmodi inter se ipsos fecisse sunt confessi. Dictus scilicet Ladislaus vai- 
voda quandam possessionem suam hereditariam in comitatu de Ktikellew 
existentem Bwn vocatam et medietatem cuiusdam terrae Yilak nuncupatae 

40 sed metis terrae Bwn inclusam, cviius terrae Bwn et praedictae medietatis 



220 

terrae Yilak metae sic distinguuntur. Scilicet prima meta fluvium Klikellew, 
qui dividit terram Bwn a terra Nonec vocata, a parte vero terrae Sugus 
distinguit ipsam metam Seguswar; item quidam birch veniens in superiori 
parte ouiusdam fontis qui dicitur Hidegkut^ qui dividit terram Hetwr ab 
ipsa terra Bwn. In eodem birch tendendo usque ad metam quae est in 5 
birch super Meeznestpataka, qui dividit ipsam terram Bwn ab terra Nadas, 
item altera Simonis vaivodae dividit meta ipsius Bwn quae est super Weich- 
kefero a parte vero Thylegh metam Bwn distinguit fluvius Vilak, prout 
ipse fluvius dividit a Thylegh medietatem dictae terrae Yilak ad terram 
Bwn. A parte vero terrae Sard dividit meta ipsius terrae Bwn, quae iacet 10 
in medio earundem, et inde venitur super uno birch, pervenit ad ipsum 
fluvium Ktikellew praenotatum in latere ipsius birch descendendo. Confessus 
est cum omnibus utilitatibus et pertinentiis suis dedisse et tradidisse Nicolao 
lilio Dees et Paznano fratri eius in modum permutationis et concambii per 
eos, heredes eorundem heredumque suorum successores iure perpetuo pos- 15 
sidendam et habendam. In cuius quidem terrae Bwn et medietatis terrae 
Yilak praedictae concambium praelibatus Nicolaus tam pro se, quam Paznano 
fratre suo confessus est coram nobis, quasdam possessiones suas hereditarias 
prout dicit Deesfalva, Chawas, Danyan, Hagmas et Kurtwelesteleke vocatas 
dedisse et tradidisse ipsi Ladislao vaivodae suisque successoribus modo 20 
simili perpetuo possidendas, tenendas et habendas. Quarum terrarura metae 
taliter distinguuntur, sicut dicit videlicet prima meta incipit in loco, qui 
dicitur Haranglabpotokatw, et tendit in eodem rivulo usque in Kurtwelteluke. 
Deinde ascendit ad unum birch, qui dicitur Kuzbirch, qui distinguit terram 
Hagmas a terra Haranglab. Dehinc a terra Hagmasfew Kiizbirch dividit 25 
terram Belus, Danyan vero iuxta veteres metas et antiquas, quibus idem 
et praedecessores sui possederunt, quae distinguunt ipsam terram Danyan 
a tei;ra Nicolai, filii Paznan, Nepeth vocata. Item Chawas eodem modo 
iuxta veteres metas, quae currunt et dividunt inter terram magistri Mys, 
Barnad vocatam et terram Chawas memoratam. Et deinde pervenit ad flu- 30 
vium Ktikellew et sic metae praedictarum terrarum terminantur et distin- 
guuntur prout dicit. Assumens idem Ladislaus vaivoda ut si dictum Nicolaum 
et fratrem eius et heredes eorundem in praedictis terris impedimentum 
aliquod recipere contingeret vel turbationem supra ipsa possessione, abinde 
propriis laboribus et expensis ipsos expedire teneretur et in pacifica pos- 35 
sessione conservare. Quam quidem obligationem dictus Nicolaus pro se et 
fratre suo praelibato de possessionibus per ipsos Ladislao vaivodae traditis 
similiter assumpsit observandam, videlicet quod a quolibet in ipsis posses- 
sionibus Ladislaum vaivodam molestare volentibus propriis laboribus et 
expensis tenebitur expedire et in possessione pacifica conservare. In cuius 40 
rei testimonium et robur perpetuum ad petitiones partium literas nostras 
praesentes concessimus sigilli nostri munimine roboratas. Datum sexta feria 
proxima post festum Lucae evangelistae. Stephano praeposito, Gregorio 
cantore, Yincentio custode, Benedicto decano existentibus, anno domini 
mUlesimo trecentesimo *) primo. 45 

') VorUige: tercentesimo. 



221 

m. 

Broos 1302 Januar 30. Germanus, Minoritenkustos in Sieben- 
biirgen, berichtet dem ungarischen Minoritenprommial Haymon iiber 
Steuereinsammiung des Bischofs Fetrus. 

5 Orig. Ferg. Kapitelarchiv KarUburg. Siegel spitzoval, Durchmesser beUdufig 

4'6 und 2-6 Ceniimeter, toeissea Wachs, war auf der BHckseite aufgedruckt. — 
Das InkamoHonsjahr 1302 tvird sich hegranden lasaen wie folgt. Die Urkunde 
f&at in die Amtaunrksamkeit des siebenburgischen Bischofs Petrus 1284 bis 26. No- 
vember 1307, wdhrend welcher nur ein pdpstlicher Legat um die Zeit der puri- 

10 ficatio beatae virginis fUr Ungarn genannt wird, NVcolaus, Bischof von Ostia 

und Vdletri. Derselbe erhielt seine Ertiennung zum Legaten in Ungarn am 13. Mai 
1301 und fungirte auch im Jdhre 1302, im Juni in Ofen, 12. Oktober 1302 fHir 
siebenbUrgische Parteien in Wien. Sieh Theiner Mon. Hung. I, 385. Hier Nr. 297. 
Haymon ist als minister provincialis ordinis Minorum in provincia Hungari^ /tlr d<is 

15 Jahr 1308 bezeugt. Mon. Vaticana Hung. Series I, Tom. II, 114. 

Begest: Tdrtinelmi tdr 1889, 578. 

Reverendo in Christo patri fratri Haymom ministro provinciae 
Vngariae frater Germanus custos de partibus Transiluanis reverentiam de- 
bitam et devotam cum obedientia filiali. Socundum status mei conscientiam 

20 reverentiae vestrae scribo, quod dominus Petrus dei gratia episcopus Tran- 
siluanus non aliquo spiritu contumaciae vel inobedientiae ductus de pecunia 
in taxatione super ipsum et clerum suae diocesis imposita satisfacere ne- 
gligit, sed impacati temporis qualitas impedit, ne pecunia possit ad dominum 
legatum pervenire, pro certo tenentes, quod fide conspeximus occulata qua- 

25 draginta marcas pro expensa domini legati in unum congregatas et in bona 
custodia conservari, ut captata opportunitate ipsi domino legato praesententur, 
nec adhuc^) modus aliquis est inventus. Ex parte enim domini episcopi 
centum marcae sunt paratae, ex parte fratrum suorum de capitulo residua 
autem pars praescriptae pecuniae a clero suae diocesis est exacta, et fideliter 

30 laborat, ut si amplius poterit, requiret et recipiet ab eisdem. Quare reve- 
rentiam vestram peto, ut in omnibus quibus potestis eidem apud dominum 
legatum assistatis, dilector enim noster est et totius ordinis specialis. Datum 
in Warasio, tertia feria proxima ante festum purificationis beatae virginis. 

Auf der Buckseite Adresse : Reverendo in Christo patri fratri Hay- 
35 moni ministro provinciae Yngariae. 

m. 

1302 Februar 18. Das Grosswardeiner Kapitel bezeugt, dass Comes 
Bozouch die viUa Baassen dem Weissenburger Kapitel geschenkt hat. 

Orig. Perg. Kapitelarchiv Karlsburg. Siegel war angehdngt. Das Original hat 
40 Liicken, der untere Theil, damit die unterste Zeile und das Siegel, sind abgeschniUen. 

UnvoUstdndig : Szeredai Notitia 20. Vejtr Codex VIII, 1, 106. 

Begest: Vereinsarchio Neue Folge XII, 261. Tdrtindmi tdr 1889, 578. 

*) Vorlage: aduch. 



222 

Capitulam ecclesiae Waradlensis omnibus Christi fidelibus ad quos 
praesentes pervenerint salutem in omnium salvatore. Ut silvae foliis pronos 
mutan[ ] *) prima cadunt, sic verborum vetus interit aetas et iuvenum 

ritu florent modo nata vigentque debemus morti nos nostraque. Ne igitur 
res gestae in tempore et maxime oblationes honori divino r[ ]*) ©x 5 

pia devotione prodeuntes ad instar cadivorum foliorum simul labantur cum 
tempore, provida hominum sagacitas adinvenit, ut rei gestae series redigatur 
in scriptis pro rei memoria peren[ni.]*) Proinde ad praesentis aetatis et 
futurae posteritatis notitiam praesenti scripto volumus pervenire, quod comes 
Bozouch filius Inok nobilis coram nobis personaliter constitutus prospectum 10 
habens [ ]*) creatoris sui reminisCens diemque messionis extremae 

misericordiae operibus cupiens praevenire votum suum dudum emissum ex- 
solvens, cum iam in diebus suis processisset et heredum careret solatio, 
ecclesiam beati Mychaelis archangeli in Alba Transsilvana sibi in heredem 
adoptavit, villam suam Bozna vocatam in comitatu de Kukullu inter fluvios 15 
Kukullu existentem, quam ex coUatione domini Stephani regis Hungariae 
inclitae recordationis mediante privilegio eiusdem confirmato etiam privilegio 
domini Ladizlai regis ciarae memoriae et aliis instrumentis, quibus median- 
tibus dixit se possidere, pro remedio animae suae et suorum capitulo prae- 
dictae ecclesiae confessus est se dedisse, donasse et reliquisse, perpetuo et 20 
irrevocabiliter possidendam, et ipsa privilegia ac instrumenta, quibus median- 
tibus possedit, simul cum ipsa villa iam a quarto anno statuisse ad manus 
capituli supra dicti. Et ut [haec] donatio et collatio tam salubris perpetuo 
perseveret, praesentes ad instantem petitionem eiusdem concessimus literas 
sigilli nostri munimine roboratas. Datum in dominica Circumdederunt, anno 25 
domini M. C 6 C secundo. Demetrio praeposito, Invanka lectore, Chanadino 
[cantore, Martino custode existentibus].*) 



m. 

1302 Februar 18. Propst Martin und der Konvent der Prae- 
monsiratenser von Grosswardein bezeugen, dass Comes Bozouch die 30 
viUa Baassen dem Weissenburger Kapitel geschenkt hat. 

Orig, Perg, Kapitelarchiv Karhburg. Siegel war angehdngt, jetet mU einem 
Stiick Pergament abgeschnitten, 

Begest: Tdrtinelmi tdr 1889, 578. 

Martinus praepositus et conventus sancti Stephani de promontorio 35 
Waradiensi omnibus Christi fidelibus praesens scriptum inspecturis salutem 

*) lAicke, 2-5 Centimeter breit. 
«) 1-8 Centim. 
») 1-4 Centim. 

«) 3 CenUm. 40 

*) Vgl. die Urkundcn des Orosswardeiner Kapitels vam 18. Februar 1300 in 
Codex patrius VI, 465 und vom 27. Juni 1303 in Haeai oJdeviUdr 178. 



223 

in eo qui sceptro regio gloriantibus dat salutem. Aequitatis ratio suadet 
et iuris ordo postulat et requirit, ut quid cuiquam donatur iustis causis et 
titulis intervenientibus vel transfertur, id solidum firmumque debeat per- 
manere) praesertim cum aliquid in ius et proprietatem sacrosanctae ecclesiae 

5 matris nostrae quae nos in Christo regeneravit pia consideratione conceditur 
vel transfertur. Quicquid enim in usus pios impenditur id non amittitur, 
sed potius conservatur, cum taliter faciendo in caelis thezaurizari dicatur, 
ubi nec tinea demolitiir nec fures efifodiunt vel furantur. Proinde ad uni- 
versorum notitiam harum serie volumus pervenire, quod vir nobilis comes 

10 Bozouch filius Inok coram nobis personaliter constitutus, cum iam in diebus 
suis processisset et heredum careret solatio cuperetque talentum sibi traditum 
cum multiplicato fructu domino reportare et diem messionis extremum mi- 
sericordiae operibus praevenire, ecclesiam beati Mychaelis archangeli de 
Alba Transsiluana sibi in heredum adoptavit, villam suam Bozna vocatam 

15 in comitatu de Kukullu inter fluvios Eukullu existentem, quam ex donatione 
domini Stephani regis Hungariae recordationis inclitae mediante privilegio 
eiusdem confirmato, nibilominus privilegio domini Ladizlai regis clarae me- 
moriae et aliis instrumentis quibus mediantibus dixisse possidere, pro remedio 
animae suae et suorum capitulo praedictae ecclesiae confessus est se dedisse, 

20 donasse et reliquisse perpetuo et irrevocabiliter possidendam, ipsa etiam 
privilegia et instrumenta quibus mediantibus possedit simul cum ipsa villa 
iam a quarto anno statuisse ad manus capituli supra dicti. Ut autem haec 
donatio et collatio tam salubris perpetuo perseveret, praesentes ad instantem 
petitionem eiusdem concessimus literas sigilli nostri munimine roboratas. 

25 Datum in dominica Circumdederunt, anno domini M. CCC. secundo. 



294. 

Weissenburg 1302 Juni 6. Der siebenburgische Bischof Petrus be- 
statigt den van mei Erzbischqfen und acht Bischofen der Kirche der 
Predigermdnche zu Sch&ssburg 1298 Nr, 281 verliehenen Ablassbrief 

30 Eingetragen in den gtnannten Ahlasshrief, Orig. Evangelisches Kirchenarchiv 

Augsb. Bek. Schdssburg. Siegel war innen aufgedruekt. 

Nos Petrus dei gratia episcopus Transsiluanus onmes indulgentias 
et singulas coepiscoporum nostrorum datas et concessas in diocesi nostra 
et praesentibus insta[urantes] ratas et gratas habemus, nostrum praebentes 
35 assensum ipsas approbamus et appositione sigilli nostri confirmamus, quadra- 
ginta dienim indulgentias ex parte nostri eisdem adiungentes excepto festo 
beati Mychaelis archangeli, quod ob reverentiam et honorem ecclesiae nostrae 
cathedralis nobis reservamus. Datum Albae, in festo beati Yyncencii mar- 
tyris, anno domini M. 666. secundo. 



224 

295. 

Weissenburg 1302 September 4. Der siebenburffische Bischof 
Petrus iiberl&sst dem Weissenburger Kapitel den Zehnten van £e- 
rechnuJc und Schergied. 

Orig. Perg. Kapitelarchw KarUhurg. Siegel toar an weiss-roiher Hanfschnur 5 
angehdngt. 

Druck: Szeredai Series 57. Szeredai Notitia 20. Fejir Codex VIII, 1, 102. 
Densusianu Documente 562. 

Begest: Tdrtinelmi tdr 1889, 578. 

Nos Petrus dei gratia episcopus Transsiluanus praesentium per 10 
tenorem significamus quibus expedit universis, quod cura fratres nostri de 
capituio decimas de viUis eorundem videlicet de Kerechnuk et de Chergoud 
integre percipere permitteremus nos petivissent, eodem modo, sicut in 
Enudino et in Woyasd necnon in Barbantina villa ac aliis viUis eorundem 
percipiunt et perceperunt ab antiquo, nos volentes conscientiam nostram 15 
purgare in hac parte iuramento ipsorum commisimus, ut si ipsi dictas 
decimas habere deberent et percipere modo supra dicto, ex tunc easdem 
decimas super iuramento eorum pacifice et quiete eisdem relinqueremus 
percipiendas et habendas super hoc termino et die certo assignato, quo 
quidem termino dominus Johannes dictus Siculus tunc decanus eorundem 20 
in animas omnium in stallo suo sicut est moris, tactis sacrosanctis evan- 
geliis, coram capellano nostro Thoma sacerdote per nos ad hoc specialiter 
deputato praestitit sacramentum. Unde saepe dictas decimas de villis Kerecnuk 
et Chergoud praelibatis eisdem fratribus nostris pacifice et quiete duximus 
relinquendas ad percipiendum et habendum pleno iure modo saepe dicto. 25 
In cuius rei testimonium literas nostras praesentes concessimus sigilli nostri 
munimine roboratas. Datum Albae, feria tertia proxima ante festum nativi- 
tatis beatae Mariae virginis, anno domini millesimo trecentesimo secundo. 

Auf der BHckseite von einer Hand des 15. Jahrhunderts : Super decima 
Kerechnek et Cherged. 30 



296. 

1302 September 25. Die Hermannstddter Oauversammlung ur- 
kimdet uber die FfarrerwaM zu Kastenholz. 

Orig. Perg. Kapitelarchiv Hermannstadt. Siegel, rund, Durchmesser 6'2 CenH- 
meter, weisses Wachs, an Pergamentstreifen angehdngt. Dasselbe ist das diteste 35 
bekannte Exemplar des dltesten Hermannstddter Provimialsiegels. Im Siegelfeld 
vier Mdnner, zwei stehend, zwei knieend, welche eine Krone halten. Umschrift 
kapital: f SIGILrLVM CIBINIENSJIS PROVINCIE AD R[ETENENDAM CX)RONAM.] 
Abgebildet: Eder De initiis Titelblatt und hiernadh Szabd Az erd. szdszok 104 und 
Siebmachers Wappenbuch Lieferung 230 Tafel 2. 40 

Druck: SdhuOer Arehiv I, 281. 



225 

Universitas provincialium sedis Cybinii et ad ipsos pertinentes uni- 
versis Christi fidelibus quibus praesentes ostenduntur salutem in eo, qui 
est omnium honorum retributor. Cum memoriae novercatur oblivio dignum 
est, ut acta temporaliter et gesta testimonio scripturarum fulciantur, proinde 
5 ad universorum notitiam tam praesentium quam futurorum harum literarum 
serie volumus pervenire, quod cum plebania beatae Mariae virginis de 
Castenholz per mortem plebani ipsorum ibidem de iure vacasset, et de facto 
populi et plebizani eiusdem villae pari voto concordantes et tamquam pa- 
troni de electione futuri plebani pertractantes, in personam filii nomine 

10 Petri comitis Danyelis de eadem nullo discordante concordarunt et in unum 
convenerunt, quod eundem Petrum suum in plebanum elegerunt Quem 
post huiusmodi concordem et uniformem electionem tamquam filium obe- 
dientiae viro honorabili domino Walbruno decano Cybiniensi praesentaverunt 
supplicando, ut ipsum Petrum ad eandem plebaniam confirmar[e dignajretur. 

15 Quem Petrum ipse dominus decanus conspexit in nimia iuvenili aetate esse 
constitutum, ait, quod iuxta canonicas sanxio[nes eande]m plebaniam tam 
in puerili aetate non posset retinere neque posset confirmari, sed illi bene 
reciperent plebanias et confirmationes qui [in tajnta matura aetate essent 
constituti qui a tempore suarum confirmationum infra revolutionem an- 

20 nualem in summum sacerdotii honoris gradum legitime valerent promoveri. 
Tandem praemissus dominus decanus ad nostras humilimas petitiones incli- 
natus eundem Petrum coram dominis et confratribus suis ipsius capituli 
Cybiniensis ad eandem plebaniam de Castenholz confijrmavit, tali namque 
vinculo mediante, quod de cetero in capitulo Cybiniensi numquam alicui 

25 puero non habili neque habenti aetatem plebaniam recipiendi plebania nulla 
debet dari neque confirmatio deprecari, quod inquam vinculum asstimpsimus 
et promisimus in filios filiorum nostrorum et perpetue observare et tenere, 
et quod praehabitus tenor ratus, gratus et irrefragabilis perenniter perseveret. 
In cuius rei memoriam perpetuamque firmitatem praesentes conscribi fecimus 

30 et nostri pendentis sigilli munimine roborari. Datum proxima tertia feria 
ante festum beati Michaelis archangeli, anno domini millesimo treeentesimo 
secundo. 

297. 

Wien 1302 Oktober 12. Nikolatis, p&pstlicher Legat, nimmt die 
35 Predigermonche und Minoriten von Hermannstadt gegen Vasmundtis, 
Comes von ScMssburg, und dessen Sohn Michael in Schutz. 

Orig. Perg. KemSny Diplom. autogr. I. Siegel war angehdngt. — Die Urkunde 
gehdrt weder in das Jdhr 1397, toie Keminy, Diplom. supplem. III, 391, Beschner, 
Diplom. X, 22 und Szabo in Tortenelmi tdr 1889, 735 annehmen, noch in das Jahr 

40 1303, wie Fabritius, Urkb. 4, angibt, sondern in das Jahr 1302. In den Jahren 

1301 und 1302 wird Nikolaus, Bischof von Ostia und Vdletri, aU Legat fHr 
Ungarn genannt, Fejer Codex VI, 2, 318, Theiner Mon. Hung. I, 385 ff., wdhrend 
im Jahre 1397, unter Papst Bonifaz IX., Philipp, dann Angelus Bischof von 
Ostia und Velletri ist. Papst Bonifaz VIIL hat bekanntlich von 1294 Desember 

45 24 bis 1303 Oktober 11 regiert. 

Urkimdenlmch. 15 



226 

Drwk: FdbrUius Urkb, 4. 
Begest: TdrUndmi tdr 1889, 735, 

Venerabili in Christo patri . • dei gratia episcopo Transilvano frater 
Nicolaus miseratione divina Ostiensis et Velletrensis episcopus apostolicae 
sedis legatus salutem et sinceram in domino caritatem. Conquestus est 5 
nobis . • prior Praedicatorum et . . guardianus Minorum fratrum ordinum 
de Cybinio Strigoniensis diocesis, quod Vasmundus comes de Segesvar et 
Michael filius eius laici Transiluanae diocesis ad loca dictorum prioris, 
guardiani et fratrum manu accedentes armata et ioca violenter ingredientes 
eadem eos quibusdam [boni]s et rebus aliis nequiter spoliarunt. Quocirca 10 
discretioni vestrae qua fungimur auctoritate committimus et mandamus, 
quatenus si est ita praefatos comitem et filium, quod dictis priori, guardiano 
et fratribus debitam super hoc satisfactionem impendant monitione praemissa 
per censuram ecclesiasticam prout iustum fuerit compellatis. Testes autem 
qui fuerint nominati, si se gratia, odio vel amore subtraxerint, censura 15 
simili compellatis veritati testimonium perhibere. In cuius rei testimonium 
praesentes literas mandavimus nostri sigilli appensione muniri. Datiun Viennae, 
iiii - Tdus Octobris, pontificatus domini Bonifacii papae [Vni.] anno VIII. 

Atff der RikkseUe oben links, von der Kanzlei: [ ].*) 6. 

Auf der BHckseite von einer Hand des 15. Jahrhunderts : Contra 20 
Vasmundum et filium eius Michelem. 



298. 

Weissenburg 1303 Janmr 9. Petrus, Bischo/ von SiebenbUrgen, 
bestdtigt die mmschen den Pfarrem des Miihlbacher Dekanates und dem 
Weissenburger Kapitel hinsichUich des Zehnten getroffene Uebereinkunft. 25 

EingesduUtet wm dem Augustinerkofwent 8u Weissenburg 1308, Orig, Kapvtd- 
archiv KarUbwrg. 

Druck: Szeredai Notitia 5. Battydn Leges eceles, III, 6. Fejhr Chdex II, 421 
und VIII, 7, 31. 

Begest: Tdrtinelmi tdr 1889, 578, 30 

Nos Petrus miseratione divina episcopus Transiluanus praesentium 
per tenorem significamus quibus expedit universis, quod cum iniquo homine 
super seminante zyzaniam inter plebanos de decanatu de Sebus ab una 
parte et fratres nostros de capitulo ex altera super multitudine dicatorum 
census dicatione exactione materia quaestionis fuisset suscitata, tandem iidem 35 
fratres nostri ad instantiam et petitionem nostram ac aliorum proborum 
virorum in talem pacis unionem et concordiam cum ipsis plebanis devenerunt, 
quod de cetero unus de fratribus nostris de capitulo cum decano ipsorum 
aut uno socio, quem communiter ordinaverint, iidem plebani sibi adiuncto 
ad dicandum, exigendum censum et recipiendum ire tenebitur, et ille qui 40 
de fratribus nostris missus fuerit septem tantum equitaturas secum adducet 

^) LUcke 0-8 Centimeter. 



227 

praestito prius ab ipso fratre nostro decano vel socio, qnem eidem duxerint 
associandum, sacramento, quod in dicando, exigendo et in argento recipiendo, 
nullam iniuriam facient vel committent Praefati autem plebani de sexagtnta 
fumis praehabita dicatione solvent unam marcam fini argenti cum pondere 

5 nostro scilicet Budensi, campanatore, pastore et servitore ecdesiae non 
dicatis et servientibus comitum in domo pro hospitibus parata commorantibus 
et quo quis similiter non dicatis. Et ut praedicta compositio inter partes 
robur obtineat perpetuae firmitatis ad instantiam et petitionem partium 
praesentes literas concessimus sigilli nostri munimine roboratas. Datum 

10 Albae, quarta feria proxima post festum epiphaniarum domini, anno domini 
A. 66g. tertio. 

Auf der RUckseite von einer Hand des 15. Jahrhunderts : Decimae 
sedis Sebes. 

299. 

15 1303 Juni 9. Das Weissenburger Kapitd bezeugt, dass der sieben- 
bHrgische Vizewoiwode Ehdleus von Toroczkd und Johann von Oam^ 
bucjs einen Besitztausch ahgeschlossen haben. 

Druck: Ssabd SzSk. okleveltdr III, 4 nach dem Orig. Archiv der Orafen 
Thorocgkai Klausenburg. 

20 [GJapitulum ^) Albensis ecclesiae beati Mychaelis archangeli Trans- 

siluanae uniyersis Ghristi fidelibus, praesens scriptum inspecturis salutem 
in omnium salvatore. Ut gesta quae in tempore fiunt varietate temporum 
non labantur seu vacillent, ipsa gesta provida discretio sapientum sollersque 
investigatio virorum peritorum ad cautelam patrocinio literarum consuevit 

25 roborarL Proinde ad universorum notitiam tam praesentium quam futurorum 
harum serie volumus pervenire, quod nobili viro Ehelleo vicevaivoda Trans- 
siluano filio Ehellei de Thurusko ab una parte et comite Johanne de Oum- 
buch filio Heym ex altera coram nobis personaliter constitutis, idem Ehelleus 
vicevaivoda et comes Johannes super possessionibus seu terris suis infra 

30 nominatis confessi sunt, concambium inter se huiusmodi celebrasse, quod 
dictus Ehelleus vicevaivoda quandam possessionem suam hereditariam medie- 
tatem videlicet totalis terrae et villae Gerebenus vocatae, a parte ocddentali, 
in comitatu de Torda existentis, ipsum contingentem, cum omnibus utili- 
tatibus in silvis, pratis, stagms, piscinis, terris arabilibus et aliis ad ipsam 

35 medietatem pertinentibus, dedisset sine praeiudicio iuris alieni et assignasset 
Johanni comiti memorato perpetuo et irrevocabiliter in filios filiorum pos- 
sidendam pacifice et habendam. Guius terrae Oierebenus aliam medietatem 
a parte orientali, sicut idem Ehelleus vicevaivoda retulit, primitus cognatis 
et proquinquis suis Andreae scilicet et Stephano filiis Halymban Siculis de 

40 Tylegd dedisset et ratione proximitatis et donasset dicto Stephano filio 
Halymban, pro se et Andrea fratre suo coram nobis personaliter comparente, 
tamquam commetaneo terrae praenotatae et huiusmodi concambio consensum 
praebente atque annuente. £ converso autem in concambium et commuta- 

1) Bawm fur C Uer gelasaen. 15* 



228 

tionem medietatis dictae terrae Gerebenus comes Johannes praelibatus, si- 
militer sine praeiudicio iuris alieni, dedisset et statuisset Ehelleo vicevai- 
vodae praenotato portionem suam in terra Heuduasara vocata et Ileerteluke 
ac in terra Bykus ipsum contingentem, sicut dixit emptam eiusdem, sub 
metis et terminis prout idem tenuit et possedit, et terram Gumbuch sub 5 
metis infra scriptis, cuius terrae Gumbuch metae, sicut in prioribus literis 
nostris privilegialibus super emptione ipsius terrae emanatis vidimus con- 
tineri, taliter distinguuntur, prima videlicet meta incipit a parte meridionali 
in uno berch, qui est inter terram Gumbuch et terram Ana, ubi sunt 
duae novae metae terreae, et descendit iuxta silvam Gumbuch et cadit 10 
iuxta eandem silvam ad rivum Gumbuch, in superiori parte possessionis 
Gumbuch infra silvam Gumbuch et ibi sunt similiter duae metae terreae 
ex novo erectae et sic transeundo rivum memoratura ascendit ad unum 
berch per binas metas et crebras prope silvam et tendit ad unum Kuzberch, 
exinde vergit versus orientem per novas metas et pervenit ad indaginem 15 
Moko, abinde descendit per novas metas a parte solis et cadit ad unum 
Gumbuch et ibi sunt duae novae metae et ex alia parte rivi similiter duae 
metae, deinde ascendit ad partem septentrionalem et pervenit ad superiorem 
finem silvae Ana, et ibi in uno berch sunt duae metae novae de terra et 
sic revertitur per novas metas ad primam metam capitalem, cum omnibus 20 
utilitatibus ipsarum terrarum sicut in privilegiis suis super emptione dic- 
tarum terrarum emanatis continetur, eodem modo iure perpetuo in fiiios 
filiorum possidendas et habendas, Petro comite de Forrou et Lucachio filio 
Ladislai de sancto Johanne, pro se et Dominico fratre suo, personaliter 
coram nobis astantibus, sicut dixerunt commetaneis ipsarum terrarum, 25 
commutationi huiusmodi dictarum terrarum consensissent et assensura prae- 
berent, prout sunt confessi. Assuraentes et obiigantes se rautuo idera vice- 
vaivoda et coraes Johannes, ut quaecuraque partiura processu teraporis 
super terris suis praenotatis per concarabiura assignatis irapeteretur vel in ius 
evocaretur, pars alia teneretur propriis laboribus et expensis partera irape- 30 
ditara per orania expedire et in pacifica pbssessione dictarum terrarura 
indefesse conservare. Ut igitur praedictae corarautationes dictarum terrarura 
robur obtineant perpetuae firraitatis nec tractu teraporis per querapiam 
possint retractari vel in irritum revocari, ad perpetuam rei memoriara ad 
petitionem partium literas nostras praesentes concessimus sigilli nostri 35 
munimine roboratas. Datum in quindenis Pentecostes, anno domini millesirao 
trecentesirao tertio. Stephano praeposito, cantoratu vacante, Vincencio custode, 
Nycolao decano ecclesiae nostrae existentibus. 

300. 

1304 Januar 26. Das Orosswardeiner Kapitel bezeugt, dass 40 
Nikolaus Sohn Tywa/ns die H&lfie der Besitzung Gergeschdorf an 
Magister Benedikt verkauft hat. 

Eingesfhaltet von dem Weisaenburger KapiUl 1307, Orig. Ungar. Landes- 
arehiv Budapeet. 



229 

Capitulum ecclesiaeWaradyensis oranibusChristi fidelibus praesentium 

, notitiam habituris salutem in omnium salvatore. Ad uniyersorum notitiam 

tenore praesentium volumus pervenire, quod quidam, qui se Nicolaum filium 

Tywan de Wasyan esse dixit, pro se et pro ipso patre suo ac Georgio fratre 

5 suo iuniore coram nobis personaliter constitutis aequam et rectam medietatem 
cuiusdam possessionis eorum hereditariae Gregorfaya vocatae in partibus 
Transsiluanis in loco Zekes dicto existentis, ut asseruit a tempore antiquorum 
Tartharorum ab ipsis alienatae et a praedecessoribus et ad petitionem eo- 
rundem, ut etiam propinquietati attineat, per probitatem ac sollicitam in- 

10 dustriam cum propriis laboribus et expensis magistri Benedicti dicti Solum 
proximi eorum ad valorem quinquaginta marcarum factis, praeter labores 
recuperatae et rehabitae cum suis utilitatibus et pertinentiis universis eidem 
magistro Benedicto fratri magistri Been proximo eorum et per eum suis 
heredibus ac successoribus dedisse, donasse et perpetuo contulisse est con- 

15 fessus, assumendo idem Nicolaus ab omnibus ratione medietatis terrae prae- 
dictae molestantibus vel inquietantibus dictum magistrum Benedictum ex- 
pedire laboribus propriis et expensis. Datum in dominica Gircumdederunt, 
anno domini millesimo 666, quarto. 



30L 

20 1304 8&ptemher 18. Das Weissenburger Kapitd urkundet uber 
den Vergleich zvnschen comes Eenoldus filius Johannis de Erkud 
einerseits und Gregorius comes filius Apa und Oenossen andrerseits 
betreffend die Mitgift der Schwestern Renolds, welche in die Ver- 
wandtschaft der Apas geheirathet haben. 

25 Datum sexta feria proxima post festum exaltationis sanctae crucis, 
anno domini M^ CCO quarto. 

EingeschcUtet von dem Weissenburger Kapitel 1329 und mit dieser Urkunde 
von demselben Kapitel 1360, Orig. Archiv der Grafen Teleki zu MarosvdsdrMy. 



m. 

30 1305 April 15. Das Weissenhurger Kapitel bezeugt, dass Comes 
Crregor, Apas Sohn, und dessen Bruder Jakob und Crregor, Nikolaus' 
Sohn, verschiedene Guter in Siebenbiirgen unter sich aufgetheUt haben. 

Abschrift: KemSny Diplom. supplem. I, 147 nach einer Abschrift in CoUecHo 
manuscripta Szekelyiana biblioihecae collegii reformoitorum Claudiopolitani Tom. 
35 Illf 124. — Au8 derselben Quelle Begest in CollecHo Bosenfeld BrukenthaPsehes 

Museum Hermannstadt. Femer Abschrift auch in KemSny Diplom. V, 79 ncu^ 
der Bestdtigungsurkunde des Konigs Johann II. von 1560, Orig. Archiv der 
Orafen BeiMen. 

Capitulum ecclesiae nostrae Michaelis archangeli Transsiluanae om- 
40 nibus Christi fidelibus praesens scriptum inspecturis salutem in omnium 



230 

salvatore. Ad universorum notitiam tam praesentium quam futurorum harum 
serie volumus pervenire, quod Gregorius comes filius Apa et Jacobus frater 
eius ac Gregorius filius Nicolai fratris ipsorum coram nobis personaliter 
constituti confessi sunt, quod licet super facto possessionum eorundem lis 
et contentio inter ipsos mota exstitisset et suscitata et diutius ventilata, tandem 5 
pro voto et consensu et ad nutum omnium cognationum suarum et cogna- 
torum et inducentur, propter bonum pacis in celebratione divisionis pos- 
sessionum seu terrarum eorundem in partibus Transsiluanis existentium ad 
talem concordiam seu pacis unionem se devenisse retulerunt, quod terrae 
seu possessiones Almakerek et Ujfalu vocatae cum omnibus utilitatibus ad 10 
easdem pertinentibus sub metis et terminis prout possederunt et tenuerunt 
ab antiquo ac villa Besse cum universis utilitatibus suis ipsi Gregorio filio 
Nicolai pro parte sua, item Gregorio comiti filio Apa terrae seu villae 
Bethlend, Rghe, Malom, Totesdi, Ujfalu, Baromlak et Isontelke, Keresd et 
Foldsintelke nuncupatae eodem modo cum universis ad easdem pertinentibus 15 
et utilitatibus suis.^ Sed quia villa Ujfalu silva caret, sic diierunt ubi- 
cumque silvas super Jacobi praenotati parte de eadem pertingere possent, 
liberi essent, sicut propriis ipsius Jacobi ad utendum. Item Jacobo saepe dicto 
terrae seu possessiones Katel, Assonfalva, Beud, Babus, Nagyfalu, Karatson- 
telke atque Moltsed, Bodin, Szekerbatha nominatae simul cum omnibus ad 20 
easdem appertinentibus et utilitatibus suis per modum divisionis cessissent 
sine praeiudicio iuris alieni et essent devolutae unicuique ipsorum perpetuo 
et irrevocabiliter in filios filiorum possidendas pacifice et habendas assu- 
mendas, obligantes se ab omnibus prius dictarum terrarum seu possessionum 
processu temporis eosdem impedire et inquietare volentes mutuo defensare 25 
et expedire propriis laboribus et expensis, tenentur in pacifica possessione 
dictarum terrarum unumquemque ipsorum indefesse conservare. lidem prae- 
fati nobiles confessi sunt, quod omnes causae seu actiones, quae bonorum 
et possessionum suarum pecunia mancipatarum ac aliarum a parte ipsorum 
relictarum motae fuissent, sedatae essent ac sopitae inter ipsos atque mortuae 30 
ita ut numquam de cetero in processu bonorura praemissorum aliquis vel 
aliqui ex eisdem contra alium aliquam quaestionem seu causam movere 
valerent, et si quis ipsorum aliquas literas in processu huiusmodi causae et 
partes confectas et receptas reservaret, viribus carerent et inanes essent, 
minimi et nullius prorsus firmitatis ubicumque lapsu temporis exhiberentur 35 
per eosdem. Petentes nos cum instantia, ut ad consolidationem ac firmitatem 
huiusmodi divisionis terrarum et possessionum suarum praedictarum ac con- 
cordia ad perpetuam rei memoriam literas nostras privilegiales praesentibus 
dare et concedere dignaremur. Nos igitur petitionibus ipsorum annuentes 
super praemissa divisione possessionum suarum praedictarum literas prae- ^ 
sentes nostras commisimus sigilli nostri munimine roboratas. Datum in coena 
domini, anno eiusdem millesimo trecentesimo quinto. Stephano praeposito, 
Thoma cantore et custode,') Nicolao decano existentibus. 

1) Fehit dM Zeihoort, ettoa oessisseni 

>) Sonst iH 1305 und iOferJMupt innerhdib der Jahre 1300 bie 1320 Vincencius 45 
aU cuetos urkundlich begeugt. 



231 



303. 

1306 April 10. Konig Otto bestdtigt die Urkunde des Konigs 
Andreas IIL von 1299 Nr. 284 mit den Urkunden des Konigs 
Stephan von 1272 Nr. 154 und von 1264 Nr. 107 fwr das Cis- 
5 tereienserkloster Kerz. 

Orig, Perg, Hermannst. Archiv. Doppelsiegel, rund, Durehmesser 11'4 CenHmeter, 
weisses Wachs, an rother Seidenschnur angehdngt. Avers: Konig gehrdnt, auf 
dem Thron sitzend, in der Bechten das tScepter, in der Linken den Beichaapfel. 
Umschrift kapital, E und N uncial, doppelreihig : t OTTO • DEI • ORACIA • YN- 

10 GARIE • DALMACIE • CROACIE • RAME SERVIE • GALLICIE In der zweiten 

Beihe: LODOMIRIE • CVMANIE • BVLGARIEQ • REX • Beoers: Doppelkreue in 
dreieckigem SchUd mit ausgerundeten Langseiten. Umschrift: f S. PRIMI • OT- 
TONIS REGIS • VNGAREE • NEPOTIS • QVARTI • BELE • REGIS • AbgebOdet: 
Pray Syntagma Tafel XI, Fig. 1 und Tdrdk Magyarorse. primdsa Tafel VIII. — 

15 Diese Urkunde ist auch eingeschaltet von dem Kolossmonostorer Konvenl li94, 

Orig. Hermannst. Archiv. 

Druck: Katona Hist. erit. VIII, 104. Fejir Codex VIII, 1, 197. 

Otto dei gratia Yngariae, Dalmaciae, Croacia«, Ramae, Seruiae, 
GaUiciae, Lodomeriae, Comaniae Bulgariaeque rex omnibus Christi fidelibus 

20 tam praesentibus quam futuris praesens scriptum inspecturis salutem in 
omnium salvatore. Ad universorum notitiam harum serie volumus pervenire, 
quod religiosus vir et deo dovotus frater Johannes abbas monasterii beatae 
Mariae virginis de Kyerczh in partibus Transsiluanis ad nostram accedens 
praesentiam exhibuit nobis privilegium confirmatorium domini Andreae dei 

25 gratia quondam illustris regis Hungariae felicis recordationis praedecessoris 
et proximi nostri carissimi, quod privilegium quondam domini Stephani 
incliti regis Hungariae piae recordationis confirmabat, petens a nobis cum 
instantia, ut ipsum privilegium ratum habere, approbare et nostro dignaremur 
privilegio confimiare. Cuius quidem privilegii tenor talis est. (Fdgt die 

30 Urkunde des Konigs Andreas III. von 1299 Nr. 284 mU der Urkunde des 
Konigs Stephan V. von 1272 Nr. 154 und mittelbar mit der Urkunde des- 
selben als iunior rex von 1264 Nr. 107.) Nos itaque iustis petitionibus 
eiusdem fratris Johannis abbatis monasterii beatae Mariae virginis de Kerch 
favorabiliter inclinati praedictum privilegium praedecessoris nostri non can- 

35 cellatum, non abrasum nec in aliqua sui parte vitiatum de verbo ad verbum 
praesentibus insertum et inscriptum nostro privilegio duximus confirmandunL 
In cuius rei memoriam perpetuamque firmitatem praesentes concessimus 
literas duplicis sigilli nostri munimine roboratas. Datum per manus vene- 
rabilis patris fratris Anthoni dei gratia episcopi Chanadiensis, aulae nostrae 

40 cancellarii dilecti et fidelis nostri, anno domini millesimo trecentesimo sexto, 
quarto Tdus Aprilis, regni autem nostri anno primo. 



232 

304. 

1306 Mai 20. Das Grosswardeiner Kapitel beschreibt die Orenzen 
von Grossschergied tmd setet zur Verhandltmg iiber ein strittiges StOck 
Land einen Termin fest 

Eingeschaitet von den Bequisitoren des Weissenburger Kapitels 1579 und mit 5 
dieser Urkunde von dem Weissenburger Kapitel 1805, Orig. Papierheft, 10 BUttter, 
Hermannst. Archiv. Die Urkunde von 1306 steht auf Blatt 6 bis 7. 

« 

Excellentissiino domino suo domino Carolo regi illustri Hungariae 
dei gratia capitulum ecclesiae Varadiensis orationes in domino debitas et 
devotas cura perpetua fidelitate. Recepimus literas vestrae excellentiae gene- 10 
rales citatorias cum reverentia qua decuit, pro quanim tenore nobis dabatur 
in praeceptis, quod quandocumque et quotiescumque ab emanatione earundem 
usque ad revolutionem anni per capitulum ecclesiae Transilvanae vel suos 
procuratores essemus requisiti ad fassiones, inquisitiones, prohibitiones, me- 
tarum erectiones, recaptivationes possessionum et ad alios processus legi- 15 
timos, qui secundum regni consuetudinem fieri consueverunt, nostrum ho- 
minem cum Herbardo de Gald vel Michaele filio Jacobi de Chee aut Johanne 
filio Ugriny de Koppan aliis absentibus homine vestro pro testiraonio trans- 
mitteremus. Nos igitur mandatis vestris obtemperantes ut tenemur una cum 
Johanne filio Ugryny homine vestro nostrum hominem videlicet discretum 20 
virum magistrum Ladislaura socium et conc^nonicum nostrum ad quaedam 
de praemissis vice nostri destinavimus fideliter exsequenda.'*) Qui dum ad 
nos redeuntes concorditer retulerunt, quod dum feria sexta proxima post 
festum beati Georgii martyris noviter praeteritum^) accessissent super faciem 
possessionis capituli supra dicti Chergeod vocatae convocatis universis vi- 25 
cinis et commetaneis secundum regni consuetudinem reambulando eandem 
per veteres metas his terminis distinxissent, quod videlicet prima meta in- 
cipit iuxta puteum in valle ubi est una meta renovata. Deinde ascendit super 
montem, per eundem montera vadit versus raeridiera, ubi est erecta una 
nova meta, per eundem raontera vadit ad quendara colliculura, ubi est una 30 
nova meta erecta, ibidem prope in alio monticulo posita est sirailiter una 
meta; item ascendendo per eundera bercz veniturad raontem maiorem, ubi 
est una meta antiqua renovata, adhuc per eundera bercz eundo in alio loco 
sunt tres raetae antiquae. Deinde transilit quandara vallera, quae ascenditur 
per viara et itur de Chergeod in Farkastelke ascendendo per bercz et venitur 35 
in monticulura, ubi sunt duae raetae antiquae, quarura una est renovata. 
Deinde descendendo versus aquilonem sub radice montis posita est una 
meta nova, abhinc descendendo in planitie et transeundo per vallem est una 
meta antiqua, et alia circa eam de novo erecta quae ostendit ad puteura 
et incipit conterrainari raetis alterius Chergeod Bulgaricura, quae est no- 40 
biliura de Gyogh, versus occidentem et ibi circa rivulum est erecta una 
meta nova. Abhinc ascendendo puteum ipsum venitur ad montera in cuius 

») B\aU 6'. 
«) Aprtl 29. 



233 

supremitate est renoyata una meta antiqua, abhinc per bercz eiusdem montis 
versus occidentem eundo est renovata alia meta antiqua. Deinde venitur 
ad quendam monticulum, in cuius latere sunt a parte meridionali duae 
metae antiquae, et exinde parvum girando itur ad quendam montem altum 
5 silvosum, in cuius suppede ubi quaedam via ipsum bercz dividit sunt duae 
metae antiquae, quarum una est renovata. Abhinc ascendendo in latere 
ipsius montis sUvosi est una meta antiqua, in cacumine eiusdem similiter 
una meta antiqua renovata, ubi| ') terminantur metae a parte supra dictae 
Chergeod Bulgarij et deinde incipit vicinari terminis terrae Veresegyhaz, 

10 quae est filiorum Danielis et Salamonis, ubi incipit pergere descendendo 
per bercz, ubi in quodam monticulo est posita una meta, et per idem bercz 
versus occidentem eundo est renovata et erecta una meta nova et ibi flec- 
titur versus aquilonem, ubi in quodam monticulo est posita meta nova. 
Et exinde in alio monticulo concavo ^) est posita una meta nova, adhuc per 

15 eundem bercz similiter in fracto monticulo est posita una meta nova, et 
deinde tendendo per eundem bercz in planitie est una meta nova iuxta 
viam. Deinde iterato in monte sunt duae metae antiquae, quarum una est 
renovata, quae distinguuntur a parte terrarum Herbardi et Nicolai filiorum 
Blasii. Abhinc descendendo per unum bercz itur per longum spatium et 

20 finitur ipsum bercz et pervenitur ad fluventem, qui fluvit per viUam Chergeod 
capituli ecclesiae Transilvanae praedictam per magnam vallem et pervenitur 
ad puteum Pinicus nominatum. Quibus ita peractis super quadam particula 
terrae eiusdem Chorgeod a parte filiorum Blasii Nicolauus de Monerad, 
Albertus et Petrus viUici necnon duodecim iurati ac tota conununitas villae 

25 Monorad nomine abbatis de Egres domini eorum contradixissent, et quod 
eodem die et loco dominura abbatem supra dictosque Nicolaum, Albertum 
et Petrum nominatos necnon duodecim iuratos ac totara villara Monorad ci- 
tassent contra dictum capitulum Albensem ecclesiae Transilvanae in praesen- 
tiam magnifici viri Thomae vaivodae Transilvani ad octavas festi Pentecostis 

30 nunc venturas ') eosdem Nicolaum, Albertum et Petrum ac duodecim iuratos 
domino abbati statuentes comittentes. Datum sexta feria proxima ante 
festum Pentecoste supra dictum, anno domini millesimo trecentesimo sexto. 



305. 

1306 Attgust 21. Der Konvent von Kerz hezeugt den aunschen 
35 Szakadat tmd Komeczel hetreffs einer Wiese ahgescMossenen Vergleich. 

Ahschrift: KenUny Diplom. supplem. I, 151 am der Sammlung des Bischofs 
Ignaz Battydn, unter den Schriften des Propstes Stephan Fangh, welcher in den 
Jahren 1782 his 1825 dem Weissenburger Kapitel angehort hat. 

Conventus monasterii beatae Mariae virginis in Candelis de Kerch 
40 memoriae commendamus universis, quod villicus et populi de Zakadath ab 

») BlaU 7. 

■) Vorlage: concaco. 

») Mai 29, 



234 

una et villicus ac populi de Comachel parte ab altera pertaesi litigia, 
quibus semet invicem afficiebant et bonam perpetuamque anhelantes vici- 
nitatem, talem inter se fecerint concordiam nullo umquam tempore tur- 
bandam sub onere decem marcarum gravis ponderis, quod directa et aequalis 
medietas prati inter ipsos huc ad usque litigiosi Gura vocati possideatur 5 
pacifice per populos et inhabitatores villae de Zakath, altera vero aequalis 
et directa medietas eius prati quae rivulo distinguitur possideatur quiete per 
ipsos populos et inhabitatores de dicta Cornachel, harum nostrarum robore 
et testimonio literarum mediante, quas registro quoque ecclesiae nostrae 
inseri fecimus. Datum dominica proxima post festum ascensionis beatae 10 
Mariae virginis gloriosae, anno domini millesimo trecentesimo sexto. 



306. 

1307 Mai 17. Das Weissenburger Kapitel heglaubigt uber Ein- 
schreiten des Magisters Benedikt die Urkunde des Orosswardeiner 
Kapitds von 1304 Nr. 300 betreffend G&rgesohdorf. 15 

Orig, Perg, Ungar, Landesarchiv Budapest. Siegel rund, Durchmesser 4 Centim., 
toar in weisses Wachs auf der ROckseite aufgedrackt. 

Nos capitulum ecclesiae beati Mychaelis archangeli Transsiluanae 
significamus quibus expedit et praesentes ostenduntur praesentium per 
tenorem universis, quod magister Benedictus dictus Solum serviens vene- 20 
rabilis patris domini Petri episcopi praelati nostri reverendi ad nostram 
accedendo personaliter praesentiam exhibuit nobis literam patentem capituli 
ecclesiae Waradyensis super coUatione seu donatione dimidietatis cuiusdam 
possessionis Gerugurfaya nuncupatae confectam petens nos cum humilli- 
marum precum instantia, ut tenorem eiusdem de verbo ad verbum, quia 25 
eandem propter discrimina viarum et temporis impacati qualitatem ac ob 
formidinem suorum adversorum si necesse fieret eidem alias ad exhibendum 
et praesentandum ferre formidaret, transscribi faceremus. Cuius quidem 
literae patentis est tenor talis. (Folgt die Urkunde des Grosswardeiner Kapitds 
von 1304 Nr. 300.) Nos igitur eiusdem magistri Benedicti petitionibus favo- 30 
rabilibus iustis et licitis annuentes ut tenemur tenorem eiusdem literae non 
cancellatum, non abrasum nec in aliqua sui parte vitiatum de verbo ad 
verbum insertum nostris patentibus iiteris facientes appositione nostri sigilli 
roborando. Datum feria quarta proxima post Pentecostes, anno domini 
millesimo C66. septimo. 35 

307. 

Deva 1307 Juli 22. Woiwode Ladislaus beraumt die Tagfahrt 
betreffs Oergeschdorfs fur Oomes Tymn und Magister Benedikt auf 
den 25. JuU an. 



236 

MngesdMUet von dem Weissenburger KapUel 1307, Orig, Ungar. Landesarchiv 
Budapest, Dass Ladielau^ Urkunde, in welcher die Jahreeangabe fehlt, zum 22, Juli 
1307 gehort, geht aus den beiden Urkunden des Weissenburger KapiteU vom 17.Mai 
und 26. Juli 1307 Gergeschdorf betreffend hervor, 

5 No8 Ladislaos vaiyoda Transsiluanus et comes de Zounuk damus 

pro memoria, quod causa quae inter comitem Tyuan filium Oregorii ab 
una parte et magistrum Benedictum dictum Solym ab altera super facto 
mediae partis terrae Gregorfaya vocatae coram nobis vertebatur, nos ipsam 
causam ad diem beati Jacobi apostoli^) duximus prorogandam, ut ipso die 

10 dominus episcopus Transsiluanus una cum capitulo lod eiusdem debeat 
disoemere ad fidem et conscientiam et finalem decisionem facere utrum 
literae privilegiales super facto praedictae terrae fuerint emanatae iuste nec 
ne, quin idem Tyuan dixit, quod quando literae super ipsa terra fuissent 
emanatae, ipse cum filio suo personaliter non exstitisset, sed alium hominem 

15 nomine suo statuissent Datum in Deua, in die Mariae Magdalenae. 



308. 

1307 JtUi 26. Das Weissenburger Kapitel heglavhigt die Urkunde 
des Woiwoden Ladislaus von 1307 Nr. 307 betreffend Gergeschdorf 
und hezeugt, dass Tyuan die Hdlfle der Besiteung Gergeschdorf an 
20 Benedikt ubergeben hat. 

e o • o 

Datum secundo die beati Jacobi apostoli, anno domini M. CCC. 
septimo. 

Orig, Perg, Ungar. Landesarchiv Budapest, Stegel rund, war in weisses Wachs 
auf der BitUikseite aufgedrHuikt. 



25 309o 

Poitiers 1307 Oktober U. Papst Clemens V. bestdtigt den mischen 
den Pfarrem des Mediascher Dekanates und dem Weissenburger Kor 
pitel betreffs des Zeknten abgescJUossenen Vergleich. 

Orig, Perg, Kapitelarchiv Mediasch, Bletbulle an gelb-rother Seidenschnur an- 
30 gehdngt, Apostelstempel beschrieben: Mittheilungen d, Instituts f. dsterr. Chsch. IV, 

531; Namenstempel ebendas. IV, 535, 

Druck: Theit u, Werner Urkb, 4, 

Begest: Salser Birihdlm €59. 

Clemens*) episcopus servus servorum dei dilectis filiis . . decano 

35 decanatus de terraMedies ac rectoribus ecclesiarum in dicto decanatu con- 

sistentium Transiluanae diocesis salutem et apostolicam benedictionem. Gum 

a nobis petitur, quod iustum est et honestum tam vigor aequitatis quam 

<) JuU 25. 

>) VerldngerU Sdurifl. 



236 

ordo exigit rationis, ut id per sollicitudinem officii nostri ad debitum per- 
ducatur etfectum. Exhibita si quidem nobis vestra petitio continebat, quod 
orta olim inter vos ex parte una et dilectos filios capitulum ecclesiae Al- 
bensis Transiluanae diocesis ex altera super quibusdam decimis, quas ad 
vos communiter dictumque capitulum ad se spectare asseritis, materia quae- 5 
stionis tandem mediantibus bonis viris quaedam inter partes amicabilis 
compositio intervenit venerabilis fratris nostri Petri episcopi Transiluani 
ad id accedente consensu, prout in patentibus literis inde confectis ipsius 
episcopi sigiilo munitis plenius dicitur contineri. Nos itaque vestris suppli- 
cationibus inclinati compositionem ipsam, sicut rite sine pravitate ac provide 10 
facta est et ab utraque parte sponte recepta et hactenus pacifice observata 
et in alterius praeiudicium non redundat, ratam et gratam habentes, eam auc- 
toritate apostolica confirmamus et praesentis scripti patrocinio communimus. 
Nulli ergo omnino hominum liceat hanc paginam nostrae confirmationis 
infringere vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attentare 15 
praesumpserit, indignationem omnipotentis dei et beatorum Petri et Pauli 
apostolorum eius se noverit incursurum. Datum Pictauis, V Idus Octobris, 
pontificatus nostri anno secundo. 
V 

Auf der RiickseUe: Rogerius de Rocca. 20 

Auf der RiickseUe auf dem unteren uing^)ogenen Pergamentrand: 
R*» Anton. 

310. 

1307 Novemher 1. Das Wdssenburger Kapitel heseugty dms Je- 
clinm arn Vajasd einen Muhlantheil daselhst fur zwei Mark an 25 
Magister Elyas verkaufl hat. 

Orig. Perg. Kapitelarchiv Karlsburg. Siegel war angehdngt. 
Regest: T6rthielmi tdr 1889 y 579. 

Capitulum Albensis ecclesiae beati Michaelis archangeli Transiluanae 
omnibus Christi fidelibus salutem in omnium salvatore. Quoniam [ ]^) 30 

provisionis fortuitis eventibus diligens industria plerumque opprimitur et 
oppressa damnum generat vivacisque memoriae robur suffocat et exstinguit, 
provida vult ratio, ut vincat veritas, dum fuerit propalata et perennis, 
testimo[nio] non corruat casibus casualiter oppressivis. Proinde noverint 
universi tam praesentes quam futuri, quod Jeclinus filius Walterii quondam 35 
iobagionis nostri de Woiasd cum Bertolpho et Marsilio fratribus suis pro 
se et pro Herrico fratre ipsorum comparentibus ab una parte et magistro 
Elya archidiacono de Hunad concanonico nostro ex altera coram nobis per- 
sonaliter constitutis, idem Jeclinus portionem suam de molendino dicti 
magistri Elyae, quod habet super fossatum fluvii Gald subtus pontem lapi- 40 
deum Woiasd, quam in eodem molendino se contingentem esse dicebat, in 

1) LOcke, 1-3 Centimeter breit. 



237 

tertia parte eiusdem molendini, quam tertiam partem dicti molendini pnmitus 
Bertholphus, Marsilius et Herricus fratres sui praelibati in absentia sua, 
sicut dixit, eidem magistro Elyae pro novem marcis fini argenti vendi- 
derunt, dicto Bertolpho et Marsilio fratribus suis praesentialiter coram nobis 

5 astantibus et consentientibus vendidit et locavit ipsi magistro Elyae pro 
duabus marcis, plene habitis sicut dixit et perceptis per eundem iure per- 
petuo et irrevocabiliter possidendam, tenendam pacifice et habendam. Et in- 
super idem Jeclinus confessus est, per dictum magistrum Elyam in omnibus 
sibi esse satisfactum de molendino memorato. In cuius rei testimonium et 

10 robur perpetuum, ne ea quae sunt ordinata inter partes praedictas ullo tem- 
pore possint per quempiam retractari et irritari, ad instantiam et petitionem 
utriusque partis literas nostras concessimus praesentes sigilli nostri munimine 

o o o o 

roboratas. Datum in die omnium sanctorum, anno domini M. C C C. septimo. 
Gregorio praeposito ecclesiae nostrae, Thoma cantore, Yincencio custode, 
15 Gregorio decano existentibus. 



m. 

Paitiers 1308 Januar 13. Papst Clemens V. beauftragt den Her- 
mannstadter Propst mit der Entscheidung der jmischen den Pfarrem 
des Mediascher Dekanates und dem Weissenburger Archidiakon schwe- 
20 benden Streitsache. 

Orig. Perg. Kapitelarchiv Mediasch. BJeibulle wie bei Nr. 309, jedoch an weisser 
Hanfschnur angefmngt. 

Druck: Theil u. Werner Urkb. 5. 

Clemens episcopus servus servorum dei dilecto filio . . praeposito 

25 ecclesiae Cibiniensis Strigoniensis dioeesis salutem et apostolicam benedic- 
tionem. Conquesti sunt nobis . . decanus et universi rectores ecclesiarum 
terrae de Medies Transiluanae diocesis, quod archidiaconus ecclesiae Albensis 
dictae diocesis, ad quem de antiqua et approbata et hactenus pacifice ob- 
servata consuetudine visitatio ecclesiarum in archidiaconatu suo eiusdem ec- 

30 clesiae Albensis consistentium pertinet, procurationibus consuetis, quae sibi 
ratione visitationis debentur, non contentus, a dictis decano et rectoribus 
communiter, cum eorum ecclesias, quas in eodem archidiaconatu consistere 
asserit, visitat, ultra procurationes sibi ratione huiusmodi visitationis debitas 
quasdam pecuniarum summas nititur extorquere alias eos contra iustitiam 

35 indebitis exactionibus aggravando. Cum autem dicti conquerentes praefati 
iniuriantis sicut asserunt potentiam merito perhorrescentes, eum infra civi- 
tatem vel diocesim Transiluanam nequeat convenire secure, discretioni tuae 
per apostolica scripta mandamus, quatenus partibus convocatis audias causam 
et appellatione remota debito fine decidas, faciens quod decreveris per cen- 

40 suram ecclesiasticam firmiter observari. Testes autem qui fuerint nominati, 
si se gratia, odio vel timore subtraxerint censura simili, appellatione ces- 



238 

sante, compellas yeritati testimonium perhibere. Datnm Pictanis, Idibns 
Januarii, pontificatus nostri anno tertio. . 

Auf der Ruckseite: Rogerius de Rocca. 

Auf der Buckseite auf dem unteren umgAogenen Pergamentrand: 
n Raynulfi. 



5 



312. 

Poitiers 1308 Februar 4. Papst Olemens V. heauftragt den 
Hermannstddter Propst, den mischen den Pfarrem des Mediascher 
Bekanates und dem Weissenburger Kapitel betreffs des Zehnten aih 
gescUossenen Vergleich aufrecht zu erhalten. 10 

Orig. Perg. Kapitelarchiv Mediaseh. BleibuUe wie bei Nr. 309. 
Druck: TheU u. Wemer Urkb. 6. 

• 

Clemens episcopus servus servorum dei dilecto filio . • praeposito 
ecclesiae Cibiniensis Strigoniensis diocesis salutem et apostolicam benedic- 
tionem. Sua nobis dilecti filii • • decanus decanatus de terra Medies et rec- 15 
tores ecclesiarum in dicto decanatu consistentium Transiluanae diocesis 
petitione monstrarunt, quod cum inter ipsos ex parte una et capitulum 
Albensis ecclesiae dictae diocesis ex altera super quibusdam decimis, quas 
dicti decanus et rectores ad eos communiter dictumque capitulum ad se 
spectare dicebant, orta fuisset materia quaestionis, tandem mediantibus bonis 20 
viris quaedam inter partes super his amicabilis compositio intervenit, vene- 
rabilis fratris nostri Petri episcopi Transiluani ad id accedente consensu, 
prout in patentibus literis inde confectis ipsius episcopi sigillo munitis 
plenius dicitur contineri. Quocirca discretioni tuae per apostolica scripta 
mandamus, quatenus compositionem ipsam, sicut rite sine pravitate ac pro- 25 
vide facta est et ab utraque parte sponte recepta et diutius observata, 
facias per censuram ecclesiasticam appellatione remota firmiter observari 
Datum Pictauis, 11 Nonas Februarii, pontificatus nostri anno tertio. 

Auf der Riickseite : Rogerius de Rocca. 

Auf der RUckseite auf dem unteren umgAogenen Pergamentrand: 30 
n Raynulfi. 

313. 

1308 Dezember 2. Der Konvent der Augustiner zu Weissenburg 
beglavbigt die Urkunde des Bischofs Petrus von 1303 Nr. 298 be- 
treffend die Ueb&reinkunft zwischen den Pfarrem des Muhtbacher 35 
Dekanates und dem Weissenburger Kapitd. 

Orig. Perg. Kapitelarchiv KarUburg. Siegel war innen aufgedrHekt. 
BegeH: Fejir Codex VIII, 1, 312. Tdrthtelmi tdr 1889, 579. 



239 

Nos frater Stephanus prior et frater Petrus lector ordinis fratrum 
Heremitaram sancti Augustini de conventu Albensi Transsiluano totusque 
conyentus loci eiusdem praesentium per tenorem significamus quibus ex- 
pedit uniyersis, quod capitulum ecclesiae Transsiluanae per discretum yirum 

5 magistrum Benedictum archidiaconum de Ozd canonicum ecclesiae Trans- 
siluanae exhiberi fecit patentes literas yenerabilis patris Petri episcopi 
Transsiluani petens nos per eundem cum instantia, ut cum ipsas literas 
propter impacati temporis qualitatem yiarumque discrimina eorum procurator 
et syndicus secum portare yel deferre non praesumeret ad loca ubi easdem 

10 opus esset exhiberi, transscribi faceremus et sigillo conyentus communiri. 
Quarum quidem literarum tenor talis est (Folgt die Urkunde des Bisckofs 
Petrus vm 1303 Nr. 298.) Nos igitur iustis petitionibus eorum non dene- 
gantes assensum ipsas literas non cancellatas, non rasas nec in aliqua sui 
parte yitiatas de yerbo ad yerbum praesentibus inseri fecimus et sigillo 

15 conyentus nostri roborari. Datum secunda feria proxima post dominicam 
adyentus domini, anno domini ]S[. 666. octayo. 



314 

Ofen 1309 Janmr 8 bis JtUi 3. Prozess zwischen dem Weissen- 
burger Kapitel und einigen sdchsischen Dekanaten, gefuhrt vor Phi- 
20 lippt^ de Sardinea, Oeneralauditor des Kardinallegaten GerUilis. 

Papier- und Pergamenthandschrift Nr. 4013 in der VcUikanisdien Biblioihek, 
Folio 16 bis 44. Die Handschrift ist geschriehen eum Theil von Vagnolus de 
Meuania zum Theil von dem Notar des KardinaU Gentilis, Angelus. 

Druek: Battydn Leges eccles. III, 71. Mon. Vaticana Hung. Series I, Tom. 
25 II, 187. Die Drucke einzelner hier eingeschalteter Urkunden werden zu den be- 

tre/fenden Sauken in den Anmerkungen angegehen. 

In nomine domini amen. Anno eiusdem millesimo trecentesimo nono, Causa 

pontificatus domini Clementis papae V. die Veneris, nono mensis Maii, sep- 5^ ^^^ 

timae indictionis, Yagnolus de Meuania notarius curiae infra scriptae assig- capitulom 

30 nayit mihi Angelo notario infra scripto subscripta acta in mei absentia coram eodesiae 

00 actitata de mandato yenerabilis yiri domini Philippi de Sardinea decre- ^^^^^^^^1 

torum doctoris canonici Arborensis, curiae reyerendi patris et domini domini nullos ple- 

Qentilis dei gratia tituli sancti Martini in Montibus presbyteri cardinalis, banos et 

apostolicae sedis legati, generalis auditoris causarum, quorum actorum tenor ^^^^^^, 

35 talis est. bus illiB. 

Sanctissimo in Christo patri et domino fratri Gentili, miseratione literae 

diyina tituli sancti Martini in Montibus^resbytero cardinali, apostolicae sedis iudicum 

legato, frater Cristianus prior Praedicatorum de Bysterci et frater Petrus attestatio- 

lector fratrum Minorum de Varasio ac Renoldus plebanus de Stolzimbel nibus pro 

40 reyerentiam debitam et deyotam cum orationum suffragiis deyotarum. literas clericis. 
yestrae sanctitatis nobis destinatas recepimus debito cum honore tenoris et 
continentiae infra scriptae. 



240 

Frater Gentilis miseratione divina tituli sancti Martini in Montibus 
presbyter cardinalis, apostolicae sedis legatus dilectis in Christo filiis, reli- 
giosis et discretis viris fratribus Christiano priori Praedicatorum de Bysterce 
et Petro lectori Minorum ordinum de Varasio ac magistro Eeynoldo plebano 
de Stolzemberg salutem in domino. Dudum ad petitionis instantiam dilec- 5 
torum in Christo fiiiorum capituli maioris ecclesiae Transsiluanae plebanos, 
presbyteros, clericos et universitates infra scriptas, videlicet Bertoldum ple- 
banum de Keldenich decanum de Sebz, Herricum plebanum de Sebz, Gode- 
schalcum de Winz, Nicolaum de Peyn, Paulum de Kapaka, Alhelmum de 
Omlas, Danielem de Ryon et Eenerum de Apoldya ecclesiarum rectores 10 
seu plebanos, ac Henricum decanum de Spinch, Johannem de Drasseu, Gun- 
dolinum de Piro, Bartholomeum de Wyngartkyrchen, Henricum de Roth- 
ludas, Jacobum de duabus Turribus presbyteros seu rectores ac universi- 
tatem sacerdotum decanatus eiusdem, item capitulum plebanorum de Kozd 
et specialiter Nicolaum plebanum de viila Jacobi decanum videlicet de 15 
Kozd, Herricum plebanum de Lapide et Johannem plebanum de Barankukt, 
item universitatem sacerdotum archidiaconatus de maiori Kukullo et nomi- 

natim Arnoldum de Longavalle, Johannem de Michazaz et sacer- 

dotum de Hulduualach, item capitulum plebanorum de Kyzd et capitulum 
sacerdotum de Crys, et nominatim Bertoldum plebanum decanum de Kyzd, 20 
Johannem de Schesburg, Hermannum de Dala, Nicolaum de Apoldia, 6e- 
orgium de Kyzde, Jacobum de Sithus, item Herricum decanum de Crys, 
sacerdotum videlicet eiusdem villae Crys, Herricum de Almakerek, Herricum 
de Pesschedorp, item universitatem saoerdotum archidiaconatus de minori 
Kukullo, et nominatim Symonem sacerdotem de villa sancti Nicolai de- 25 
canum de Kukullo minori, Johannem de Sido et Thedericum sacerdotem 
de villa Boneti Transsiluanae diocesis citari pereniptorie fecimus et requiri, 
ut certo termino per se vel eorum responsalem idoneum in nostra curia 
comparere curarent super quibusdam iniuriis, ofFensionibus et excessibus 
necnon censibus, debitis, decimis, redditibus et rebus aliis procuratori vel 30 
syndico dicti capituli in iudicio de iustitia responsuri. Verum quia comparere 
per se vel per alium in nostra curia contumaciter contempserunt, discretus 
vir magister Phihppus de Sardinea decretorum doctor canonicus Arboranus ^) 
capellanus et familiaris noster, quem in dicta causa partibus dedimus audi- 
torem, instante et petente magistro Benedicto archidiacono de Ozd procu- 35 
ratore dicti capituli omnes praedictos citatos in termino et post terminum 
exspectatos reputavit interloquendo fore merito contumaces, nihil plus pro- 
cedens tunc in negotio sperans, ut suam contumaciam redimerent per 
satisfactionem condignam. Sed elapso postea dierum plurium intervallo 
comparuit coram auditore praedicto procurator praefatus et cum instantia 40 
petiit contra praedictos contumaces iustitia suadente procedL Dictus vero 
auditor dictorum contumacium obstinatam*) absentiam et contumaciam in- 
tuens, quia humilibus obedientia nihil prodesset, si contumacia contumacibus 
non obesset et crescente contumacia crescere debet et poena, onmes et 

*) Vorlage: Arboran. 45 

*) Vorlage: hostiiiatam. 



241 

singulos praenominatos superius ipsorum contumacia hoiusmodi exigente 
dictoque procuratore petente excommunicationis, ac universitates et capitula 
interdicti sententiis innodavit, prout haec in actis nostrae curiae plene con- 
stant Dum autem ad denunciationem sententianim ipsarum ad dicti pro- 

5 curatoris instantiam procedere auditor praedictus intenderet contra ipsos, 
dilectus in Christo filius frater Herricus de Cybinio ordinis Praedicatorum 
in nostra curia excusator comparuit pro eisdem asserens, citatos praedictos 
impedimento detentos legitimo nequiyisse infra statutum eis terminum ad 
praedicta in eadem curia comparere, paratus ipsorum nomine de impedimento 

10 praedicto nostrae curiae facere plenam fidem. Nos itaque, si praedicta veritati 
nitantur, cum excommunicatis et interdictis praedictis mitius nec immerito 
agere intendentes, atque volentes praedictarum partium in hac parte labo- 
ribus parcere et expensis, discretioni vestrae de voluntate procuratoris et 
excusatoris praedictorum praesentium tenore mandamus, quatenus vos onmes 

15 vel duo aut unus vestrum super articulis, quos praedicti excommunicati et 
interdicti vel alius pro eisdem super huiusmodi impedimento legitimo ex- 
hibere voluerint, probationes recipiatis, quas produxerint coram vobis, ipsasque 
fideliter in scriptis redactas infra triginta dies a rec^ptione praesentium sub 
sigillis vestris ad nos per fidelem nuncium remittatis, testes autem qui 

20 fuOTint nominati si se gratia, odio vel timore subtraxerint, per censuram 
ecclesiasticam compellatis veritati testimonium perhibere. Citantes nihilominus 
ex parte nostra peremptorie partes praedictas, quod vicesima die post ci- 
tationem vestram compareant legitime in dicta curia coram nobis, visurae 
publicationem probationum ipsarum et alias in eodem negotio mediante iu- 

25 stitia processurae, diem quoque citationis huiusmodi et formam et quidquid 
inde feceritis nobis per vestras literas continentes harum seriem rescripturi. 
Datum Budae Vesprimiensis diocesis, VI. Idus Januarii, pontificatus domini 
Clementis papae V. anno quarto.*) 

Nos itaque taraquam filii verae obedentiae mandatis vestris fideiiter 

30 et devote obtemperare cupientes negotium cum omni diligentia executioni 
demandavimus, statim post receptionera literarura vestrae patemitatis ter- 
minum peremptorium praefixiraus sextara feriara proxiraara post festum 
resurrectionis doraini^) in civitate de Wynz inferiori super productione 
testium partibus raeraoratis. In quo terraino partes in nostra praesentia 

35 coraparere curaverunt et plebani praenorainati septem capitulorum suum 
testimonium super expurgatione suae contumaciae produxerunt, videlicet 
Sifridum priorera de Candela ordinis Cisterciensis, qui ad conscientiam suam 
protestatus est, procuratorem et nu^cium dictorum plebanorum in via positum 
scilicet dominum Bertoldum plebanum de Keldenich, in cuius argumentum 

40 testamentum coram eo condidit et ipsum sui testamenti executorem instituit. 
Item Nicolaum filium comitis Salomonis de Keldenik adolescentem, qui vice 
sua et patris sui decumbentis iuratus deposuit, literas domini vaivodae 
comminatorias contra dictos procuratores et nuncios destinatas se vidisse. 

*) 1309 Januar 8. — Druck: FejSr Codex VIII, 5, 42. Vereinsarchiv Neue 
45 Folge VIII, 305. 

•) AprQ 4. 

UrkQnileiilmdi. 16 



242 

Item Nicolaom scabinum de Cibinio, qui iuratus dixit, se dictas literas 

domini vaivodae vidisse et audivisse. Itera Heniungum nuncium provin- 

cialium de Cibinio, qui in animas ipsorum provincialium iuratus iilud idem 

af&rmavit. Item Herricum procuratorem ecclesiae omnium sanctorum de 

Eeldenich, qui iuratus dixit illud idem, et insuper idem Bertoldum plebanum 

ecclesiae praedictae a plebesanis suis ad iter arripiendum fuisse publice 

licentiatum, item Nicolaum fratrem dicti procuratoris cum iuramento illud 

idem asserentem. Item dicti plebani in sui excusatione literas nobis plurimas 

praesentarunt, videlicet ex parte universitatis Cibiniensis, item universitatis 

de Sebys, item Georgii plebani de Cibinio, item Walteri magistri hospitalis 

sancti spiritus civitatis eiusdem, itera Johannis plebani de vilia Vmberti, 

quae omnes se super literam domini vaivodae fundaverunt, ex cuius tenon 

perterriti ad praedictum iter procuratores eorundem procedere non aud( 

bant, cuius contrarium dictus princeps tam per suum nuncium, quam per 

suas literas in dicto termino coram nobis suae intentionis asserens non 

fuisse eos plebanos vel procuratores eorundem ab incepto itinere praepedire. 

Haec igitur sic acta et coram nobis ventilata et in scriptis fideliter redacta 

vestrae patemitati transscribimus sigillorum nostrorum munimine consignata, 

terminum autem vicesimum diem a data praesentium ^) partibus memoratis 

duximus assignandum coram patemitate vestra peremptorie comparendi 

in causa memorata. Datum in Vinz inferiori, Sabato in albis, Nonis videlicet 

Aprilis,») anno domini M. CCC. VniL») 

Productio Die ultimo mensis Aprilis comparentibus in iudicio coram dicto 

procurato- (jomino auditore Santo archidiacono de Karazna canonico ecclesiae Trans- 
norum*) 

utriusque siluanae ex parte una et domino Bertoldo decano de Kelneke plebano eiusdem 25 
partis. loci procuratoribus infra scriptis ex parte altera, quilibet ipsorum pro- 
duxerunt procuratoria infra scripta sigillis pendentibus sigiUata. Tenor pro- 
curatorii capituli Transsiluani talis est 
Procurato- Nos capitulum ecclesiae beati Michaelis archangeli TranssUuanae 

^.^^^^. praesentium per tenorem significamus quibus expedit universis, quod nos 30 
pro capi- dominum Sanctum archidiaconum de Karazna concAnonicum nostrum in 
tuloTrans- curia venerabilis patris fratris Gentilis miseratione divina tituli sancti Martini 
^^p^^ in Montibus presbyteri cardinalis, apostolicae sedis legati in omnibus causis 
capitulo. ^^^ negotiis, quae coram ipso domino legato vel coram quocumque alio 

iudice delegato vel ordinario infra terminos suae legationis contra nos 36 
moverentur vel nos movere necesse haberemus, nostrum constituimus, fecimus 
et ordinavimus verum legitimum et sufficientem generalemque procuratorem 
et syndicum nunciumque specialem ad agendum, defendendum, petendum, 
interrogandum, respondendum , contradicendum, repUcandum, ponendum, 
excipiendum dUationemque petendum, subeundum iuramentum calumniae 40 
et de veritate dicenda, iurandum in animas nostras et ad praestandum cuius- 
Ubet generis sacramentum et iuramentum recusandum, confitendum, transi- 

AprU 24. 

•) April 5. 

») Dntck: F^Sr_Codex VIII, 5, 41. 46 

*) Vorlage: procur. 



243 

geDdum, padscendum, comproinittendiim iudicesque eligendum, impetrandum 
et petendum beneficiuni restitutionis in integruro semel vel ploriee seu 
quotiescumque viderit expedire, petendum restitutionem Bpobatorum, appei- 
landum, renunciandum, testes instrumentaque producendum et omnia alia 
5 faciendum, quae verus et legitlmus sufficiensque procurator et syndicus 
facit et facere consuevit. Promittentes iudicatum solvi et omnla sub hypo- 
tiieca rerum nostrarum assumentes, dsntes eidem generalem et specialem 
Uberamque administrationem eeu procurationem nomine nostro faciendi et 
exercendi universa et singula supra dicta, et alium procuratorem vel pro- 

10 curatores substituendi vel constituendi seu faciendi in omnibus praemissis 
et singulis praemissorum, quandocumque et quotiescumque viderit expedire, 
ut procurator ab eo constitutus vel substitutus agendi, petendi, defendendl, 
excipiendi, replicandi, ac iurandi in animas nostniB de calumnia veritateque 
dicenda, et praestandi cniuslibet generis sacramenta vel iuramenta et omnia 

15 ea faciendi vel exercendi, quae superius sunt expressa et quae verus et 
iegitimuB Bufficiensque procurator vel procuratores facere consuevenint, 
ratum et firmum habituri, quidqnid per eundem actum vel gestum fuerit 
seu ordinatum. Satum quarta feria proxima post octavas Pascae,') anno 
domini M. CCC. V TTTT Tenor vero procuratorii partis adversae talis est 

20 Sanctissimo patri ac domino fratri Gentili tituli sancti Martini in Proonra- 

Montibus presbytero cardinali, per totam Vngariam et regna annexa totamqae ''"^'V ****" 
Poloniam sedis apostolicae legato, Herricus decanus de Spring plebanus (oldi pro 
eiusdem loci ac oniversi plebani eiusdem decanatus de maiori Eukullu, uni- clericiB. 
versi plebani de minori Kukullu ac universi plebani de decanatu de Crisz 

'^ oscula pedum beatorum. Sanctitati patemitatis vestrae harum serie Uterarum 
duximus significandum, quod discretum dominum magistrum Jobannem audi- 
torem causarum in curia vestra facimus, eonatituimue et ordinamus et do- 
Bertoldum decanum de Kelneke plebanum eiuedem locd nostros procu- 
in soUdum in vestra audientia et actores, factores et nuncios speciales 
vel in causis civiUbus omnibus vel criminaUbus, quas habemus vel 
capitulo beati MichaeUs ecclcsiae Transsiluanae in curia 
, defendendum, accusandum, excusandum, litem contes- 
tandiun . et cuiuslibet alterius generis iuranienta in animas nostras 

praestai tus et crimina opponendum, positiones faciendum et td- 

35 terius ] i^us respondendum, paciscendum, transigendum, in in- 

tegrum ^^Ktendum, advocatos conducendum, unum vel plures 

procuratores substitu^wni, salaria promittendum, appellandum, absolutionem 
petendum et recipiendn, omnia et singula faciendnm, quae nos persona- 
Uter focere possemus etBi si mandatum exigant speciale, promittentes ratum 

40 et firmum babere, qiLi<»Pd por dictos procuratores atrtum fuerit Et volentes 
eos relevare ab onere satisdationis,') promittimus omnibus quorum interest 
de iudicio sisti et de iudicato solvendo in omnem suam clausulam sub ob- 
Ugatione bonorum nostrorum et ecclesiarum nostrarum. In ouius procuratorii 
evidentiam cum sigUlo provinciaUum sedis iudiciariae de Sebzs et sigUlo eiusdeni 

« ') Apnl 3. 

*) UrspnnfliA: eatisfa, Txm SAreibir gednd«rt in: MttiBdatoiB. 




242 

Item Nicolaum scabinum de Cibinio, qui iuratus dixit, se dictas literas 
domini vaivodae vidisse et audivisse. Item Heniungum nuncium provin- 
dalium de Cibinio, qui in animas ipsorum provincialium iuratus illud idem 
affirmavit. Item Herricum procuratorem ecclesiae omnium sanctorum de 
Keldenich, qui iuratus dixit illud idera, et insuper idem Bertoldum plebanum 5 
ecclesiae praedictae a plebesanis suis ad iter arripiendum fuisse publice 
licentiatum, item Nicolaum fratrem dicti procuratoris cum iuramento illud 
idem asserentem. Item dicti plebani in sui excusatione literas nobis plurimas 
praesentarunt, videlicet ex parte universitatis Cibiniensis, item universitatis 
de Sebys, item Georgii plebani de Cibinio, itera Walteri magistri hospitalis 10 
sancti spiritus civitatis eiusdem, item Johannis plebani de villa Vmberti, 
quae omnes se super literam domini vaivodae fundaverunt, ex cuius tenore 
perterriti ad praedictum iter procuratores eorundem procedere non aude- 
bant, cuius contrarium dictus princeps tam per suum nuncium, quam per 
suas literas in dicto termino coram nobis suae intentionis asserens non 15 
fuisse eos plebanos vel procuratores eorundera ab incepto itinere praepedire. 
Haec igitur sic acta et coram nobis ventilata et in scriptis fideliter redacta 
vestrae patemitati transscribimus sigillorum nostrorum munimine consignata, 
terminum autem vicesimum diem a data praesentium *) partibus memoratis 
duximus assignandum coram patemitate vestra peremptorie comparendi 20 
in causa memorata. Datum in Vinz inferiori, Sabato in albis, Nonis videlicet 
Aprilis,») anno domini M. CCC. YUIL^) 
Productio Die ultimo mensis Aprilis comparentibus in iudicio coram dicto 

procurato- domino auditore Santo archidiacono de Karazna canonico ecclesiae Trans- 
utriusque siluanae ex parte una et domino Bertoldo decano de Kelneke plebano eiusdem 25 
partis. loci procuratoribus infra scriptis ex parte altera, quilibet ipsorum pro- 
duxemnt procuratoria infra scripta sigillis pendentibus sigiUata. Tenor pro- 
curatorii capituli Transsiluani talis est 
Procurato- Nos capitulum ecclesiae beati Michaelis archangeli Transsiluanae 

rium do- praesentium per tenorem significamus quibus expedit universis, quod nos 30 
pro capi- dominum Sanctum archidiaconuni de Karazna concanonicum nostrum in 
tuloTrans- curia venerabilis patris fratris GentiJis miseratione divina tituli sancti Martini 
siluano. jj^ Montibus presbyteri cardinalis, apostolicae sedis legati in omnibus causis 
capitulo. ^®^ negotiis, quae coram ipso domino legato vel coram quocumque alio 

iudice delegato vel ordinario infra terminos suae legationis contra nos 35 
moverentur vel nos movere necesse haberemus, nostmm constituimus, fecimus 
et ordinavimus vemm legitimum et sufficientem generalemque procuratorem 
et syndicum nunciumque specialem ad agendum, defendendum, petendum, 
interrogandum, respondendum , contradicendum, replicandum, ponendum, 
excipiendum dilationemque petendum, subeundum iuramentum calumniae 40 
et de veritate dicenda, iurandum in animas nostras et ad praestandum cuius- 
libet generis sacramentum et iuramentum recusandum, confitendum, transi- 

April 24. 

•) April 5. 

•) Dntck: FejSrJJodex VIII, 5, 41. 45 

*) Vorlage: procur. 



243 

gendum, padscendum, compromittendum iudicesque eligendum, impetrandum 
et petendum beneficium restitutionis in integrum semel vel pluries seu 
quotiescumque viderit expedire, petendum restitutionem spoliatorum, appel- 
landum, renunciandum, testes instrumentaque producendum et omnia alia 
5 faciendum, quae verus et legitimus sufficiensque procurator et syndicus 
facit et facere consuevit Promittentes iudicatum solvi et omnia sub hypo- 
theca rerum nostrarum assumentes, dantes eidem generalem et specialem 
liberamque administrationem seu procurationem nomine nostro faciendi et 
exercendi universa et singula supra dicta, et alium procuratorem vel pro- 

10 curatores substituendi vel constituendi seu faciendi in omnibus praemissis 
et singulis praemissorum, quandocumque et quotiescumque viderit expedire, 
ut procurator ab eo constitutus vel substitutus agendi, petendi, defendendi, 
excipiendi, replicandi, ac iurandi in animas nostras de calumnia veritateque 
dicenda, et praestandi cuiuslibet generis sacramenta vel iuramenta et omnia 

15 ea faciendi vel exercendi, quae superius sunt expressa et quae verus et 
legitimus sufficiensque procurator vel procuratores facere consueverunt, 
ratum et firmum habituri, quidquid per eundem actum vel gestum fuerit 
seu ordinatum. Datum quarta feria proxima post octavas Pascae,*) anno 
domini M. CCC. Vml. Tenor vero procuratorii partis adversae talis est 

20 Sanctissimo patri ac domino fratri Gentili tituli sancti Martini in Procura- 

Montibus presbytero cardinali, per totam Vngariam et regna annexa totamque *onum do- 
Poloniam sedis apostolicae legato, Herricus decanus de Spring plebanus ^i^ ' 
eiusdem loci ac universi plebani eiusdem decanatus de maiori Kukullu, uni- clerids. 
versi plebani de minori Kukullu ac universi plebani de decanatu de Crisz 

25 oscula pedura beatorum. Sanctitati patemitatis vestrae harum serie literarum 
duximus significandum, quod discretum dominum magistrum Johannem audi- 
torem causarum in curia vestra facimus, constituimus et ordinamus et do- 
minum Bertoldum decanum de Kelneke plebanum eiusdem loci nostros procu- 
ratores in solidum in vestra audientia et actores, factores et nuncios speciales 

30 in causa vel in causis civilibus omnibus vel criminalibus, quas habemus vel 
habituri sumus cum e^pitulo beati Michaelis ecclesiae Transsiluanae in curia 
vestra ad agendum, defendendum, accusandum, excusandum, litem contes- 
tandum de calumnia et euiuslibet alterius generis iuranienta in animas nostras 
praestandum, defeetus et erimina opponendura, positiones faeiendum et al- 

35 terius partis positionibus respondendum, paciscendum, transigendum, in in- 
tegrum restitutionem petendum, advocatos condueendum, unum vel plures 
procuratores substituendum, salaria promittendum, appeilandum, absolutionero 
petendum et reeipiendum, omnia et singula faciendum, quae nos persona- 
liter facere possemus etiam si mandatum exigant speciale, promittentes ratum 

40 et firmum habere, quidquid per dictos procuratores actum fuerit Et volentes 
eos relevare ab onere satisdationis,*) promittimus omnibus quorum interest 
de iudicio sisti et de iudieato solvendo in omnem suam clausulam sub ob- 
ligatione bonorum nostrorura et ecclesiarum nostrarum. In cuius procuratorii 
evidentiam cum sigillo provincialium sedisiudiciariae de Sebzs et sigillo eiusdem 

45 >) April 2, 

*) Urspriinglieh: satisfa, vom Schreibtr gedndert in: satisdatois. 

16* 



244 



Tenninus 

ad recipi- 

endum co- 

piam pro- 

curatoni et 

ad publi- 

catioQem 

testium. 

Publicatio 

liteiarum 

et testium. 



Productio 
literarum 

pro 
clericis. 



literaepro 
clerids. 



Accusatio 
contuma- 
ciae pro 
capitulo. 



o 



Legiti- 
matio pro- 
curatorii. 



10 



15 



loci decanattts, cum nostri sigiili munimine praesentia duximus roboranda. 
Datum anno domini MCCcVml, Vn. Idus Aprilis.i) 

Quibus procuratoriis hinc inde exhibitis dictus dominus auditor as- 
signavit terminum dictis procuratoribus coram eo praesentibus ad recipiendum 
copiam ipsorum, si volunt et ad dicendum contra ipsa et alias ad videndum 
aperturam et publicationem testium et literarum iudicum supra dictorum et 
alias ad procedendum in c^usa, ut de iure fuerit, ad diem Lunae V. in- 
stantis^) mensis Maii peremptoriae. 

Die Lunae V. Maii, septimae indictionis comparentibus dictis pro- 
curatoribus utriusque partis in iudicio coram dicto domino auditore idem 
dominus auditor de ipsorum procuratorum consensu pronunciavit, supra 
dictos testes et literas fore apertos et publicatos, et pro apertis et publicatis 
haberi ofiferens utrique parti copiam de eisdem. 

Ante tamen publicationem ipsorum dictus dominus Bertoldus nomine 
et pro parte dictorum capitulorum et universitatum, quorum procurator est, 
produxit et exhibuit in iudicio coram dicto domino Philippo praesente prae- 
dicto Sancto procuratore partis adversae literas infra scriptas ad fundandam 
et probandam intentionem suam melius super praedictis. Quarum literarum 
tenor talis est 

Ladislaus vaivoda Transsiluanus et comes de Zoukuk amicis suis 20 
carissimis universitati Saxonum de Zibinio amicitiam debitam et paratam. 
Yestra amicitia bene scit, quod vos et ad vos pertinentes semper fuimus 
persecuti cum omnimoda nostra dilectione. Petivistis autem nos literis vestris 
mediantibus diligenter, ut sacerdotes in medio vestri existentes vel nuncios 
ipsorum per nostra tenuta ad dominum legatum exire libere permitteremus, 
cum per nostra tenuta omnes procedentes libere transiverint Noveritis 
quod nos vestram universitatem et praedictos sacerdotes exhortavimus de 
saepe saepius, ut capitulo de proventibus ipsorum sufficientem impenderent 
satisfactionem, quod hactenus facere non curarunt Super quo amicitiam 
vestrae universitatis requirimus et admonemus, quatenus praedictos sacer- 
dotes ad hoc inducere veUtis, ut ipsi capitulo et de proventibus episcopalibus 
sufficientem impendant satisfactionem et in huiusmodi litigium non procedant, 
quia ne forte eisdem contingat gravius ipsum litigium, et nos eosdem cum 
dicto capitulo reformabimus nostras partes interponendo in hac parte. Datum 
in Deua, in vigilia beatae Katerinae virginis et martyris.') 

Item eodem die et in eodem iudicio dominus Sanctus procurator 
capituli Transsiluanae procuratorio nomine ipsius accusavit contumaciam 
illorum de parte adversa, qui sunt contumaces et nec per se nec per pro- 
curatorem idoneum comparere curarunt, petens cum instantia, excommuni- 
cationis sententiam contra eos latam secundum quod iuris ordo postulat 40 
aggravari. 

Postquam statim in eodem iudicio interrogati dicti procuratores 
per dictum dominum auditorem, si volebant aliquid obiicere contra pro- 



25 



30 



35 



April 7. 

•) Vorlage: istantiB. 

•) 1308 Navember 24. — Druck: FejSr Codex VIII, 5, 51, 



45 



245 

curatoria exhibita, hinc inde dixenmt, quod non, sicque de utriusque vo- 

luntate ipsorum dictus dominus auditor ante dictam aperturam procuratores 

ipsos et eorum procuratoria legitiniavit procedens postea ad aperturam testium 

praedictorum, assignans utrique procuratori terminum ad diem Veneris 

5 proxime futurum,*) ad recipiendum copiam dictorum testium et dicendum 

contra, quidquid volunt, et dicto Sancto ad recipiendam copiam dictarum 

literarum et dicendum contra ipsas, et alias ad producendum in causa, ut 

de iure fuerit 

Die Veneris Vlin Maii, VU indictionis comparentibus dictis pro- Substitutio 

10 curatoribus utriusque partis in iudicio coram dicto domino auditore, praesente P^^- 

tons capi- 
me Angelo de sancta Victoria notario dictae curiae ad hanc causam conscri- tuli. 

bendam, de mandato dicti domini legati assumpto dictus Sanctus procurator, 

procuratorio nomine quo supra, substituit in dicta causa et ad omnes alias 

motas et movendas magistrum Philippum de Cingulo praesentem et recipientem, 

15 ad omnia, quae habet in mandatis, transferens in eum totaliter vices suas, 
praesentibus dominis Joanne de Aretio capellano dicti domini legati, magistro 
Paulo cancellario regio et aliis testibus. 

Eodem die et in eodem iudicio dictus magister Philippus tamquam pro- Exhibitio 
curator substitutus a praedicto procuratore capituli Transsiluani ad repulsam tes- "^®'"*''*"^ 

20 tium et literarum productarum per partem adversam produxit quasdam iiteras capitulo. 
domini vaivodae, suo ut apparebant sigillo signatas. Quarum tenor talis est 

Venerabili in Christo patri et domino domino Gentili miseratione Literaepro 
divina tituli sancti Martini in Montibus presbytero cardinali, apostolicae sedis <^pi^^- 
legato Ladislaus vaivoda Transsiluanus et comes de Zoukuk devotum animum 

25 cum plenitudine reverentiae et honoris. Significamus sanctitati vestrae, quod 
plebani seu sacerdotes de decanatibus de Sebus, de Spreng, de Kyzd, de Kozd 
et de aliis et de archidiaconatu de Kukullu maiori et minori et de quibusdam 
aliis, qui contra capitulum ecclesiae Transsiluanae ad vestram curiam citati 
ire contumaciter neglexerunt falsa suggestione apud sanctitatem vestram, 

30 nisi seu conati sunt suam contumaciam excusare, quod nos liberam viam 
eisdem dare neglexissemus, et coram vestris delegatis super hoc seu exami- 
natoribus quosdam testes falsos et probationes frivolas de suis fautoribus 
contra ipsum capitulum produxerunt, quorum assertiones et probationes 
frivolas et falsas esse dicimus, quia numquam intentionis nostrae fuit, ut 

35 procuratores eorum vel aliquos ex ipsis impedivissemus vel in aliquo voluis- 
semus molestare, cum per dei gratiam semper cultores iustitiae fuerimus et 
in tenuta nostra omnibus hominibus clericis et laicis viae pateant libere et 
secure. Quare sanctitas vestra ipsis sacerdotibus vel eorum procuratoribus 
seu dictis testium suorum necnon probationibus eorum frivolis nullam fidem 

40 adhibeat in hac parte. Datum in Deua, quarta feria proxima post dominicam 

Quasi modo geniti,^) anno domini M. C(5c. VIII.') 

Item eodem die et in eodem iudicio magister Philippus procurator Exhibitio 

substitutus praedictus exhibuit exceptiones infra scriptas in scriptis. Quarum ^. ®^<^P' 
^ ^ xr x- -" taonainpro 

tenor talis est capitulo. 

45 *) Mai 9. 

•) AprU 9. 
») Ftjir Codex VIII, 5, 50. 



246 

Excep- Coram vobis venerabili viro domino Philippo de Sardinea canonico 

tiones ca- ^borensi aiiditore generali venerabilis patris domini fratris Gentilis et cetera 

* et in infra scripta causa specialiter deputato Philippus de Cingulo pro- 
curator substitutus dominorum canonicorum et capituli venerabilis ecclesiae 
Albensis Transsiluanae contra procuratores seu procuratorem plebanorum, 5 
presbyterorum et universitatum eiusdem Albensis Transsiluanae diocesis, 
cum quibus coram vobis est in causa, et scripturas per ipsum procuratorem 
loco probationum productas exceptiones dat et exhibet infra scriptas. 

I. Imprimis excipiendo dicit Philippus procurator substitutus praedictus, 

quod literae per dictum procuratorem partis adversae ante testium aperturam 10 
productae, quae sic incipiunt : Nos Gombolinus, Nicolaus comites Cibinienses 
atque universitas eiusdem harum serie literarum recognoscimus quibus ex- 
pedit universis, in animas nostras protestantes et c^tera, quod nuUum probant 
impedimentum nec aliquam fidem faciunt, de aliquo legitimo impedimento, 
sed sicut in fine ipsarum literarum continetur, ipsi dicunt, dictum vaivodam 15 
non praestasse in praedictis aliquod impedimentura. Et esto*) sine prae- 
iudicio quod ipsi comites et universitas dicerent et affirmarent, illos fuisse 
impeditos, eorum dictum in hac parte nullam fidem faciunt, quia ea non 
dixerunt seu testificarunt mandato iudicis seu superioris, sed voluntarie illud 
dicunt, et sic videtur, quod prece vel precibus illud dicunt At tamen eorum 20 
dictum tollitur per literas eiusdem vaivodae praefato domino legato destinatas, 
qui dicit et affirmat, nullum eisdem nec aliis ad curiam ipsius domini legati 
accedere volentibus impedimentum praestasse seu praestari fecisse, et quod 
per eius potentiam et terrenum viget cultus pacis. Insuper iidem plebani 
et alii, sicut fratrem Herricum de ordine Praedicatorum miserunt ad curiam 25 
ad excusandum eosdem, ita et per eum alium de curia ipsius domini legati 
vel de Buda procuratorem principalem vel substitutum constituere et ordinare 
potuerunt, et per ipsum fratrem Herricum vel alium literas et instrumenta 
eorum destinare, quod ipsi tamquam filii malitiae et subterfugias quaerentes 
facere cessaverunt 30 

n. Item contra scripturas et attestationes productas et apertas in iudicio 

excipiendo dicit praedictus Philippus noraine quo supra, quod dictura Syflfridi 
prioris de Candela testis non iurati nullum est nec aliquam fidem facit, 
cum singularis sit in dicto suo, et dictum ipsius vanum sit et nullam fidera 
faciens seu probationem impedimenti, nam non dicit quare et qua de causa 35 
testamentum dictus dominus Bertoldus procurator fecit et quibus praesentibus 
et quo mense seu die, et si propter infirmitatem vel propter alia. Nec dicit, 
in qua via positus erat dictus dominus Bertoldus procurator et ad quid 
erat in dicta via positus, et sic eius dictum nullum probat Impedimentura 
in praedictis. 40 

ni. Item dicit dictura Nicholai comitis Salomonis adolescentis, qui vice 

sua et patris sui deposuit, literas domini vaivodae se vidisse comrainatorias 
contra dictos procuratores et nuncios, dicit nullum esse et nullara fidera 
facere in causa praedicta, cum ipse nomine alterius deponat, nec dicat, quam 

*) Vorlage: exto. 45 



247 

comminationem continebant ipsae literae, et penes quem eas viderat, et quo 
die, anno et quo mense et quibus praesentibus et qualis esset earum tenor. 

Item etiam excipit contra alios testes, qui dicunt, se dictas literas nn. 
domini vaivodae vidisse, quorum dicta tamquam c^rtitudinem non dicentes 
5 nullam fidem faciunt, nec dicunt de anno, mense et die. Praeterea testes 
supra dicti et alii in dictis literis et attestationibus contenti et aiia in eisdem 
expressa nullam impedimenti legitimi probationem faciunt, nec dictis eo- 
rundem testium standum est seu fides aliqua adhibenda, cum sint singulares 
ac incerti,- et super incertis eorum intentionem dixerunt 

10 Quare ex praedictis et aliis, quae vestra domini auditoris supplebit 

discretio, petit Philippus substitutus praedictus nomine quo supra omnes 
adversarios suos praedictos tamquam excommunicatos, et nullum legitimum 
impedimentum probantes continue publice nuhciari. Et quia dicti plebani 
et singulares personae excoramunicationis ac universitates praedictae inter- 

15 dicti sententias per vos latas malitiose et indurato animo diutius sustinuerunt 
et sustinent, petit eos aggravari et contra eos ad alia graviora procedi. 

Praedicta dicit ad praesens Philippus procurator praedictus salvis 
sibi aliis suo loco et tempore verbo et in scriptis latius proponendis, pro- 
testatur etiam de expensis factis et faciendis. 

20 Quibus literis et exceptionibus exhibitis dictus dominus auditor as- Termiims 

signavit terminum praedicto domino Bertoldo ad recipiendum copiam de ^ ^P^' 
eisdem et ad replicandum, si voluerit, et alias ad procedendum in causa, pj^ 
ut de iure fuerit, ad diem Martis proxime ^) futurum XTTT. mensis eiusdem. clericis. 
Die Martis Xlil, dicti mensis Maii comparentibus in iudicio coram Exhibitio 

25 dicto domino auditore procuratoribus utriusque partis praedictis, dictus do- ^iterarum 
minus Bertoldus exhibuit contra dictas literas et exceptiones exhibitas per tionumpn) 
dictum magistrum Philippum quasdam literas sigillatas a tergo et quasdam clericis. 
replicationes in scriptis. Quanim literarum tenor talis est 

Reverendo in Christo patri et domino domino Gtentili legato sedis litera pro 

30 apostolicae per totam Vngariam Giselbertus decanus Viniensis obedientiam cietids. 
in domino tilialem. Praesentibus coram paternitatis vestrae gratia significo 
et protestor, quod domini plebani de septem capitulis de Scebus videlicet, 
de Sprink, de Kozd, de Kyzd, de maiori et minori Kukullu et de Crissh 
exitum petiverunta vaivoda Ladislao ad praesentiam vestram, etob hoc nuncios 

35 sollennes ordinaverant, qui literis suis eis denegavit exitum, nisi abrenun- 
ciarent appellationi suae. Unde sub vestra obedientia vestrae patemitati 
id notifico sic esse, ulterius innotescendo, quod iam dicti domini de eisdem 
capitulis ad omnia mandata vestra sunt obedientes, et omnem expensam 
vestram paratam comportaverunt, tamquam aliorum praedecessorum ves- 

40 trorum expensam semper paratam et debitam ordinarunt 

Item*) coram universis viris venerabilibus, ad quos praesens scriptum litera pro 
pervenerit, ego Georgius plebanus in Cibinio praesentibus super conscientia ^^^^^- 
animae meae profiteor et protestor, quod omnia haec, quae litera provin- 
cialium de Sibinio pro dominis de septem capitulis in eadem litera nominatim 

45 *) Varlage: proximo. 

s) StM auf dem Band, 



238 

sante, compellas Teritaii testimomum perhibere. Datam Pictaids, Idibns 
Januarii, pontificatus nostri anno tertio. - 

Auf der Rikkseite: Rogerius de Rocca. 

Auf der RUckseite auf dem unteren umgebogenen Pergamentrand: 
n Raynulfi. 



5 



312. 

Poitiers 1308 Febrmr 4. Papst Clemens V. heauflragt den 
Hermannstadter Propst, den mischen den Pfarrem des Mediascher 
Dekanates und dem Weissenburger Kapitel betrejffs des Zehnten (dh 
geschlossenen Vergleich aufrecht zu erhalten. 10 

Orig, Perg. Kapitelarchiv Mediasch, BleibtiUe wie bei Nr, 309. 
Druck: Theil u. Wemer Urkb. 6. 

* 

Clemens episcopus servus servorum dei dilecto filio . . praeposito 
ecclesiae Cibiniensis Strigoniensis diocesis salutem et apostolicam benedic- 
tionem. Sua nobis dilecti filii . . decanus decanatus de terra Medies et rec- 15 
tores ecclesiarum in dicto decanatu consistentium Transiluanae diocesis 
petitione monstrarunt, quod cum inter ipsos ex parte una et capitulum 
Albensis ecclesiae dictae diocesis ex altera super quibusdam decimis, quas 
dicti decanus et rectores ad eos communiter dictumque capitulum ad se 
spectare dicebant, orta fuisset materia quaestionis, tandem mediantibus bonis 20 
viris quaedam inter partes super his amicabilis compositio intervenit, vene- 
rabilis fratris nostri Petri episcopi Transiluani ad id accedente consensu, 
prout in patentibus literis inde confectis ipsius episcopi sigillo munitis 
plenius dicitur contineri. Quocirca discretioni tuae per apostolica scripta 
mandamus, quatenus compositionem ipsam, sicut rite sine pravitate ac pro- 25 
vide facta est et ab utraque parte sponte recepta et diutius observata, 
facias per censuram ecclesiasticam appellatione remota firmiter observari. 
Datum Pictauis, 11 Nonas Februarii, pontificatus nostri anno tertio. 

Auf der RiickseUe: Rogerius de Rocca. 

Auf der RHckseite auf dem unteren umgd)ogenen Pergamentrand: 30 
n Raynulfi. 

313. 

1308 Dezember 2. Der Konvent der Augustiner zu Weissenhurg 
beglaubigt die Urkwnde des Bischofs Petrus von 1303 Nr. 298 be- 
treffend die Uebereinkunfl zwischen den Pfarrem des MaMbacher 35 
Dekanates und dem Weissenburger Kapitel. 

Orig. Perg. Kapitdarchiv KarUburg. Siegd toor innen aufgedrHekt. 
Begeet: FejSr Codex VIII, 1, 312. Tdrtinelmi tdr 1889, 579. 



239 

Nos frater Stephanus prior et frater Petrus lector ordinis fratrum 
Heremitarum sancti Augustini de conyentu Albensi Transsiluano totusque 
conventus loci eiusdem praesentium per tenorem significamus quibus ex- 
pedit universis, quod capitulum ecclesiae Transsiluanae per discretum virum 

5 magistrum Benedictum archidiaconum de Ozd canonicum ecclesiae Trans- 
siluanae exhiberi fecit patentes literas yenerabilis patris Petri episcopi 
Transsiluani petens nos per eundem cum instantia, ut cum ipsas literas 
propter impacati temporis qualitatem yiarumque discrimina eorum procurator 
et sjmdicus secum portare vel deferre non praesumeret ad loca ubi easdem 

10 opus esset exhiberi, transscribi faceremus et sigillo conventus communiri. 
Quarum quidem literarum tenor talis est. (Fdlgt die Urkunde des Bischofs 
Petrus von 1303 Nr. 298.) Nos igitur iustis petitionibus eorum non dene- 
gantes assensum ipsas literas non cancellatas, non rasas nec in aliqua sui 
parte vitiatas de verbo ad verbum praesentibus inseri fecimus et sigillo 

15 conventus nostri roborari. Datum secunda feria proxima post dominicam 
adventus domini, anno domini M. 666. octavo. 



314 

Ofen 1309 Januar 8 bis Juli 3. Prozess zwischm dem Weissen- 
hurger Kapitd md einigen sOchsischen Dekanaten, gefuhrt vor Phi- 
20 lippus de Sardinea, Generalauditor des Kardinattegaten GentUis. 

Papier- und Pergamenihcmdechrift Nr. 4013 in der Vatikaniechen Bibliothek, 
Folio 16 hie 44. Die Handschrift iet geschrieben zum TheU van Vagnolus de 
Meuania eum TheU von dem Notar des Kardinah Grentilis, Angelus. 

Druck: Battydn Leges ecclee. III, 71. Mon. Vaticana Hung. Seriea I, Tom. 
25 II, 187. Die Drucke einzelner hier eingeschalteter Urkunden werden eu den be- 

treffenden StQcken in den Anmerkungen angegeben. 

In nomine domini amen. Anno eiusdem millesimo trecentesimo nono, Causa 
pontificatus domini Clementis papae V. die Veneris, nono mensis Maii, sep- 5^ ^^ 
timae indictionis, Yagnolus de Meuania notarius curiae infra scriptae assig- capitulum 

90 navit mihi Angelo notario infra scripto subscripta acta in mei absentia coram ecclesiae 
eo actitata de mandato venerabilis viri domini Philippi de Sardinea decre- ■™^^" 
torum doctoris canonici Arborensis, curiae reverendi patris et domini domini nullos ple- 
Gentilis dei gratia tituli sancti Martini in Montibus presbyteri cardinalis, banos et 
apostolicae sedis legati, generalis auditoris causarum, quorum actorum tenor j ^^^_ 

35 talis est bus illis. 

Sanctissimo in Christo patri et domino fratri Gentili, miseratione literae 
divina tituli sancti Martini in Montibus presbytero cardinali, apostolicae sedis iudicum 
legato, frater Cristianus prior Praedicatorum de Bysterci et frater Petrus attestatio- 
lector fratrum Minorum de Varasio ac Renoldus plebanus de Stolzimbel nibus pro 

40 reverentiam debitam et devotam cum orationum suffragiis devotarum. literas clends. 
vestrae sanctitatis nobis destinatas recepimus debito cum honore tenoris et 
continentiae infra scriptae. 



238 

sante, compellas veritati testiinomum perhibere. Datam Pictaids, Idibns 
Januarii, pontificatus nostri anno tertio. . 

Auf der Ruckseite: Rogerius de Rocca. 

Auf der RUckseite auf dem unteren umgfbogenen Pergamentrand : 
n Raynulfi. 



5 



312. 

Poitiers 1308 Febrmr 4. Papst Clemens V. heauftragt den 
Hermannst&dter Propst, den zwischen den Pfarrem des Mediascher 
Dekanates und dem Weissenburger Kapitel hetreffs des Zehnten ah- 
gescMossenen Vergleich aufrecht zu erhalten. 10 

Orig, Perg. KapiUlarchiv Mediasch, BleibtiUe wie bei Nr, 309, 
Druck: Theil u. Wemer UrJeb. 6. 

• 

Clemens episcopus servus servorum dei dilecto filio . . praeposito 
ecclesiae Gibiniensis Strigoniensis diocesis salutem et apostolicam benedic- 
tionem. Sua nobis dilecti filii . . decanus decanatus de terra Medies et rec- 15 
tores ecclesiarum in dicto decanatu consistentium Transiluanae diocesis 
petitione monstrarunt, quod cum inter ipsos ex parte una et capitulum 
Albensis ecclesiae dictae diocesis ex altera super quibusdam decimis, quas 
dicti decanus et rectores ad eos communiter dictumque capitulum ad se 
spectare dicebant, orta fuisset materia quaestionis, tandem mediantibus bonis 20 
viris quaedam inter partes super his amicabilis compositio intervenit, vene- 
rabilis fratris nostri Petri episcopi Transiluani ad id accedente consensu, 
prout in patentibus literis inde confectis ipsius episcopi sigillo munitis 
plenius dicitur continerL Quocirca discretioni tuae per apostolica scripta 
mandamus, quatenus compositionem ipsam, sicut rite sine pravitate ac pro- 25 
vide facta est et ab utraque parte sponte recepta et diutius observata, 
facias per censuram ecclesiasticam appellatione remota firmiter observari. 
Datum Pictauis, 11 Nonas Februarii, pontificatus nostri anno tertio. 

Auf der RHckseite: Rogerius de Rocca. 

Auf der RUckseUe auf dem unteren umgd)ogenen Pergamentrand: 30 
n Raynulfi. 

313. 

1308 Dezember 2. Der Konvent der Augustiner zu Weissenburg 
beglaubigt die Urkunde des Bischofs Petrus von 1303 Nr. 298 be- 
treffend die Uebereinkunft zwischen den Pfarrem des MuMhacher 35 
Dekanates und dem Weissenburger Kapitd. 

Orig. Perg, Kapitelarehiv KarUburg, Siegel toar innen aufgedrOM. 
BegeH: FejSr Codex VIII, 1, 312, TMinelmi tdr 1889, 579, 



239 

Nos frater Stephanus prior et frater Petrus lector ordinis fratrum 
Heremitarum sancti Augustini de conyentu Albensi Transsiluano totusque 
conventus loci eiusdem praesentium per tenorem significamus quibus ex- 
pedit universis, quod capitulum ecclesiae Transsiluanae per discretum yirum 

5 magistrum Benedictum archidiaconum de Ozd canonicum ecclesiae Trans- 
siluanae exhiberi fecit patentes literas yenerabilis patris Petri episcopi 
Transsiluani petens nos per eundem cum instantia, ut cum ipsas literas 
propter impacati temporis qualitatem yiarumque discrimina eorum procurator 
et sjmdicus secum portare vel deferre non praesumeret ad loca ubi easdem 

10 opus esset exhiberi, transscribi faceremus et sigillo conventus communirL 
Quarum quidem literarum tenor talis est (Folgt die Urkunde des Btschofs 
Petrus von 1303 Nr. 298.) Nos igitur iustis petitionibus eorum non dene- 
gantes assensum ipsas literas non cancellatas, non rasas nec in aliqua sui 
parte yitiatas de verbo ad yerbum praesentibus inseri fecimus et sigillo 

15 conventus nostri roborari. Datum secunda feria proxima post dominicam 
adventus domini, anno domini If. (i(j(j, octavo. 



314 

Ofen 1309 Januar 8 bis Juli 3. Prozess zwischen dem Weissen- 
hurger Kapitel und einigen s&chsischen Dekanaten, gefuhrt vor Phi- 
20 lippus de Sardinea, Generalauditor des Kardinattegaten Gentilis. 

Papter- und Pergamenthandschrift Nr. 4013 in der Vatikanischen Biblioihek, 
Folio 16 b%8 44, Die Handschrift iet geschrieben zum TheU von Vagnolus de 
Meuania zutn TheU von dem Notar des Kardinals Grentilis, Angelus, 

Druck: Battydn Leges eccles. III, 71. Mon. Vaticana Hung. Series I, Tom. 
25 II, 187. Die Drucke eineeiner hier eingeschaHteter Urkunden werden zu den be- 

treffenden StiUken in den Anmerkungen angegeben. 

In nomine domini amen. Anno eiusdem millesimo trecentesimo nono, Causa 
pontificatus domini Clementis papae V. die Veneris, nono mensis Maii, sep- ^^ ^^^ 
timae indictionis, Yagnolus de Meuania notarius curiae infra scriptae assig- capitulum 

30 navit mihi Angelo notario infra scripto subscripta acta in mei absentia coram ecclesiae 
eo actitata de mandato venerabilis viri domini Philippi de Sardinea decre- ^neetnOTi- 
torum doctoris canonici Arborensis, curiae reverendi patris et domini domini nullos ple- 
Gentilis dei gratia tituli sancti Martini in Montibus presbyteri cardinaiis, banos et 
apostolicae sedis legati, generalis auditoris causarum, quorum actorum tenor ^^^^^. 

35 talis est bus illis. 

Sanctissimo in Ghristo patri et domino fratri Gentili, miseratione liteiae 
divina tituli sancti Martini in Montibus presbytero cardinali, apostolicae sedis iudicum 
legato, frater Cristianus prior Praedicatorum de Bysterci et frater Petrus attestatio- 
lector fratrum Minorum de Varasio ac Renoldus plebanus de Stolzimbel nibus pro 

40 reverentiam debitam et devotam cum orationum sufEragiis devotarum. literas <^^^cis. 
vestrae sanctitatis nobis destinatas recepimus debito cum honore tenoris et 
continentiae infra scriptae. 



240 

Frater Gentilis miseratione divina tituli sancti Martini in Montibus 
presbyter cardinaiis, apostolicae sedis legatus dilectis in Christo filiis, reli- 
giosis et discretis viris fratribus Christiano priori Praedicatorum de Bysterce 
et Petro lectori Minorum ordinum de Varasio ac magistro Reynoldo plebano 
de Stolzemberg salutem in domino. Dudum ad petitionis instantiam dilec- 5 
torum in Christo filiorum capituli maioris ecclesiae Transsiluanae plebanos, 
presbyteros, clericos et universitates infra scriptas, videlicet Bertoldum ple- 
banum de Keldenich decanum de Sebz, Herricum plebanum de Sebz, Gode- 
schalcum de Winz, Nicolaum de Peyn, Paulum de Eapaka, Alhelmum de 
Omlas, Danielem de Ryon et Renerum de Apoldya ecclesiarum rectores 10 
seu plebanos, ac Henricum decanum de Spinch, Johannem de Drasseu, Gun- 
dolinum de Piro, Bartholomeum de Wyngartkyrchen, Henricum de Roth- 
ludas, Jacobum de duabus Turribus presbyteros seu rectores ac universi- 
tatem sacerdotum decanatus eiusdem, item capitulum plebanorum de Eozd 
et speciaiiter Nicolaum plebanum de villa Jacobi decanum videlicet de 15 
Eozd, Herricum plebanum de Lapide et Johannem plebanum de Barankul^t, 
item universitatem sacerdotum archidiaconatus de maiori Eukullo et nomi- 

natim Arnoldum de Longavalle, Johannem de Michazaz et sacer- 

dotum de Hulduualach, item capitulum plebanorum de Eyzd et capitulum 
sacerdotum de Crys, et nominatim Bertoldum plebanum decanum de Eyzd, 20 
Johannem de Schesburg, Hermannum de Dala, Nicolaum de Apoldia, Ge- 
orgium de Kyzde, Jacobum de Sithus, item Herricum decanum de Crys, 
sacerdotum videlicet eiusdem villae Crys, Herricum de Almakerek, Herricum 
de Pesschedorp, item universitatem sacerdotum archidiaconatus de minori 
Eukullo, et nominatim Symonem sacerdotem de villa sancti Nicolai de- 25 
canum de KukuHo minori, Johannem de Sido et Thedericum sacerdotem 
de villa Boneti Transsiluanae diocesis citari peremptorie fecimus et requiri, 
ut certo termino per se vel eorum responsalem idoneum in nostra curia 
comparere curarent super quibusdam iniuriis, offensionibus et excessibus 
necnon censibus, debitis, decimis, redditibus et rebus aliis procuratori vel 30 
syndico dicti capituli in iudicio de iustitia responsuri. Yerum quia comparere 
per se vel per alium in nostra curia contumaciter contempserunt, discretus 
vir magister Philippus de Sardinea decretorum doctor canonicus Arboranus ^) 
capellanus et familiaris noster, quem in dicta causa partibus dedimus audi- 
torem, instante et petente magistro Benedicto archidiacono de Ozd procu- 35 
ratore dicti capituli omnes praedictos citatos in termino et post terminum 
exspectatos reputavit interloquendo fore merito contumaces, nihil plus pro- 
cedens tunc in negotio sperans, ut suam contumaciam redimerent per 
satisfactionem condignam. Sed elapso postea dierum plurium intervallo 
comparuit coram auditore praedicto procurator praefatus et cum instantia 40 
petiit contra praedictos contumaces iustitia suadente procedi. Dictus vero 
auditor dictorum contumacium obstinatam*) absentiam et contumaciam in- 
tuens, quia humilibus obedientia nihil prodesset, si contumacia contumacibus 
non obesset et crescente contumacia crescere debet et poena, onmes et 

») Vorlage: Arboran. 46 

') Vorlage: hostinatam. 



241 

singulos praenominatos superius ipsorum contumacia huiusmodi exigente 
dictoque procuratore petente excommunicationis, ac universitates et capitula 
interdicti sententiis innodavit, prout haec in actis nostrae curiae plene con- 
stant Dum autem ad denunciationem sententiarum ipsarum ad dicti pro- 

5 curatoris instantiam procedere auditor praedictus intenderet contra ipsos, 
dilectus in Christo filius frater Herricus de Cybinio ordinis Praedicatorum 
in nostra curia excusator comparuit pro eisdem asserens, citatos praedictos 
impedimento detentos legitimo nequiyisse infra statutum eis terminum ad 
praedicta in eadem curia comparere, paratus ipsorum noraine de impedimento 

10 praedicto nostrae curiae facere plenam fidem. Nos itaque, si praedicta veritati 
nitantur, cum excommunicatis et interdictis praedictis mitius nec immerito 
agere intendentes, atque volentes praedictarum partium in hac parte labo- 
ribus parcere et expensis, discretioni vestrae de voluntate procuratoris et 
excusatoris praedictorum praesentium tenore mandamus, quatenus vos omnes 

15 vel duo aut unus vestrum super articulis, quos praedicti excommunicati et 
interdicti vel alius pro eisdem super huiusmodi impedimento legitimo ex- 
hibere voluerint probationes recipiatis, quas produxerint coram vobis, ipsasque 
fideliter in scriptis redactas infra triginta dies a receptione praesentium sub 
sigillis vestris ad nos per fidelem nuncium remittatis, testes autem qui 

20 fuerint nominati si se gratia, odio vel timore subtraxerint, per censuram 
ecclesiasticam compellatis veritati testimonium perhibere. Citantes nihilominus 
ex parte nostra peremptorie partes praedictas, quod vicesima die post ci- 
tationem vestram compareant legitime in dicta curia coram nobis, visurae 
publicationem probationum ipsarum et alias in eodem negotio mediante iu- 

25 stitia processurae, diem quoque citationis huiusmodi et formara et quidquid 
inde feceritis nobis per vestras literas continentes harum seriem rescripturi. 
Datum Budae Vesprimiensis diocesis, VI. Idus Januarii, pontificatus domini 
Clementis papae V. anno quarto.*) 

Nos itaque tamquam filii verae obedentiae mandatis vestris fideliter 

30 et devote obtemperare cupientes negotium cum orani diligentia executioni 
deraandaviraus, statira post receptionera literarura vestrae patemitatis ter- 
minura peremptorium praefixiraus sextara feriara proxiraam post festum 
resurrectionis domini*) in civitate de Wynz inferiori super productione 
testium partibus meraoratis. In quo terraino partes in nostra praesentia 

35 coraparere curaverunt et plebani praenorainati septem capitulorum suum 
testimonium super expurgatione suae contumaciae produxerunt, videlicet 
Sifridum priorem de Candela ordinis Cisterciensis, qui ad conscientiam suam 
protestatus est, procuratorem et nupcium dictorum plebanorum in via positum 
scilicet dominum Bertoldum plebanum de Keldenich, in cuius argumentum 

40 testamentura corara eo condidit et ipsura sui testaraenti executorera instituit 
Item Nicolaum filium comitis Salomonis de Keldenik adolescentem, qui vice 
sua et patris sui decumbentis iuratus deposuit, literas domini vaivodae 
comminatorias contra dictos procuratores et nuncios destinatas se vidisse. 

*) 1309 Januar 8, — Druck: Fejir Codex VIII, 5, 42, Vereinsarchiv Neue 
45 Folge VIII, 305. 

«) Apra 4. 

Urkmidtnlmeh. 16 



242 

Item Nicolaum scabinum de Cibinio, qui iuratas dixit, se dictas literas 

domini vaivodae vidisse et audivisse. Item Heniungum nuncium provin- 

cialium de Cibinio, qui in animas ipsorum provincialium iuratus illud idem 

afiSrmavit. Item Herricum procuratorem ecclesiae omnium sanctorum de 

Keldenich, qui iuratus dixit illud idem, et insuper idem Bertoldum plebanum 5 

ecclesiae praedictae a plebesanis suis ad iter arripiendum fuisse publice 

licentiatum, item Nicolaum fratrem dicti procuratoris cum iuramento illud 

idem asserentem. Item dicti plebani in sui excusatione literas nobis plurimas 

praesentarunt, videlicet ex parte universitatis Cibiniensis, item universitatis 

de Sebys, item Georgii plebani de Cibinio, item Walteri magistri hospitalis 10 

sancti spiritus civitatis eiusdem, item Johannis plebani de vilia Vmberti, 

quae omnes se super literam domini vaivodae fundaverunt, ex cuius tenore 

perterriti ad praedictum iter procuratores eorundem procedere non aude- 

bant, cuius contrarium dictus princeps tam per suum nuncium, quam per 

suas literas in dicto termino coram nobis suae intentionis asserens non 15 

fuisse eos plebanos vel procuratores eorundem ab incepto itinere praepedire. 

Haec igitur sic acta et coram nobis ventilata et in scriptis fideliter redacta 

vestrae patemitati transscribimus sigillorum nostrorum munimine consignata, 

terminum autem vicesimum diem a data praesentium *) partibus memoratis 

duximus assignandum coram patemitate vestra peremptorie comparendi 20 

in causa memorata. Datum in Yinz inferiori, Sabato in albis, Nonis videlicet 

ApriUs,») anno domini M. C6c. VfllL») 

Productio Die ultimo mensis Aprilis comparentibus in iudicio coram dicto 

procurato- domino auditore Santo archidiacono de Karazna canonico ecclesiae Trans- 
norum*) 
ntriusque siluanae ex parte una et domino Bertoldo decano de Kelneke plebano eiusdem 25 

partis. loci procuratoribus infra scriptis ex parte altera, quilibet ipsorum pro- 

duxerunt procuratoria infra scripta sigillis pendentibus sigiUata. Tenor pro- 

curatorii capituli Transsiluani talis est 

Procurato- Nos capitulum ecclesiae beati Michaelis archangeli Transsiluanae 

^.^^^^" praesentium per tenorem significamus quibus expedit universis, quod nos 30 

pro capi- dominum Sanctum archidiaconum de Karazna concanonicum nostrum in 

tuloTrans- curia venerabilis patris fratris Gentilis miseratione divina tituli sancti Martini 

^^p^^ in Montibus presbyteri cardinalis, apostolicae sedis legati in omnibus causis 

capitulo. ^^ negotiis, quae coram ipso domino legato vel coram quocumque alio 

iudice delegato vel ordinario infra terminos suae legationis contra nos 35 

moverentur vel nos movere necesse haberemus, nostrum constituimus, fecimus 

et ordinavimus vemm legitimum et sufficientem generalemque procuratorem 

et syndicum nunciumque specialem ad agendum, defendendum, petendum, 

interrogandum, respondendum , contradicendum, replicandum, ponendum, 

excipiendum dilationemque petendum, subeundum iuramentum calumniae 40 

et de veritate dicenda, iurandum in animas nostras et ad praestandum cuius- 

libet generis sacramentum et iuramentum recusandum, confitendum, transi- 

AprU 24. 

«) AprU 5. 

•) Druck: F^h^Codex VIII, 5, 41. 46 

*) Vorlage: procur. 



243 

gendum, paciscendum, compromittendum iudicesque eligendum, impetrandum 
et petendum beneficium restitutionis in integrum semel vel pluries seu 
quotiescumque viderit expedire, petendum restitutionem spoliatorum, appel- 
landum, renunciandum, testes instrumentaque producendum et omnia alia 
5 faciendum, quae verus et legitimus sufficiensque procurator et syndicus 
facit et facere consuevit. Promittentes iudicatum solvi et omnia sub hypo- 
theca rerum nostrarum assumentes, dantes eidem generalem et specialem 
liberamque administrationem seu procurationem nomine nostro faciendi et 
exercendi universa et singula supra dicta, et aiium procuratorem vel pro- 

10 curatores substituendi vel constituendi seu faciendi in omnibus praemissis 
et singulis praemissorum, quandocumque et quotiescumque viderit expedire, 
ut procurator ab eo constitutus vel substitutus agendi, petendi, defendendi, 
excipiendi, replicandi, ac iurandi in animas nostras de calumnia veritateque 
dicenda, et praestandi cuiuslibet generis sacramenta vel iuramenta et omnia 

15 ea faciendi vel exercendi, quae superius sunt expressa et quae verus et 
legitimus sufficiensque procurator vei procuratores facere consueverunt, 
ratum et firmum habituri, quidquid per eundem actum vel gestum fuerit 
seu ordinatum. Datum quarta feria proxima post octavas Pascae,*) anno 
domini M. CCC. Vlfn. Tenor vero procuratorii partis adversae talis est 

20 Sanctissimo patri ac domino fratri Gentili tituli sancti Martini in Procura- 

Montibus presbytero cardinali, per totam Vngariam et regna annexa totamque *orium do- 
Poloniam sedis apostolicae legato, Herricus decanus de Spring plebanus ^j^ " 
eiusdem loci ac universi plebani eiusdem decanatus de maiori Eukullu, uni- clericis. 
versi plebani de minori Eukullu ac universi plebani de decanatu de Crisz 

25 oscula pedum beatorum. Sanctitati patemitatis vestrae harum serie Uterarum 
duximus significandum, quod discretum dominum magistrum Johannem audi- 
torem causarum in curia vestra facimus, constituimus et ordinamus et do- 
minum Bertoldum decanum de Eelneke plebanum eiusdem loci nostros procu- 
ratores in solidum in vestra audientia et actores, factores et nuncios speciales 

30 in causa vel in cAusis civilibus omnibus vel criminalibus, quas habemus vel 
habituri sumus cum capitulo beati Michaelis ecclesiae Transsiluanae in curia 
vestra ad agendum, defendendum, accusandum, excusandum, litem contes- 
tandum de calumnia et cuiuslibet alterius generis iuramenta in animas nostras 
praestandum, defectus et crimina oppouendum, positiones faciendum et al- 

35 terius partis positionibus respondendum, paciscendum, transigendum, in in- 
tegrum restitutionem petendum, advocatos conducendum, unum vel plures 
procuratores substituendum, salaria promittendum, appellandum, absolutionem 
petendum et recipiendum, omnia et singula faciendum, quae nos persona- 
liter facere possemus etiam si mandatum exigant speciale, promittentes ratum 

40 et firmum habere, quidquid per dictos procuratores actum fuerit Et volentes 
eos relevare ab onere satisdationis,*) promittimus omnibus quorum interest 
de iudicio sisti et de iudicato solvendo in omnem suam clausulam sub ob- 
ligatione bonorum nostrorum et ecclesiarum nostrarum. In cuius procuratorii 
evidentiam cum sigillo proWncialium sedisiudiciariae de Sebzs et sigillo eiusdem 

45 ») AprU 2. 

*) Urspriinglieh: satisfa, vam Schreihtr gedndert in: satisdatois. 

16* 



244 



Terminiis 

ad recipi- 

endtim co- 

piam pro- 

curatoiiiet 

ad publi- 

cationem 

testium. 

Publicatio 

literarum 

et testium. 



o 



Productio 
literarum 

pro 
clericis. 



literaepro 
dericis. 



Accusatio 
contuma- 
ciae pro 
oapitulo. 



Legiti- 
matio pro- 
cuiatorii. 



10 



15 



loci decanatas, cum nostri sigilli munimine praesentia duximus roboranda. 
Datum anno domini MCCcVlfn, VH. Idus Aprilis.^) 

Quibus procuratoriis hinc inde exhibitis dictus dominus auditor as- 
signavit terminum dictis procuratoribus coram eo praesentibus ad recipiendum 
copiam ipsorum, si volunt et ad dicendum contra ipsa et alias ad videndum 
aperturam et publicationem testium et literarum iudicum supra dictorum et 
alias ad procedendum in causa, ut de iure fuerit, ad diem Lunae V. in- 
stantis*) mensis Maii peremptoriae. 

Die Lunae V. Maii, septimae indictionis comparentibus dictis pro- 
curatoribus utriusque partis in iudicio coram dicto domino auditore idem 
dominus auditor de ipsorum procuratorum consensu pronunciavit, supra 
dictos testes et literas fore apertos et publicatos, et pro apertis et publicatis 
haberi offerens utrique parti copiam de eisdem. 

Ante tamen publicationem ipsorum dictus dominus Bertoldus nomine 
et pro parte dictorum capitulorum et universitatum, quorum procurator est, 
produxit et exhibuit in iudicio coram dicto domino Philippo praesente prae- 
dicto Sancto procuratore partis adversae literas infra scriptas ad fundandam 
et probandam intentionem suam melius super praedictis. Quarum literarum 
tenor talis est 

Ladislaus vaivoda Transsiluanus et comes de Zoukuk amicis suis 20 
carissimis universitati Saxonum de Zibinio amicitiam debitam et paratam. 
Vestra amicitia bene scit, quod vos et ad vos pertinentes semper fuimus 
persecuti cum omnimoda nostra dilectione. Petivistis autem nos literis vestris 
mediantibus diligenter, ut sacerdotes in medio vestri existentes vel nuncios 
ipsorum per nostra tenuta ad dominum legatum exire libere permitteremus, 
cum per nostra tenuta omnes procedentes libere transiverint Noveritis 
quod nos vestram universitatem et praedictos sacerdotes exhortavimus de 
saepe saepius, ut capitulo de proventibus ipsorum sufficientem impenderent 
satisfactionem, quod hactenus facere non curarunt. Super quo amicitiam 
vestrae universitatis requirimus et admonemus, quatenus praedictos sacer- 
dotes ad hoc inducere velitis, ut ipsi capitulo et de proventibus episcopalibus 
sufficientem impendant satisfactionem et in huiusmodi litigium non procedant, 
quia ne forte eisdem contingat gravius ipsum litigium, et nos eosdem cum 
dicto capitulo reformabimus nostras partes interponendo in hac parte. Datum 
in Deua, in vigilia beatae Katerinae virginis et martyris.') 

Item eodem die et in eodem iudicio dominus Sanctus procurator 
capituli Transsiluanae procuratorio nomine ipsius accusavit contumaciam 
illorum de parte adversa, qui sunt contumaces et nec per se nec per pro- 
curatorem idoneum comparere curarunt, petens cum instantia, excommuni- 
cationis sententiam contra eos latam secundum quod iuris ordo postulat 40 
aggravari. 

Postquam statim in eodem iudicio interrogati dicti procuratores 
per dictum dominum auditorem, si volebant aliquid obiicere contra pro- 



25 



30 



35 



AptH 7. 

■) Vorlage: istantis. 

•) 1308 November 24, — Bruck: Feikt Codex VIII, 5, 51, 



45 



245 

curatoria exhibita^ hinc inde dixerunt, quod non, sicque de utriusque vo- 
luntate ipsorum dictus dominus auditor ante dictam aperturam procuratores 
ipsos et eorum procuratoria legitimavit procedens postea ad aperturam testium 
praedictorum, assignans utrique procuratori terminum ad diem Veneris 
5 proxime futurum,*) ad recipiendum copiam dictorum testium et dicendum 
contra, quidquid volunt, et dicto Sancto ad recipiendam copiam dictarum 
literarum et dicendum contra ipsas, et alias ad producendum in causa, ut 
de iure fuerit 

e • 

Die Veneris VUn Maii, VII indictionis comparentibus dictis pro- Substitutio 

10 curatoribus utriusque partis in iudicio coram dicto domino auditore, praesente P^^"^* 

* tons capi- 

me Angelo de sancta Victoria notario dictae curiae ad hanc causam conscri- tuli. 
bendam, de mandato dicti domini legati assumpto dictus Sanctus procurator, 
procuratorio nomine quo supra, substituit in dicta causa et ad omnes alias 
motas et movendas magistrum Philippura de Cingulo praesentem et recipientem, 

15 ad omnia, quae habet in mandatis, transferens in eum totaliter vices suas, 
praesentibus dominis Joanne de Aretio capellano dicti domini legati, magistro 
Paulo cancellario regio et aliis testibus. 

Eodem die et in eodem iudicio dictus magister Philippus tamquam pro- Exhibitio 
curator substitutus a praedicto procuratore capituli Transsiluani ad repulsam tes- ^*®'"*'"^ 

20 tium et literarum productarum per partem adversam produxit quasdam literas capitulo. 
domini vaivodae, suo ut apparebant sigillo signatas. Quarum tenor talis est 

Venerabili in Christo patri et domino domino Gentili miseratione literaepro 
divina tituli sancti Martini in Montibus presbytero cardinali, apostolicae sedis <»Pi*^^- 
legato Ladislaus vaivoda Transsiluanus et comes de Zoukuk devotum animum 

25 cum plenitudine reverentiae et honoris. Significamus sanctitati vestrae, quod 
plebani seu sacerdotes de decanatibus de Sebus, de Spreng, de Kyzd, de Kozd 
et de aliis et de archidiaconatu de Kukullu maiori et minori et de quibusdam 
aliis, qui contra capitulum ecclesiae Transsiluanae ad vestram curiam citati 
ire contumaciter neglexerunt falsa suggestione apud sanctitatem vestram, 

30 nisi seu conati sunt suam contumaciam excusare, quod nos liberam viam 
eisdem dare neglexissemus, et coram vestris delegatis super hoc seu exami- 
natoribus quosdam testes falsos et probationes frivolas de suis fautoribus 
contra ipsum capitulum produxerunt, quorum assertiones et probationes 
frivolas et falsas esse dicimus, quia numquam intentionis nostrae fuit, ut 

35 procuratores eorum vel aliquos ex ipsis impedivissemus vel in aliquo voluis- 
semus molestare, cum per dei gratiam semper cultores iustitiae fuerimus et 
in tenuta nostra omnibus hominibus clericis et laicis viae pateant libere et 
secure. Quare sanctitas vestra ipsis sacerdotibus vel eorum procuratoribus 
seu dictis testium suorum necnon probationibus eorum frivolis nuUam fidem 

40 adhibeat in hac parte. Datum in Deua, quarta feria proxima post dominicam 

Quasi modo geniti,*) anno domini ]&. CCC. VlII.*) 

Item eodem die et in eodem iudicio magister Philippus procurator Exhibitio 

substitutus praedictus exhibuit exceptiones infra scriptas in scriptis. Quarum ^. ®^^P* 
^ '^ r r ^ tionumpro 

tenor tahs est capitulo. 

45 ^<^^ 9- 

«) AprU 9. 

•) F^ir Codex VIII, 5, 50, 



244 



Terminus 

ad recipi- 

endtim co- 

piam pro- 

cQiatoTii et 

ad publi- 

cationem 

testinm. 

Publicatio 

literarum 

et testium. 



5 



"Productio 
literarum 

pro 
clericis. 



literaepro 
clericis. 



Accusatio 
contuma- 
ciae pro 
capitulo. 



Legiti- 
matiopro- 
ouratoiii. 



10 



15 



loci decanatos, cum nostri sigilli munimine praesentia duximus roboranda. 
Datum anno domini &c6CVIin, VH. Idus Aprilis.^) 

Quibus procuratoriis hinc inde exhibitis dictus dominus auditor as- 
signavit terminum dictis procuratoribus coram eo praesentibus ad recipiendum 
copiam ipsorum, si volunt et ad dicendum contra ipsa et alias ad videndum 
aperturam et publicationem testium et literarum iudicum supra dictorum et 
alias ad procedendum in causa, ut de iure fuerit, ad diem Lunae V. in- 
stantis*) mensis Maii peremptoriae. 

Die Lunae V. Maii, septimae indictionis comparentibus dictis pro- 
curatoribus utriusque partis in iudicio coram dicto domino auditore idem 
dominus auditor de ipsorum procuratorum consensu pronunciavit, supra 
dictos testes et literas fore apertos et publicatos, et pro apertis et publicatis 
haberi offerens utrique parti copiam de eisdem. 

Ante tamen publicationem ipsorum dictus dominus Bertoldus nomine 
et pro parte dictorum capitulorum et universitatum, quorum procurator est, 
produxit et exhibuit in iudicio coram dicto domino Philippo praesente prae- 
dicto Sancto procuratore partis adversae literas infra scriptas ad fundandam 
et probandam intentionem suam melius super praedictis. Quarum literarum 
tenor talis est 

Ladislaus vaivoda Transsiluanus et comes de Zoukuk amicis suis 20 
carissimis universitati Saxonum de Zibinio amicitiam debitam et paratam. 
Vestra amicitia bene scit, quod vos et ad vos pertinentes semper fuimus 
persecuti cum omnimoda nostra dilectione. Petivistis autem nos literis vestris 
mediantibus diligenter, ut sacerdotes in medio vestri existentes vel nuncios 
ipsorum per nostra tenuta ad dominum legatum exire libere permitteremus, 25 
cum per nostra tenuta omnes procedentes libere transiverint Noveritis 
quod nos vestram universitatera et praedictos sacerdotes exhortavimus de 
saepe saepius, ut capitulo de proventibus ipsorum sufficientem impenderent 
satisfactionem, quod hactenus facere non curarunt. Super quo amicitiam 
vestrae universitatis requirimus et admonemus, quatenus praedictos sacer- 30 
dotes ad hoc inducere velitis, ut ipsi capitulo et de proventibus episcopalibus 
sufficientem impendant satisfactionem et in huiusmodi litigium non procedant, 
quia ne forte eisdem contingat gravius ipsum litigium, et nos eosdem cum 
dicto capitulo reformabimus nostras partes interponendo in hac parte. Datum 
in Deua, in vigilia beatae Katerinae virginis et martyris.') 35 

Item eodem die et in eodem iudicio dominus Sanctus procurator 
capituli Transsiluanae procuratorio nomine ipsius accusavit contumaciam 
illorum de parte adversa, qui sunt contumaces et nec per se nec per pro- 
curatorem idoneum comparere curarunt, petens cum instantia, excommuni- 
cationis sententiam contra eos latam secundum quod iuris ordo postulat 40 
aggravari. 

Postquam statim in eodem iudicio interrogati dicti procuratores 
per dictum dominum auditorem, si volebant aliquid obiicere contra pro- 



*) AprU 7. 

■) Vorlage: istantis. 

•) 1308 November 24, — Druck: Fejir Codex VIII, 5, 51. 



45 



245 

curatoria exhibita^ hinc inde dixerunt, qiiod non, sicque de utriusque vo- 
luntate ipsorum dictus dominus auditor ante dictam aperturam procuratores 
ipsos et eorum procuratoria legitimavit procedens postea ad aperturam testium 
praedictorum, assignans utrique procuratori terminum ad diem Veneris 
5 proxime futurum,*) ad recipiendum copiam dictorum testiura et dicendum 
contra, quidquid volunt, et dicto Sancto ad recipiendam copiam dictarum 
literarum et dicendum contra ipsas, et alias ad producendum in causa, ut 
de iure fuerit. 

e • 

Die Veneris VIIII Maii, VII indictionis comparentibus dictis pro- Substitutio 

10 curatoribus utriusque partis in iudicio coram dicto domino auditore, praesente P^^* 
me Angelo de sancta Victoria notario dictae curiae ad hanc causam conscri- tuli. 
bendam, de mandato dicti domini legati assumpto dictus Sanctus procurator, 
procuratorio nomine quo supra, substituit in dicta causa et ad omnes alias 
motas et movendas magistrum Philippum de Cingulo praesentem et recipientem, 

15 ad omnia, quae habet in mandatis, transferens in eum totaliter vices suas, 
praesentibus dominis Joanne de Aretio capellano dicti domini legati, magistro 
Paulo cancellario regio et aliis testibus. 

Eodem die et in eodem iudicio dictus magister Philippus tamquam pro- Exhibitio 
curator substitutus a praedicto procuratore capituli Transsiluani ad repulsam tes- ^i*®'"*'"^ 

20 tium et literarum productarum per partem adversam produxit quasdam literas capitulo. 
domini vaivodae, suo ut apparebant sigillo signatas. Quarum tenor talis esi 

Venerabili in Christo patri et domino domino Gentili miseratione literaepro 
divina tituli sancti Martini in Montibus presbytero cardinali, apostolicae sedis <^P**^^- 
legato Ladislaus vaivoda Transsiluanus et comes de Zoukuk devotum animum 

25 cum plenitudine reverentiae et honoris. Significamus sanctitati vestrae, quod 
plebani seu sacerdotes de decanatibus de Sebus, de Spreng, de Kyzd, de Kozd 
et de aliis et de archidiaconatu de Kukullu maiori et minori et de quibusdam 
aUis, qui contra capitulum ecclesiae Transsiluanae ad vestram curiam citati 
ire contumaciter neglexerunt falsa suggestione apud sanctitatem vestram, 

30 nisi seu conati sunt suam contumaciam excusare, quod nos liberam viam 
eisdem dare neglexissemus, et coram vestris delegatis super hoc seu exami- 
natoribus quosdam testes falsos et probationes frivolas de suis fautoribus 
contra ipsum capitulum produxerunt, quorum assertiones et probationes 
frivolas et falsas esse dicimus, quia numquam intentionis nostrae fuit, ut 

35 procuratores eorum vel aliquos ex ipsis impedivissemus vel in aliquo voluis- 
semus molestare, cum per dei gratiam semper cultores iustitiae fuerimus et 
in tenuta nostra omnibus hominibus clericis et laicis viae pateant libere et 
secure. Quare sanctitas vestra ipsis sacerdotibus vel eorum procuratoribus 
seu dictis testium suorum necnon probationibus eorum frivolis nullam fidem 

40 adhibeat in hac parte. Datum in Deua, quarta feria proxima post dominicam 

Quasi modo geniti,*) anno domini M. C6C. VlII.') 

Item eodem die et in eodem iudicio magister Philippus procurator Exhibitio 

substitutus praedictus exhibuit exceptiones infra scriptas in scriptis. Quarum ^. ®^^P* 

^ ^ -« uonumpro 

tenor talis est capitulo. 

45 ^<>« 9. 

«) AprU 9. 
•) F^ir Codex VIII, 5, 50, 



246 

Excep- Coram vobis venerabili viro domino Philippo de Sardinea canonico 

tiones ca- ^borensi aiiditore generali venerabilis patris domini fratris Gentilis et cetera 

' et in infra scripta causa specialiter deputato Philippus de Cingulo pro- 
curator substitutus dominorum canonicorum et capituli venerabilis ecclesiae 
Albensis Transsiluanae contra procuratores seu procuratorem plebanorum, 5 
presbyterorum et universitatum eiusdem Albensis Transsiluanae diocesis, 
cum quibus coram vobis est in causa, et scripturas per ipsum procuratorem 
loco probationum productas exceptiones dat et exhibet infra scriptas. 

I. Imprimis excipiendo dicit Philippus procurator substitutus praedictus, 

quod iiterae per dictum procuratorem partis adversae ante testium aperturam 10 
productae, quae sic incipiunt : Nos Gombolinus, Nicolaus comites Cibinienses 
atque universitas eiusdem harum serie literarum recognoscimus quibus ex- 
pedit universis, in animas nostras protestantes et c^tera, quod nuUum probant 
impedimentum nec aliquam fidem faciunt, de aliquo legitimo impedimento, 
sed sicut in fine ipsarum literarum continetur, ipsi dicunt, dictum vaivodam 15 
non praestasse in praedictis aliquod impedimentum. Et esto^) sine prae- 
iudicio quod ipsi comites et universitas dicerent et affirmarent, illos fuisse 
impeditos, eorum dictum in hac parte nullam fidem faciunt, quia ea non 
dixerunt seu testificarunt mandato iudicis seu superioris, sed voluntarie illud 
dicunt, et sic videtur, quod prece vel precibus illud dicunt. At tamen eorum 20 
dictum tollitur per literas eiusdem vaivodae praefato domino legato destinatas, 
qui dicit et affirmat, nullum eisdem nec aliis ad curiam ipsius domini legati 
accedere volentibus impedimentum praestasse seu praestari fecisse, et quod 
per eius potentiam et terrenum viget cultus pacis. Insuper iidem plebani 
et alii, sicut fratrem Herricum de ordine Praedicatorum miserunt ad curiam 25 
ad excusandum eosdem, ita et per eum alium de curia ipsius domini legati 
vel de Buda procuratorem principalem vel substitutum constituere et ordinare 
potuerunt, et per ipsum fratrem Herricum vel alium literas et instrumenta 
eorum destinare, quod ipsi tamquam filii malitiae et subterfugias quaerentes 
facere cessaverunt 30 

n. Item contra scripturas et attestationes productas et apertas in iudicio 

excipiendo dicit praedictus Philippus noraine quo supra, quod dictum Syflfridi 
prioris de Candela testis non iurati nullum est nec aliquam fidem facit, 
cum singularis sit in dicto suo, et dictum ipsius vanum sit et nullam fidem 
fadens seu probationeui impedimenti, nam non dicit, quare et qua de causa 35 
testamentum dictus dominus Bertoldus procurator fecit et quibus praesentibus 
et quo mense seu die, et si propter infirmitatem vel propter alia. Nec dicit, 
in qua via positus erat dictus dominus Bertoldus procurator et ad quid 
erat in dicta via positus, et sic eius dictum nullum probat Impedimentum 
in praedictis. 40 

ni. Item dicit dictum Nichoiai comitis Salomonis adolescentis, qui vice 

sua et patris sui deposuit, literas domini vaivodae se vidisse comminatorias 
contra dictos procuratores et nuncios, dicit nullum esse et nuUam fidem 
facere in causa praedicta, cum ipse nomine alterius deponat, nec dicat, quam 

*) Vorlage: exto. 45 



247 

comminationem continebant ipsae literae, et penes quem eas viderat, et quo 
die, anno et quo mense et qiiibus praesentibus et qualis esset earum tenor. 

Item etiam excipit contra alios testes, qui dicunt, se dictas literas nn. 
domini vaivodae vidisse, quorum dicta tamquam c^rtitudinem non dicentes 
5 nuUam fidera faciunt, nec dicunt de anno, mense et die. Praeterea testes 
supra dicti et alii in dictis literis et attestationibus contenti et aiia in eisdem 
expressa nuHam impedimenti legitimi probationem faciunt, nec dictis eo- 
rundem testium standum est seu fides aliqua adhibenda, cum sint singulares 
ac incerti,- et super inc^rtis eorum intentionem dixerunt 

10 Quare ex praedictis et aliis, quae vestra domini auditoris supplebit 

discretio, petit Philippus substitutus praedictus nomine quo supra oranes 
adversarios suos praedictos taraquara excommunicatos, et nullum legitimum 
impedimentum probantes continue publice nunciari. Et quia dicti plebani 
et singulares personae excomraunicationis ac universitates praedictae inter- 

15 dicti sententias per vos latas raalitiose et indurato anirao diutius sustinuerunt 
et sustinent, petit eos aggravari et contra eos ad alia graviora procedi. 

Praedicta dicit ad praesens Philippus procurator praedictus salvis 
sibi aliis suo loco et tempore verbo et in scriptis latius proponendis, pro- 
testatur etiam de expensis factis et faciendis. 

20 Quibus literis et exceptionibus exhibitis dictus dominus auditor as- TerminTis 

signavit terrainura praedicto doraino Bertoldo ad recipiendura copiara de ^ ^P^" 
eisdera et ad replicandura, si voluerit, et alias ad procedendura in causa, ^^ 
ut de iure fuerit, ad diera Martis proxirae *) futurura XHI. raensis eiusdera. clericis. 

o 

Die Martis XIU, dicti raensis Maii coraparentibus in iudicio corara Exhibitio 

25 dicto doraino auditore procuratoribus utriusque partis praedictis, dictus do- ^iteranim 
rainus Bertoldus exhibuit contra dictas literas et exceptiones exhibitas per tioiirimpro 
dictura raagistrura Philippura quasdara literas sigillatas a tergo et quasdara clericis. 
replicationes in scriptis. Quanira literarum tenor talis est 

Reverendo in Christo patri et doraino doraino Gtentili legato sedis Litera pro 

30 apostolicae per totara Vngariara Giselbertus decanus Yiniensis obedientiam clericis. 
in domino iilialem. Praesentibus corara paternitatis vestrae gratia significo 
et protestor, quod doraini plebani de septera capitulis de Scebus videlicet, 
de Sprink, de Kozd, de Kyzd, de raaiori et rainori Kukullu et de Grissh 
exitura petiverunta vaivoda Ladislao ad praesentiara vestrara, etob hoc nundos 

35 sollennes ordinaverant, qui literis suis eis denegavit exitura, nisi abrenun- 
ciarent appellationi suae. Unde sub vestra obedientia vestrae patemitati 
id notifico sic esse, ulterius innotescendo, quod iara dicti doraini de eisdem 
capitulis ad orania raandata vestra sunt obedientes, et omnera expensara 
vestrara paratara coraportaverunt, taraquara aliorum praedecessorum ves- 

40 trorura expensara seraper paratara et debitara ordinarunt 

Itera^) corara universis viris venerabilibus, ad quos praesens scriptum litera pro 
pervenerit, ego Georgius plebanus in Cibinio praesentibus super conscientia ^lericis. 
animae meae profiteor et protestor, quod orania haec, quae litera provin- 
cialium de Sibinio pro dorainis de septera capitulis in eadera litera nominatim 

45 *) Vorlage: proximo. 

>) StM auf dem Band. 



248 

tactis, et sicut protestatur, sic acta sunt. Videlicet quod cum iidem domini 
ad videndum dominum legatum tamquam filii obedientiae se apparassent 
et per nuncios idoneos securitatem exitus per tenutam Ladislai vaivodae 
Transsiluani ab eo petivissent, qui per ipsum prohibitus fuit eis eo, quod 
potentiam habet defendendi omnes Transsiluanos in bono et etiam impediendi, 5 
nisi abrenunciare vellent prius appellationi suae, quam fecerunt ad curiam 
Romanam, in qua adhuc nuncios suos habent, propter quod etiam in posterum 
pro se fratrem Herricum de ordine Praedicatorum in signum obedientiae 
decreverunt emittere, ut miserunt. Datum Cibinii. 

litera pro Item ^) coram universis viris venerabilibus, ad quos praesens scriptum 10 

clerids. pervenerit, ego frater Waltherus^) ordinis sancti spiritus magister hospitalis 
in Cibinio praesentibus super conscientia animae meae profiteor et protestor, 
quod omnia haec, quae litera provincialium de Sibinio pro dominis de 
septem capitulis in eadem litera nominatim positis, et sicuti protestatur, sic 
acta sunt Yidelicet quod cum iideni domini ad videndum dominum legatum 15 
tamquam filii obedentiae se apparassent, et per nuncios idoneos securitatem 
exitus per sua tenuta a Ladisiao vaivoda Transsiluano potentiam habente 
super omnes Transsiluanos ipsos conservandi in bono vel impediendi peti- 
vissent, qui per ipsum prohibitus fuit eis, nisi prius abrenunciare velient 
appeliationi suae, quam fecerunt ad curiam Romanam, in qua adhuc nuncios 20 
suos habent, propter quod etiam in posterum per se fratrem Herricum de 
ordine Praedicatorum in signum obedientiae decreverunt emittere, ut mise- 
runt Datum Cybinii. 

litera pro Item *) coram universis viris venerabilibus, ad quos praesens scriptum 

clericia. pervenerit, ego Johannes plebanus in viUa Humberti^) praesentibus super 25 
conscientia animae meae profiteor et protestor, quod omnia haec, quae litera 
provincialium de Cibinio pro dominis de septem capitulis in eadem litera 
nominatis, et sicuti protestatur, sic acta sunt. Videlicet quod cum iidem 
domini ad videndum dominum legatum taraquam filii obedientiae se appa- 
rassent, et per nuncios idoneos securitatem exitus per sua tenuta petivis- 30 
sent, denegatus fuit*) eis a Ladislauo vaivoda Transsiluano potentiam ha- 
bente omnesTranssiluanos defendendi in bono et impediendi, nisi abrenunciare 
vellent appellationi suae, quam fecerunt ad curiam Bomanam, in qua 
adhuc nuncios suos habent, propter quod etiam in posterura pro se 
fratrera Herricura de ordine Praedicatorura decreverunt eraittere et raise- 35 
runt Datum Cibinii. 

Tenor autem dictarum replicationum talis est 

RepUcati- Corara vobis reverendo viro doraino Piiilippo auditore et cetera 

ones deri- constitutus ego Bertoldus decanus de Sebus procurator universitatura et 

plebanorura de provincia Saxonura Transsiluanae diocesis ad instantiam 40 
Transsiluani capituli ad domini legati curiam citatorum, replicando contra 
exceptiones propositas per magistrura Philippura de Cingulo procuratorera 

SUht auf dem Band, 

>) VorUige: Walchs mit Abhureungageichen fUr er. 

») Vorlage: Hubti. 45 

*) Vorlage: fuis. 



249 

substitutum capituli Transsiluani^ contra me et probationes per me coram 
vobis productas, meo et praedictorum nomine dico sufficienter iromo suffi- 
cientissime probatum esse impedimentum seu instrumenta, et verisimilem 
causam timoris, propter quae ego et praedicti, quorum sum procurator, ad 
5 praesentiam domini legati non potuimus comparere citati. Probata eniro 
sunt praedicta per quinque vel sex publicas literas authentica sigilla ha- 
bentes comitum scilicet et universitatum et praelatorum, quae quidem literae 
sic authenticae de consuetudine in regno Vngariae plenam fidem faciunt, 
ut in Italicis partibus publica documenta et quod talis consuetudo iuri 

10 consonet, satis est clarum in corpore iuris. Item quod talis sit in dicto 
regno consuetudo notorium est, et si expedit, me oflFero probaturum id, 
quod mihi circa praedicta sufficiat, assignato per vos termino competenti. 
Item probat praedicta litera Ladislaui inter alias missa universitati Saxonum 
de Cibinio, quae litera recte intuentibus satis magni est illativa timoris con- 

15 siderata qualitate personarum ipsius domini Ladislaui scribentis universitatum 
sacerdotum contra quas scribitur, et verbis in litera ipsa contentis seu modo 
loquendi. Ipse enim Ladislauus est vir potens et quasi pars principalis contra 
dictos plebanos eo, quod filius suus est postulatus ecdesiae Transsiluanae, 
ratione cuius cuncta bona episcopalia possidet et tamquam caput membra 

20 sua, scilicet^) ipsum capitulum ferventer fovet. E converso dicti plebani 
sunt debiles et praedicta ratione ipsi Ladislauo odiosi. Item iustam causam 
timoris expresse indicant verba, contenta in htera Ladislaui, et modus 
loquendi. Nam cum esset rogatus a tanta universitate, sicut est Saxonum, 
quod dignaretur dictis plebanis concedere securum transitum per districtum 

25 suum ad dominum legatum, ipse Ladislauus precibus dictae universitatis non 
directe respondit, sic vel noa, sed per circumlocutionem verborum et oblo- 
quendo respondit dicens: Admoneo vos, quod ipsos plebanos inducatis, ut 
appellationi quam fecerunt contra capitulum praedictum renuncient et cetera, 
quod in veritate nihil est aUud dicere nisi Vos rogatis me de hoc et ego rogo 

30 vos de hoc. Et nisi feceritis mihi hoc, ego non faciam vobis hoc. Quae verba, 
non est dubium, continere terrorem, quem terrorem postmodum evidenter 
expressit in fine literae, dicens comminando : Ne forte contingat eis gravius 
ipsum litigium. Item quod praedicta verba essent comminatoria et iilativa 
terroris, patet per interpretationem et intellectum, quem ex dicta litera 

35 elicuerunt^) tot praelati et comites, et universitas per suas patentes et 
authenticas literas super hoc confecerunt, protestantes, dictum Ladislaum 
denegasse eis securitatem itineris et comminatum fuisse, hoc expresse colli- 
gentes, ex modo loquendi, quem fecit Ladislaus, tamquam qui cognoscunt 
mores et consuetudinem ipsius. Item quod ipse fuerit comminatus, patet per 

40 plures testes, saltem per quinque qui iurati dixerunt, se vidisse et audivisse 
literas Ladisiaui comminatorias dictonun piebanorum, qui voiebant venire 
ad iegatum, et ex muitis aiiis indiciis et coniecturis quas coiiiget industria 
praesidentis. Ex quibus constat probata esse ad pienum praedicta impedi- 
mentum et iustam causam timoris. Item quod ipse Ladisiaus denegaverit eis 

45 ') Vorlagt: s. 

') Vorlagt: eleoenmi 



250 

securum aditum patet. Ipsa euim universitas Saxonensis bis diversis tempo- 
ribus preces interposuit pro securitate pi-aedicta apud ipsum Ladislaum, qui 
prima vice respondit sine literis, expresse denegando, quod petebatur. Secunda 
vice respondit per literas comminatorias, quantum ad veritatem. Propter 
quae responsa dicta universitas, praelati et comites asserunt in suis literis 5 
dictum Ladislaum denegasse ipsis plebanis seeurum aditum ad comparendum 
coram domino legato in termino eis assignato. Non obstat praedictis, quod 
dicit dictus magister Philippus scilicet ') contineri in fine literarum comitum 
et universitatis sedis Cibiniensis, quod Ladislauus nullum praestitit impedi- 
mentum, quia simpliciter dico hoc ibi non contineri. Item non obstat quod 10 
dicitur, quia praedictis, qui testimoniales literas confecerunt, non est danda 
fides eo, quod testificati sunt sine mandato iudicis et cetera. Quia praedicta 
non ut testes in iudicio iurati dixerunt, sed ut literas authenticas, ad instar') 
publiconim instrumentorum conficientes, quae etiam extra iudicium et sine 
iussu iudicis fieri habent, quibus plena fides adhibetur, ut superius est pro- 15 
batum. Item non obstat quod dicitur, quod dictae literae universitatis Cibi- 
niensis tolluntur per eontrarias literas Ladislaui. Nam ipsae literae Ladislai 
ex parte capituli Transsiluani produetae dicunt, non fuisse intentionis La- 
dislaui dictos plebanos impedire, sed non ideo sequitur, quod dicti plebani 
non habuerint iustam causam timoris, cum vidissent pariter et audissent 20 
literas et nuncios cum oblocutionibus et minis transmissos, quibus tamquam 
expresse patentibus, et non intentioni ipsius Ladislaui, quae non patebat, 
stare debebant. Cum potius verbis legis vel hominis, quam ipsorum intentioni, 
quae quidem non patet standum, sit de iure. Et praeterea ut dicit canon, 
humanae aures talia verba nostra iudicant, qualia foris sonant Item et alia 25 
ratione ipsi literae credendum non est, cum plures literae, tam ipsius La- 
dislaui quam aliorum ac etiam depositiones testium in iudicio productorum 
in contrarium appareant, ut superius continetur. Quae quidem omnia non 
est dubium praeponderare fidei unius solius literae. Item non obstat quod 
dicitur, quod sicut excusatorem miserunt, item procuratorem mittere potu- 30 
erunt, hoc enim non procedit, cum in excusatore modica sufficiat, in pro- 
curatore vero multa idoneitas requiratur, tamquam per cuius factum et 
utilitas et praeiudicium domino generatur, quod non sic in excusatore con- 
tingit. Praeterea excusatorem, sed non procuratorem, quia a iure compellitur, 
mittere maxime in gravibus causis sicut ista erat. Permissione ergo iuris 35 
procuratorem non miserunt et sic poenam non meruerunt. Item non obstat 
quod dicitur, quod primus testis non facit fidem, quia non iuravit, quia etsi 
ob hoc fidem non faciat, praesumptionem tamen et adminiculum probationis 
inducit. Item non obstat quod dicitur de eo teste, qui in animam suam et 
patris sui decumbentis iuravit. Nam etsi non faciat fidem in quantum iurat 40 
in animam patris, facit tamen fidem, in quantum iurat in animam suam. 
Item non obstat quod dicitur, quod dicti testes et aiii non faciunt fidem, 
quia non dicunt terminationem literarum comminatoriarum, nec dicunt an- 
num, mensem et diem. Nam terminationes et extremitates literarum prae- 

*) Vorlage :8. 45 

*) Vork^e: istar. 



251 

dictarum et verba dicere non tenentur, sed sufficit quod dicant eifectum et 
intentionem ipsarum literarum, prout dixerunt Nam etiam ilii qui ipsas 
literas fecerunt, haec omnia memoriae habere non possent, nec exigitur, 
quod habeant. Item nec annum, mensem et diem tenentur exprimere, immo 
5 si exprimerent non interrogati, suspecti essent, cum testes non debeant esse 
loquaces, nec debeant nisi ad interrogata respondere, ac etiam si interro- 
garentur, et huiusmodi talia memoriae non haberent, non imputatur se- 
cundum iura. SuflFecit ergo, si interrogati super expurgatione contumaciao 
illorum responderunt, se vidisse literas Ladislaui comminatorias contra pro- 

10 curatores dictorum plebanorum et universitatum. Item non obstat, quod di- 
citur, quod dicti testes fuerunt singulares, nam salva pace excipientis non 
singulares, sed plures et plures fuerunt, idem dicentes, ut patet in actis. 
Ex quibus concludo, me nomine quo supra absolvendum sine gravamine 
expensarum vel alicuius satisdationis a sententia vel processu, si qui facti 

15 sunt contra eos vel me. 

Quibus quidem literis et replicationibus exhibitis ut est dictum, Terminus 
dictus dominus auditor statim assignavit terminum praedictis procuratoribus ^^"\?°^^ 
utriusque partis ad diem Jouis proxime futurum in vesperis ad dandum in gandum. 
scriptis quidquid voluerint, et ad allegandum super praedictis, et alias ad 

20 procedendum in dicta causa, Ut de iure fuerit. 

Tenor procuratorii dicti domini Bertoldi, de quo mentio fit su- 
perius, talis est 

Sanctissimo patri ac domino fratri Gentili tituli sancti Martini in Aliud pro- 
Montibus presbytero cardinali, per totam Vngariam et regna annexa totamque p^to- 

25 Poloniam sedis apostolicae legato Henricus plebanus in Mulnbach, Gorscalcus clericL. 
plebanus in Winz, Nicolaus plebanus in Pen, Michaei plebanus de villa 
Petri ceterique plebani de capitulo de Sebuz, Nicolaus decanus de Kozd 
plebanus de villa Jacobi ceterique plebani eiusdem decanatus, Bertoldus 
decanus de Kyzd plebanus de Zegis ceterique plebani eiusdem decanatus, 

30 oscula pedum beatorum. Sanctitati paternitatis vestrae harum serie literarum 
duximus significandum, quod discretum dominum magistrum Johannem au- 
ditorem causarum in curia vestra facimus, constituimus et ordinamus, et 
dominum Bertoldum decanum de praedicto capitulo de Zebus, plebanum de 
Kelneke, nostros procuratores in solidum in vestra audientia actores, factores 

35 et nuncios speciales in causa vel in causis civilibus omnibus vel crimi- 
nalibus, quas habemus vel habituri sumus cum capitulo beati Miehaelis ec- 
clesiae Transsiluanae in curia vestra ad agendum, defendendum, accusandum, 
excusandum, litem contestandum, de calunmia et cuiuslibet alterius generis 
iuramenta in animas nostras praestandum, defectum et crimina opponendum, 

40 positiones faciendum, et alterius partis positionibus respondendum, pacis- 
cendum, transigendum, in integrum restitutionem petendum, advocatos con- 
ducendum, unum vel plures procuratores substituendum, salaria promit- 
tendum, appellandum, absolutionem petendum et recipiendum, omnia et 
singula faciendum, quae nos personaliter facere possemus, etiam si mandatum 

45 exigant speciale, promittentes ratum et firmum habere, quidquid per dictos 
procuratores actum fuerit Et volentes eos relevare ab onere satisdationis 



252 



5 



Exhibitio 
cuiusdain 
literae pro 
clericis et 
terminus 
communis 
ad interlo- 
quendum. 



10 



Literae 

pro 
clericis. 



promittimus omnibus, quorum interest de iudicio sisti, et iudicato solvendo 
in omneni suam clausulam sub obligatione bonorum nostrorum et eccle- 
siarum nostrarum. In cuius procuratorii evidentiam cum sigillo provin- 
cialium sedis Cibiniensis et sigillo conventus fratrum Praedicatorum Cibinien- 
sium necnon sigiUorum nostrorum munimine praesentia duximus roboranda. 
Datum anno domini M. CCCYIIII. XTITT., Kalendas Martii.^) 

Die Jouis XV. Maii, dictae VH. indictionis compai*entibus in iudicio 
coram dicto domino auditore praedictis procuratoribus utriusque partis dictus 
dominus Bertoldus suo et eorum, quorum procurator est, nomine ^) produxit 
et exhibuit in iudicio literas infra scriptas, cum cera alba sigillatas a tergo,') 
quas quidem literas dictus magister Philippus procurator substitutus partis 
adversae dicebat recipiendas et admittendas non esse, cum non sint infra 
debitum tempus productae, et ex adverso dicebatur contrarium. Unde tam 
super literis ipsis recipiendis vel non, quam super multis aliis, dictis et 
allegatis hinc inde per advocatos et procuratores utriusque partis scilicet 15 
super impedimento praedicto, dictus dominus auditor assignavit terminum 
utriusque partis procuratoribus memoratis ad diem Sabati proxime futurum 
ad audiendam interlocutoriam super praedictis et alias ad procedendum in 
dicta causa, ut de iure fuerit. Tenor vero dictarum literarum talis est 

Nos Gobolinus, Nicolaus comites sedis Cybiniensis atque universitas 20 
eiusdem harum serie literarum recognoscimus, quibus expedit universis, 
in animas nostras protestantes, quod pro capitulis videlicet de Sebus, de 
Kozd, de Kyzd, de Spring, de maiori Kulnillu, de minori Kukullu et de 
Crizd hteras provincialium per dominum Reinherum plebanum de superiori 
Apoldia, necnon dominum Nicolaum plebanum de Lanchnrukindorf trans- 25 
misimus illustri principi domino Ladislavo vaivodae Transsiluano, cum summo 
studio exhortantes, quatenus eisdem causa iustitiae et nostrorum obsequiorum 
transitum concederet per sui iudicii districtum, quia citati starent responsuri 
coram venerabili domino legato fratre Gentili ad instantiam dominorum 
canoniconim ecclesiae Albensis Transsiluanae, quod precibus nostris finaliter 30 
denegavit, nisi forsitan cessarent praedicta capitula de appeliatione, quam 
ad curiam Bomanam fecerunt laboribus gravibus et expensis a festo beati 
Jacobi*) usque praesens tempus. Ceterum super huiusmodi timore praedicti 
sacerdotes malentes se ponere ad fortunam, dominum Bertoldum decanum 
de Zebus plebanum de Kelneke et dominum Vlricum plebanum de sancta 35 
Katherina procuratores supra dictorum capitulorum constituerunt ad obe- 
diendum domino legato. Quo percepto et audito nostrae discretioni nobis 
visum est, quod iidem procuratores in terra permanent,'') ne forte per 
captivitatem eorum, quam in ipsis dominus vaivoda facere posset, robur 
firmum amicitiae et pacis inter dominum vaivodam et provinciam rum- 40 
peretur. Quapropter praecepimus eisdem, quatenus excusatorem fratrem Hen- 
ricum ordinis Praedicatorum pro se excusandis ad dominum legatum trans- 



>) Fehruar 16, 

») FeMt in der Vorlage. 

•) Vorlage: terco. 

*) Juli 25, _ 

*) Vorlage: pennanei 



45 



253 

mittere non tardarent. Datum anno domini "A, C(5C. vfll. iiil. Nonas 
Decembris.^) 

Die Sabati XvII. dicti mensis Maii, eiusdem indictionis dominus Prorogatio 
Philippus auditor praedictus de praedictorum utriusque partis voluntate pro- ^^ . 

5 curatornm praesentium m mdicio coram eo supra dictum termmum ipsis 
procuratoribus datum ad hodie, ad diem Mards proxime futurum ex causa 
in eisdem finibus prorogavit 

Die Martis X*X. dicti mensis adhuc dictus dominus auditor de prae- Alia pro- 
dictorum procuratorum utriusque partis voluntate unanimi, quia videbantur ^S^^^ ^ 

10 ad concordiam devenire, supra dictum terminum ad proximum alium diem 
Martis futurum in vesperis in eisdem finibus prorogavit. 

Die Martis XXVII. dicti mensis Maii item dictus dominus auditor Alia pro- 
ad praedictorum procuratorum utriusque partis instantiam praedictum ter- rogatioad 
minum ad diem Veneris proxime futurum in vesperis in eisdem finibus 

15 prorogavit. 

Die vero Veneris penultimo dicti mensis comparentibus dictis pro- Interlocu- 
curatoribus utriusque partis in iudicio coram dicto domino auditore et pe- toriapro 
tentibus super receptione tantum praedictarum literarum seu instrumenti 
facienda vel non de iure interlocutoriam ferri, idem dominus auditor habita 

20 deliberatione sollenni pronunciavit interloquendo, dictas literas seu instru- 
mentum fore admittendum et recipiendum in causa praedicta ipsumque, 
prout de iure erat, admisit et recepit, et statim adhuc in ipso iudicio dictus 
magister Philippus substitutus, nomine quo supra exhibuit et dedit in 
scriptis contra ipsum instrumentum et literas exceptiones infra scriptas. 

25 Quarum tenor talis est 

Coram vobis venerabili viro domino Philippo de Sardinea auditore Excep- 
domini legati Philippus de Cingulo procurator substitutus capituli et ecclesiae tiones pro 
Transsiluanae dicit et protestatur in iudicio, quatenus cedulam scriptam et ^* 
a tergo quodam sigillo rotundo de cera communi sigillatam, productam ul- 

30 timo per procuratorem partis adversae, quod dicta cedula recipi et admitti 
non debet, cum partem adversam in aliquo non relevet eo, quod non est 
authentica nec per authenticas personas concessa, nam in ipsa cedula dicitur, 
quod Gobolinus et Nicolaus ac universitas Cibiniensis literas provincialium 
ad dominum vaivodam miserunt rogantes, ut presbyteris et plebanis et eorum 

35 procuratoribus aditum daret ad dominum legatum, et dicunt, quod ipse 
vaivoda denegavit iliud facere. Nec constat de literis illorum provincialium 
nec dicitur ibi, quorum provincialium et quando ac per quem huiusmodi literae 
eidem vaivodae et ubi praesentatae fuerunt. Videntur enim ipsi praedicta 
ex ipsorum proprio motu dicere, quia non rogati seu requisiti per aliquem 

40 dicti Gobolinus et Nicolaus seu universitas ad praedicta processerunt, tam- 
quam malevoli et inimici capituli supra dicti, et etiam huiusmodi laicorum 
litera seu scriptura extra potentiam et districtum eorum nullam fidem faciunt, 
quia eorum sigiilum non est in notitia aliorum hominum, nec fidem faciunt 
in foro ecclesiastico et inter ecclesiasticas personas de iure. 

45 ') Dezember 2, — Druck: FejSr Codex VIII, 5, 47. Vereinsarehw Neue 

Folge VIII, 307. 



254 



Terminus 
ad repli- 
candum 

pro 
clericis. 

Replicati- 

ones cleri- 

corom. 



Item esto sine praeiudicio quod fidem facerent, quod negatur ex- 
presse, excipiendo dicit idem Philippus procurator substitutus, quod dicti 
Gobolinus et Nicolaus ac universitas Cibiniensis sunt capitales inimici ca- 
pituli et ecclesiae Transsiluanae praedictae, et sic eorum testimonium et 
litera seu scriptura contra dictum capitulum admitti non debet. Cum ipsa 5 
universitas anno domini M. CC LXXVII. in dominica Reminiscere ^) super 
eandem ecclesiara cathedralem manu armata imientes, ipsam hostiliter in- 
vaserunt comburentes in eadem ecclesia bene ad duo milia hominum utriusque 
sexus, et specialiter Agabitum archidiaconum eiusdem ecclesiae, Michaelem 
archidiaconum de Ozd, Bartholomeum archidiaconum de Kukullu, Racham 10 
plebanum et canonicum Albensem Transsiluanum et quam plures alios sacer- 
dotes et clericos comburendo et auferendo omnia omamenta, libros et instru- 
menta dictae ecclesiae et alia quae dicta ecclesia inibi habebat Propter quod 
dicta universitas et singulares personae eiusdem excommunicationis senten- 
tiam incurrerunt, a qua nondum relaxati fuerunt, prout de praedictis est et 15 
fuit in regno Vngariae publica vox et fama inter archiepiscopos, episcopos 
et praelatos ac barones et alios dicti regni. 

Item literae praedictonim Gobolini et Nicolai ac universitatis Cibi- 
niensis tamquam rebellium sanctae Romanae ecclesiae, domini legati et do- 
mini Caroli regis Vngariae non faciant fidem, nec eis est fides aliqua ad- 20 
hibenda, cum ipsi nitantur et nisi fuerint introducere in regnum Vngariae 
Ottonem de Baveria pro rege dicti regni et ipsum in principio introduxerunt, 
et inimicantur eidem ecclesiae et capitulo, quia dicunt ipsum Ottonem captum 
fuisse consilio et auxilio episcopi et capituli Transsiluani. Et ob hoc anno 
praeterito de mense Februarii feria secunda post dominicam Exsurge ^) eadem 26 
Cibiniensis universitas et communitas cum sacerdotibus decanatus de Sebus 
manibus armatis ecclesiam beati Michaelis Transsiluanorum hostiliter inva- 
dentes, in clericos et sacerdotes eiusdem ecclesiae manus violentas turpiter 
iniecerunt, usque ad cancellos et sacristiam eiusdem trudendo et fugando 
eosdem, exsertis gladiis et sagittis contra eos, prout de his est publica vox 30 
et fama in regno Vngariae et partibus illis. Propter quae et alia dicit idem 
procurator dictis literis fidem adhiberi non debere, et ipsas nullam contra 
dictum capitulum et specialiter in hac parte fidem facere, ofiferens se idem 
procurator, praedicta si necesse fuerit probaturum loco et terapore condecenti, 
non astringens se ad singula probanda, nisi ad ea tantum, quae sibi probata 35 
sufficiant, super quibus petit idem procurator dominum Bertuldum procu- 
ratorem partis adversae per sacramentum interrogari et respondere eisdem. 

Quibus quidem exceptionibus exhibitis, ut est dictum, dictus do- 
minus auditor assignavit terminum dicto domino Bertoldo procuratori partis 
adversae ad replicandum si voluerit et alias ad procedendum in causa ipsa, ut 40 
de iure fuerit ad diem Martis proxime futurum in vesperis. 

Die Martis tertio mensis Junii, praedictae indictionis comparentibus 
in iudicio coram dicto domino auditore praedictis procuratoribus utriusque 
partis dictus dominus Bertoldus procuratorio nomine quo supra exhibuit et 

») Fehruar 21, 45 

«) 1308 Februar 19, 



255 

dedit replicationes infra scriptas. Quarum tenor talis est Coram vobis et- 
cetera constitutus ego Bertoldus decanus de Sebus procurator septem capi- 
tulorum et quorundara plebanorum de dictis capitulis nomine meo et eorum, 
quorum sum procurator, replicando contra exceptiones propositas per ma- 
5 gistrum Philippum de Cingulo procuratorem capituii Transsiluani adversus 
literas provincialium per me in iudicio productas ad defensionem iuris mei 
et eorum, quorum sum procurator, dico et propono, dictas exceptiones non 
obstare. Nam non obstat quod dicitur non constare de literis illorum pro- 
vincialium, quia in veritate de eis constat, per authenticas literas, per me 

10 ut praedicitur in iudicio productas, Et esto quod non constaret, nil facit 
ad rem, nam constat, ipsum vaivodam ex parte dictorum provincialium ro- 
gatum de transitu concedendo, transitum ipsum denegasse, et hoc constat 
per dictas literas authenticas. Nec obstat quod dicitur, quod non constat, 
quorum provincialium literae transmissae fuerunt praedicto vaivodae. Nam 

15 ipsi iidem, qui dictas authenticas literas conscripserunt, sunt illi, qui com- 
muni vocabulo et consueto provinciales nuncupantur. Item non obstat 
quod dicitur non constare, quando, ubi et per quos dictae literae provin- 
cialium dicto vaivodae praesentatae fuerunt, nam quandocumque, ubicumque 
et per quoscumque fuerint praesentatae, sufficit Ex quo constat, de quo 

20 ipse vaivoda rogatus fuit per ipsos provinciales et de responsione quam 
fecit Item non obstat quod dicitur, quod ipsa universitas videntur prae- 
dicta dicere eorum proprio motu, quia non rogati seu requisiti per aliquem 
etcetera. Nam dico ipsam universitatem requisitam fuisse de praedictis, 
et hoc me ofifero probaturum suo loco et tempore, si necesse fuerit, at 

25 tamen dico praedictas literas, ut iacent, iSdem facere de consuetudine 
regni etiam extra potentiam ipsius universitatis et inter personas eccle- 
siasticas. Item non obstat quod dicitur, quod dicti Gobolinus et Nicolaus 
et universitas sunt inimici capitales dicti capituli. Nam hoc non credo, nec 
est causa inimicitiarum inter eos, et ipsi canonici ire possunt et vadunt, quando 

30 placet eis, per districtum ipsius universitatis liberi et securi, et dicta uni- 
versitas eos honorat factis et verbis, et hoc patet etiam per ipsas literas, in 
quibus dicta universitas appellat dictos canonicos dominos canonicos ecclesiae 
Albensis Transsiluanae. Et quod dicitur de invasione Albensis ecclesiae et 
combustione hominum et quorundam canonicorum et de aiiis, quae in ex- 

35 ceptione sunt, non obstat Nam si quid de praedictis factum est, hoc factum 
est per quendam nobilem nomine Johannem filium Alardi comitis de Salis- 
forio, qui Johannes voluit ulcisci mortem dicti patris sui, quam procurasse 
dicitur episcopus Albensis, collectis consanguinis et amicis aliqua incendia 
et hominum caedes fecit, hoc facienscontra episcopum Petrum et tres ca- 

40 nonicos, qui ipsam mortem procuraverunt Et praeterea quidquid fuerit, hoc 
non obstat, nam facta fuit pax plena, et post haec dictus episcopus per 
dictam provinciam pluries ut sibi placebat ivit consecrando ecclesias et 
altaria et alia faciendo cum canonicis Albensis ecclesiae et sine eis, ut 
pater inter filios facere consuevit Et ut praedicitur dicti canonici post 

45 dictam pacem ante mortem episcopi et post iverunt, steterunt et redi- 
verunt per dictam provinciam pro libito voluntatis et hoc tempore vadunt, 



256 

stant et redeunt ad yelle eorum. Et certe satya pace procuratoris capituli 
indecens reputo, ut scintilia sopitae discordiae ad memoriam reducatur. 
Item non obstat quod dicitur, dictam universitatem esse rebellem sanctae 
Bomanae ecclesiae ac domini Caroli regis Vngariae. Nam salva pace exci- 
pientis non rebelles, sed fideles, immo fidelissimi fuerunt, sunt et etiam in- 5 
tendunt, in perpetuum Romanae ecclesiae ac domini Caroli veri regis Vngariae 
et catholicorum successorum suorum, et domino nostro domino fratri Gtentili 
apostolicae sedis legato in omnibus et per omnia obedire spiritualiter et 
temporaliter, tamquam filii obedientiae et devoti desiderant, ut tenentur, 
nec intendunt aliquem alium pro rege Vngariae recipere et habere, nisi prae- 10 
dictum dominum Carolum et suos catholicos successores. Item non obstat 
quod dicitur, quod dicta universitas cum sacerdotibus decanatus de Zebus 
anno praeterito *) de mense Februarii et cetera hostiliter invaserunt ecclesiam 
beati Michaelis et cetera, qui ad hoc non fuit universitas praedicta, sed ita 
factum se habuit, quod quidam de dicta universitate associaverunt quosdam 15 
plebanos, qui iverunt ad dominos canonicos Albenses causa appellandi ab 
eis ad sedem apostolicam propter quaedam gravamina. Et dum isti plebani 
legerent libellum appeilationis coram dictis canonicis, ipsi canonici imma- 
niter in dictos appellantes non sine magno contemptu apostolicae sedis et 
domini papae irruerunt, volentes eos nequiter captivare. Et tunc dicti appel- 20 
lantes dictorum canonicorum nequitiam et violentiam atrocem per fugae 
subsidium et dictorum associantium adiutorium evadere satagerunt. 

Insuper ego procurator praedictus offero me, probare ea de praedictis 
quae mihi necessaria sunt probare, non tamen me astringo ad probandum, 
nisi ea quae mihi sufficiunt ad victoriam meae causae, dato mihi per vos 25 
termino competenti. Item offero me paratum iurare, quod verum credidero 
ad dicta partis alterius, ordinato et formato prius iudicio, ut ordinari debet 

Terminus Quibus quidem replicationibus exhibitis et receptis adhuc in eodem 

adproban- iudicio, quia procuratores utriusque partis asserebant, aliqua velle probare 
munis " ^uper iam propositis et dictis hinc inde terminum competentem petentes 30 
ad faciendam probationem huiusmodi et quia utrique parti super praedictis 
probatio incumbebat, dominus Philippus auditor praedictus statim praedictis 
procuratoribus utriusque partis ad probandum super praedictis, quidquid 
voluerit in curia vel extra curiam, triginta quinque dierum ab hodie in 
antea computandorum terminum peremptorium ^) assignavit 35 

Productio Die Sabathi VII. mensis Junii, praedictae indictionis, comparentibus 

artic^- dictis procuratoribus utriusque partis in iudicio coram dicto domino audi- 

^^j^ tore idem magister Philippus procurator substitutus a dicto domino Sancto 
procuratore dicti capituli Transsiluani exhibuit in iudicio articulos et') ex- 
cepit ') infra scriptos, petens eos admitti et recipi et testes quos nominandos 40 
duxerit, citari, recipi et examinari diligenter super ipsis. Quos articulos 
dictus dominus auditor admisit salvo iure impertinentium et non admitten- 
dorum, conunittens et mandans Zuchae iurato nuncio curiae domini legati, 

») 1308. 

«) 1309 Jidi 7. 45 

•) Ueber der ZeQe naehgetragen. 



257 



quod statim vadat et citet omnes illos, quos dictus magister Philippus sibi 
duxerit nominandos, quod die Lunae proxime futuro compareant personaliter 
coram eo et peremptorie ad perhibendum testimonium veritati*) super ar- 
ticulis ipsis. Statuit quoque terminum domino Bertuldo procuratori partis 

5 adversae ad diem Lunae praedictum ad faciendum et dandum interroga- 
torium si voluerit, et ad videndum iuramenta testium producendorum per 
magistrum Philippum praedictum ad probandum articulos memoratos, quorum 
articulorum tenor talis est. 

Coram vobis venerabili viro domino Philippo de Sardinea ciinonico Ar- Articuli 

10 borensi, decretorum doctore auditore reverendi patris et domini domini fratris P^ j^*P*" 
Oentiiis tituli sancti Martini in Montibus presbyteri cardinalis, apostolicae 
sedis legati, et in hac causa specialiter deputato, Philippus de Cingulo pro- 
curator substitutus a domino Sanctio procuratore capituli Transsiluani, pro- 
curatorio nomine ipsius capituli ad reprobationem literae comitum et uni- 

15 versitatis Cibiniensis productae in iudicio per dominum Bertuldum procura- 
torem decanorum et plebanorum de capitulis Transsiluanae diocesis, cum 
quibus est in causa, per quam dicit dominum vaivodam licentiam denegasse 
eisdem decanis et piebanis ac ipsorum procuratoribus, quod tute possent 
per terrenum et potentiam ipsius domini vaivodae transire ad dominum 

20 legatum et eius curiam, excipiendo dicit contra dictam literam et pro- 
ducentem eandem, quod dicta litera veritatem non continet, sed falsum 
et ad hoc 

Intendit probare et fidem facere Philippus procurator praedictus pro- 
curatorio nomine quo supra, quod de mense Novembris proxime praeterito 

25 post octavam beati Martini,*) dum supra dictus dominus vaivoda requireretur 
ex parte dictorum decanorum et plebanorum et per literas dictorum co- 
mitum ac universitatis Cibiniensis pro dictis decanis et plebanis, quod 
placeret sibi dare eisdem decanis et plebanis ac ipsorum nunciis et pro- 
curatoribus licentiam et securitatem transeundi per terrenum ac potentiam 

30 ipsius vaivodae, ad eundem ad dominum legatum pro ipsorum negotiis ex- 
pediendis et procurandis dictus dominus vaivoda licentiam praedictam petitam 
concessit, et quod nuncio sive nunciis praedictorum, qui iiteras supra dictas 
rogatorias ad dictum dominum vaivodam portaverant, idem dominus vaivoda 
suas literas de securitate concessit et securitatem cum suis literis per pro- 

35 vinciales publice fecit proclamari. 

Item quod de praedictis est et fuit publica vox et fama. 
Praedicta probare intendit procurator praedictus nomine quo supra 
non ad omnia se astringens, sed ad ea tantum, quae sibi sufficiant ad vic- 
toriam suae causae, non recedendo ab aliis probationibus et iuribus suo 

40 loco et tempore faciendis. 

Die Lunae YTTTT dicti mensis Junii Zuccha nuncius iuratus supra Relatio 
dictus retuUt dicto domino auditori et milii notario, se heri citasse per- citaboms 
sonaliter subscriptas personas ad petitionem dicti magistri Piiilippi procura- 
toris secundum formam commissionis supra dictae videlicet 



45 



*) Ueber der Zeile nachgetragen, 
") Nach November 18, 
Urkmidenbaoh. 



17 



268 

Venerabilem in Christo patrem dominum . .^) episcopum Yaradiensem^ 

Nicolaum praepositum Orodienaem. 

Mauritium plebanum de Crako et 

Petrum eustodem ecclesiae Colocensis. 

luramenta Eodem die Nicolaus praepositus Oradiensis, Mauritius piebanus de 5 

*®^^- Crako et Petrus custos ecclesiae Colocensis testes praedicti comparuerunt 

coram dicto domino auditore, praesentibus dictis procuratoribus utriusque 

partis et postquam per dictum Philippum procuratorio nomine quo supra 

producti sunt in testes ad probandum, quao in dictis articulis continentur, 

iuravenmt ad sancta dei evangelia dicere veritatem super his, de quibus 10 

interrogati fuerint, super articulis memoratis, remotis odio, amore et cetera 

praemissis protestationibus dicti domini Bertoldi tam contra testes quam 

etiam contra dicta ipsorum. 

Substitutio Item eodem die adhuc comparentibus in iudicio dictis procuratoribus 

P^^. coram dicto domino auditore dictus dominus Bertoldus eorum nomine, 15 
clBncis. 

quorum procurator est, substituit Yagnolum de Meuania praesentem et 
recipientem in dicta causa et in omnibus aliis motis et movendis, ad omnia 
quae ipse habet in mandatis, transferens in eum totaliter vices suas et 
protestans, quod per comparitiones, quas ipse faciet, non intendit dictum 
substitutum revocare a suae procurationis officio, nisi expresse et nomi- 20 
natim revocaret eundem. 

Qui Vagnolus substitutus praedictus statim assignavit et dedit dicto 
domino auditori interrogatorium, secundum quod examinentur testes super 
articulis supra dictis. 

Nicolaus praepositus Orodiensis tcstis interrogatus super primo ar- 25 
ticulo, qui incipit Intendit probare et cetera,') sibi lecto et exposito diligenter, 
dixit se hoc tantum inde scire, quod dum ipse testis hoc anno post octavas 
sancti Martini') recederet de curia domini legati et iret ad partes Trans- 
sUuanas, ac veliet de mandato domini legati et domini archiepiscopi Strigo- 
niensis procurare habere*) procuratores dicti donuni iegati in illis partibus 30 
requisivit et rogavit dominum vaivodam ex parte praedictorum dominorum, 
ut daret securitatem ipsi testi et omnibus clericis de partibus illis procu- 
randi dicta negotia domini legati et libere eundi et redeundi per districtum 
et fortiam suam. Qui dominus valvoda respondit tunc ipsi testi dicens, se 
concessisse securitatem liberam ad petitionem universitatis de Cibinio et de 35 
provincia illa omnibus indifferenter, qui vellent ad curiam dicti domini 
legati accedere. Et nihilominus dictus dominus vaivoda tunc concessit li- 
centiam huiusmodi per literas suas apertas, quas ipse testis vidit, legif^) et 
portavit eas*) ad universos de partibus praedictis, qui vellent ad curiam 
praedictam venire. Interrogatus in qua civitate, terra vel loco hoc fuit, dixit 40 
quod in Deua. Interrogatus in qua domo, dixit quod in domo dicti domini 

») Emericus. 

*) Qui his et cetera auf dem Band nachgetragen. 

•) Nach November 18. 

*) Ueher der Zeiie nachgetragen, 45 

*) UrsprHnglich : portavit, dieses dann gestrichen und vidit logit datHber geschrieben. 



259 

vaiTodae.*) Interrogatus quibus praesentibus, dixit quod lectore ecclesiae 
suae et multis aliis, de quibus non recordatur. Interrogatus qui fuerunt 
nuncii dictae universitatis, dixit quod nescit de dictis nunciis qui fuerunt, 
sed tantum scit^) de dictis literis, quas ipse testis habuit et de^) dicto verbo 

5 domini vaivodae.*) Interrogatus quo mense, dixit se non recordari, sed fuit 
post quindenam sancti Martini.*') Item dixit®) quod audivit dici in Cibinio 
quod proclamatum fuerat ibi pro parte dicti domini vaivodae, quod omnes 
possent libere ad curiam domini legati venire. Et ipse etiam testis similiter 
hoc fecit publicari^) ibidem in praesentia sacerdotum, plebanorum et cleri- 

10 corum omnium qui fuerunt in partibus Ulis, legendo ipsis dictas literas, 
quas a dicto domino vaivoda receperat, ut est dictum. Ex cuius securitatis 
causa decanus de Cibinio et . . nuncius decani de Brasso venerunt cum 
ipso teste, nomine eorum et aliorum omnium sacerdotum de Cibinio et de 
Brasso ad dominum archiepiscopum Strigoniensem, et si alii voluissent 

15 venire bene et libere potuissent, quoniam qui cum eo iverunt, fuerunt 
liberi et securL Item interrogatus super articulo, qui incipit Item quod de 
praedictis et cetera dixit vera esse, quae in ipso articulo continentur. Inter- 
rogatus quomodo scit, dixit quod scit per hoc, quia ipse testis ^) publice in 
Cibinio et Brasso fecit dictas literas nunciari. Interrogatus a quanto tem- 

20 pore fuit dicta publicii vox et fama, dixit quod a praedicto tempore post 
quindenam sancti Martini *) citra. Interrogatus quot homines faciunt publicam 
vocem et famam, dixit quod tota congregatio hominum vel maior pars. 
Interrogatus quam partem veUet obtinere, dixit tantum unam, quantum 
aliam. Interrogatus si hoc testimonium tulit odio, amore, pretio et cetera, 

25 dixit quod non. 

Venerabilis in Christo pater dominus Emericus episcopus Vara- 
diensis remisso sibi sacramento de voluntate procuratorum utriusque partis 
testis') interrogatus super primo articulo qui incipit Intendit probare et 
cetera, dixit vera esse, quae in ipso articulo continentur. Interrogatus in 

30 causa scientiae dixit, quod hoc anno post festum sancti Martini ®) vidit ipse 
testis quasdam literas concessas per dominum vaivodam decanis et prae- 
positis ac plebanis de partibus Transsiluanis, ut libere et tute possent ire 
et redire per territorium suum, quas literas ostendit ipsi domino episcopo 
Nicolaus praepositus Orodiensis, tunc transiens per ipsum dominum epis- 

35 copum profecturus ad Transsiluanas partes praedictas. Interrogatus quo si- 
gillo erant sigillatae dictae literae et si erant clausae vel non, et si erant 
a tergo sigillatae vel aliter, dixit quod sigillatae erant sigilio consueto dicti 
domini vaivodae a tergo et erant patentes. Interrogatus de loco, dixit quod in 
quodam praedio ecclesiae suae, quod vocatur Benenes. Item dixit, quod post 

40 *) UrsprHnglich: sua, dann uher der Zeile nachgetragen: dicti domini vaivodae. 

") Ueber der ZeUe nachgetragen, 

•) Vorlage hierauf: de. 

^) Von de dictis nimciis bis vaivodae auf detn Band nachgetragen. 

*) Nach November 25. 
45 •) Hierauf durchgestricJien : interrogatus. 

») Ursprunglich: proclamari. 

■) Nach November 11. 

17* 



260 

octo dies vel circa venit ad ipsum dominum episeopum quidam, qui asserebat 
se nuncium dicti domini vaivodae et velle proclamare publice in Varadino 
pro parte dicti domini vaivodae, quod omnes possent iibere et tute ire et 
mercari per terram et districtum suum, petens ab ipso domino episcopo 
licentiam proclamationem huiusmodi faciendi, quam licentiam episcopus ipse 5 
concessit. Item dixit, quod circa initium quadragesimae, dum ipse dominus 
episcopus iret personaliter ad dictum dominum vaivodam pro certis negotiis 
ei commissis per dominum legatum et loqueretur cum eo ac diceret sibi, 
quare non mittebat pecuniam debitam domino legato, dictus dominus vai- 
voda inter alia sibi respondit et dixit, quod pecunia parata erat et inten- 10 
debat mittere eam cito et addidit, quod ad petitionem decanorum, praepo- 
sitorum et plebanorum de partibus Transsiluanis ipse concesserat iilis *) securi- 
tatem, quod tute et libere possent pro ipsorum negotiis ad dictimi dominum 
legatum venire et si esset necesse, ipse intendebat facere ipsos associari et 
conduci per familiam suam, ut securius pervenirent ad dominum legatum 15 
praedictum usque ad fines territorii sui, et aliter nescit, quae in ipso ar- 
ticulo continentur. 

Item interrogatus super alio articulo de publica voce et fama, dixit 
vera esse, quae in ipso articulo continentur. Interrogatus quomodo scit, 
dixit quod communiter audivit dici. Interrogatus ubi est dicta publica vox 20 
et fama, dixit quod in Yaradino. Interrogatus a quanto tempore citra, dixit 
quod a tempore supra dictae proclamationis. Interrogatus quid est publica 
vox et fama, dixit quod id, quod est omnibus notum et notorium. Interrogatus 
quot homines faciunt publicam famam, dixit quod nescit. Interrogatus quam 
partem vellet obtinere, dixit quod quamlibet tantum, quia quaelibet pars 25 
sunt amici sui. Item interrogatus, si praodicta dixit odio, amore vel prece 
vel instructus, dixit quod non. 

Mauritius plebanus de Crako testis interrogatus super primo articulo, 
qui incipit Intendit probare et cetera, lecto sibi toto ipso articulo, dixit vera 
esse, quae in ipso articulo continentur. Interrogatus in causa scientiae, dixit 30 
quia vidit et audivit et fuit praesens, quando dictus dominus vaivoda li- 
centiam concessit, quae in dicto articulo continetur. Interrogatus in qua 
civitate vel castro, dixit quod in Deua. Interrogatus in qua domo, dixit quod 
in propria domo dicti domini vaivodae. Interrogatus quibus praesentibus, 
dixit quod Paulus filius Ladisiai castellanus castri Deuae, comes Andreas 35 
filius Johanka, Bas filius Balosae, Johannes de Lomb, Johannes Rufus cog- 
natus Pauli supra dicti et quam plures alii fuerunt ^) praesentes. Interrogatus 
qui fuerunt illi, quibus dominus vaivoda dictam securitatem concessit, 
dixit quod fuerunt duo sacerdotes asserentes se fore nuncios dictorum de- 
eanorum et plebanorum ac universitatis de Cibinio, quos ipse testis vidit prae- 40 
sentare literas dicto domino vaivodae pro parte universitatis de Cibinio, 
sed illorum nomina nescit, dixit tantum se vidisse et legi audivisse dictas 
literas universitatis de Cibinio rogantis dictum dominum vaivodam, ut prae- 
dictam securitatem concederet decanis et piebanis praedictis. Interrogatus 

') Verbessert aus: ipsis. 45 

•) Hierauf durchgestrichen : ibi. 



261 

quis legit dictas literas, dixit quod Stephanus notarius domini vaivodae. 
Interrogatus quo mense hoc fuit, dixit quod de raense Novembris proxime 
elapso. Interrogatus quis fuit tenor literarum domini vaivodae super dicta 
securitate concessarum, dixit se nescire, quia non legit. Interrogatus in qua 
5 terra vel domo literas praedictas eoncessit, dixit ut supra. Dixit tantum, quod 
literas praedictas de securitate ipse testis non vidit,^) dictus dominus vaivoda 
mandavit suas literas fieri de securitate praedicta ipso teste audiente. In- 
terrogatus in quo ioco vel locis dictiis dominus vaivoda fecit fieri procla- 
mationem in dicto articulo contoiitam. dixit quod ipse testis audivit pro- 

10 clamationem huiusmodi in Alba Transsiiuana. Interrogatus per quem, dixit 
quod non cognovit cam nomine. Interrogatus in qua forma, dixit quod in 
tali videlicet: Quicumque volunt ire ad dominum legatum, vadant liberi et 
securi per totum teratorium pertinens ad dictum dominum vaivodam. In- 
terrogatus quomodo scit, quod dicta proclamatio facta fuerit de mandato 

15 ipsius domini vaivodae, dixit quia ipsa proclamatio dictabat fieri se de 
mandato suo. Interrogatus quo anno et quo niense facta fuit dicta procla- 
matio, dixit quod anno proxime elapso et ut credit de mense,*) quo octava 
est sancti Martini. Item interrogatus super ultimo articulo de publica fama, 
dixit vera esse, quae in ipso articulo continentur. Interrogatus quomodo scit, 

20 dixit quod scit per ea, quae supra testificatus est Interrogatus a quanto 
tempore fuit inde publica fania. dixit quod nescit aliter, nisi ut dixit In- 
terrogatus quid est publica vox et fama, dixit quod nescit aliud, nisi ut 
supra dixit Interrogatus quam partem vellet obtinere, dixit quod nec unam 
nec aliam. Interrogatus si praedicta dixit^) odio, amore, prece vel pretio vel 

25 instructus ab aliquo, dixit quod non, sed dixit puram veritatem. 

Petrus custos ecclesiae Colocensis testis interrogatus super primo 
articulo, qui incipit Intendit probare et cetera, lecto sibi ipso articulo dili- 
genter, dixit se audivisse dici a quodam nomine Paulo vicario ipsius testis 
in archidiaconatu de Keue, referente sibi se vidisse*) nuncios dictorum de- 

30 canorum et praepositorum coram domino vaivoda pro dicta licentia impe- 
tranda et audivisse dictum dominum vaivodam praedictam licentiam con- 
cessisse et aliud inde nescit Item interrogatus super II. et ultimo articulo 
de publica fama, dixit vera esso quae in ipso articulo continentur. Inter- 
rogatus in causa scientiae, dixit quod ipse testis habuit literas a dicto 

35 domino vaivoda") hortatorias et rogatorias, quod deberet assistere pro eo 
coram domino rege et domino legato contra omnes, qui vellent aliquid 
obiicere contra eum, et in ipsis iiteris mentio erat, quod ipse concesserat 
licentiam et securitatem dictis decanis et plebanis et omnibus venire vo- 
lentibus ad dominum memoratum,") aliud vel^) aliter nescit 

40 *) Hierauf eine ganze Textzeile durchgestrichen, welche den Sate Interrogatos 

quo mense u. 8. w, toiederholt. 

•) Navember. 

•) Hierauf gestridien: et 

*) Hierauf gestrichen: d. 
45 *) Varlage: vaivode. 

•) Verbessert aus: domlnos memoratos. 

') Urspriinglich wahracheirUich: nec 



262 

Pro Die Jovis XfT. dicti mensis Junii comparentibus in iudicio coram 

capitulo. jj^^Q domino auditore praedictis procuratoribus substitutis utriusque partis^ 
quia dictus magister Philippus petebat novum terminum sibi dari ad pro- 
bandum exceptiones et articulos suos praedictos asserens, se petivisse dictum 
terminum hora qua exceptiones seu articulos ipsos produxit, licet non repe- 5 
riatur in scriptis dictus dominus auditor ad probandum exceptiones et ar- 
ticulos ipsos per totum cras dicto maf^istro Philippo praesenti et petenti ter- 
minum peremptorium assignavit. 
Pro Et statim dictus magister Phiiippus nomine quo supra produxit in 

capitulo. eodem iudicio ad probationem dictarum exceptionum et articulorum attes- 10 
tationes testium receptorum super ipsis, et quidquid actum est et secutum 
a die et hora qua huiusmodi articulos et exceptiones produxit, dicto Vagnolo 
protestante ex adverso, omnes exceptiones ^) suae partis saivas esse, tam 
contra dictos testes, quam dicta ipsorum et totum praedictum processum. 

Die Veneris XTTL mensis Junii, praodictae indictionis magister Phi- Ij* 
lippus procurator praedictus constitutus coram dicto domino auditore, prae- 
sente dicto Vagnolo procuratore alterius partis, produxit infra scriptos testes 
praesentes in curia ad probandum exceptiones et articuios suos praedictos, 
petens ipsos testes recipi et examinari diligenter super exceptionibus et ar- 
ticulis memoratis, quorum testium nomina haec sunt 20 

Venerabilis in Christo pater dominus Emericus episcopus Varadiensis, 

Nicolaus praepositus Orodiensis, 

Mauritius plebanus de Crako et 

Petrus custos ecclesiae Colocensis. 
Pro Qui omnes testes excepto dieto domino . . episcopo Varadiensi cui 25 

capitulo. jg voluntate procuratoris utriusque partis iuramentum remissum est ratione 
dignitatis personae, iuraverunt ad sancta dei evangelia, super dictis excep- 
tionibus seu articulis dicere veritatera, remotis odio, amore, prece, precibus et 
timore, praesento dicto Vagnolo et protestante omnes suas exceptiones, nomine 
quo supra sibi salvas fore contra testes ipsos et eorum dicta et contra totum 30 
processum praedictuni, qui testes deinde interrogati seorsum*) eorum dicta 
deposuerunt, sicut inferius continentur. 

Venerabilis in Christo pater dominus Emericus episcopus Varadiensis 
testis interrogatus diligenter super dictis exceptionibus et articulis dixit idem 
in omnibus et per omnia, ac de verbo ad verbum, nihil addito vel mutato, 35 
prout aiias testificatus est super ipsis, ut superius continetui-. 

Nicolaus praepositus Orodiensis testis interrogatus diligenter super 
dictis exceptionibus et articulis dixit idem in omnibus et per omnia, ac de 
verbo ad verbum nihil addito vel mutato, prout alias testificatus est super 
ipsis, ut superius continetur. 40 

Mauritius plebanus de Crako testis interrogatus diligenter super 
dictis exceptionibus et articulis dixit idem in omnibus et per omnia, ac de 
verbo ad verbum nihil addito vel mutato, prout alias testificatus est super 
ipsis, ut superius continetur. 

*) Hierauf gestrichen: advereae. 45 

•) Ueber der Zeile nachgetragen. 



g«3 



Oitatio 



Pto 
eisdem. 



Petnis custos Colocensis testis interrogatus diligenter super dictis 

exceptionibus et articulis dixit idera in omnibus et per omnia ac de verbo 

ad verbum nihil addito vel mutato. prout alias testificatus est super ipsis, 

ut superius continetur. 

5 Die Sabati XTTTT dicti mensis Junii Zuccha serviens et nuncius 

iuratus dictae curiae retulit dicto domino auditori et mihi notario Angelo, se ^*"^^® 
citasse heri de mandato dicti doniini auditoris ambos praedictos procuratores 
substitutos utriusque pai-tis in hunc modum, videlicet ad petitionem dicti 
Vagnoli dictum magistrum Philippum, ut hodie ante tertiam veniret in iudicio 
10 coram ipso domino auditore ad respondendum quibusdam positionibus pro- 
ducendis per ipsum Vagnolum in causa praedicta, et dictimi Vagnolum ad 
petitionem dieti magistri Philippi, quod in eodem termino veniret ad vi- 
dendum aperturam et publicationem testium praedictorum, alioquin proce- 
detur in praedictis iustitia mediante. 
15 Eodem die ante tertiam comparentibus in iudicio coram dicto domino Pro 

Philippo praedictis procuratoribus substitutis utriusque partis dictus Vagnolus P'^^*^- 
nomine partis suae exhibuit in scriptis positiones et articulos infra scriptos, 
petens dictum magisti-um Phiiippum cogi iuramento praestito ad respon- 
dendum eisdem, iurans dictus Vagnolus in anima sua corporaliter tacto 
20 libro se credere vera esse, quae in ipsis positionibus continentur. 

Ad quas quidem positiones dictus magister Philippus de mandato 

dicti domini auditoris respondit prout in fine ipsarum cuiuslibet continetur, 

praestito per eum prius ad sancta dei evangelia iuramento in anima sua, 

super ipsis positionibus veritatem respondere quam credit, quarum posi- 

25 tionum et articulorum tenor talis est. 

Coram vobis reverendo viro domino Philippo auditore et cetera ponit 

Vagnohis de Meuanea procurator substitutus a domino Bertoido procuratore 

septem capitulorum Transsiluanae diocesis et quorundam plebanorum de 

dictis capitulis existentium in quaestione cum capitulo Albensis ecclesiae 

30 infra scripta videlicet 

Imprimis quod generalis consuetudo est in regno Vngariae, quod 
literae praelatorum eoi-um sigiilis sigiilatae fidem faciunt in iudiciis tam 
ecclesiasticis quam saecularibus. 

Credit de veris literis, nisi reprobentur propter aliquem de- 

35 fectum apparentem in eis, propter quem debeant reprobari. 

Item quod generalis consuetudo est in dicto regno, quod literae 
baronum eorum sigiilis sigillatae fidem faciunt tam in ecdesiasticis quam 
saecularibus iudiciis. 

Credit quod in saecularibus, sed quod in ecciesiasticis fidem 

40 faciant non credit. 

Item quod generalis consuetudo est in dicto regno, quod literae 
comitum fidem faciunt in iudiciis tam ecclesiasticis quam saecularibus. 

Credit ut supra in proxima. 

Item quod literae comitatuum') de consuetudine regni praedicti eorum 
45 sigillis sigillatae fidem faciunt in iudiciis tam ecclesiasticis quam saecularibus. 

*) Vorlage: comitatum. 



Pro 
eisdem. 



264 

Credit ut supra in secunda petitione. 

Pro Item quod de praedicta consuetudine literae quorumlibet praesi- 

decanifl. dentium in iurisdictione in dictis iudiciis fidem faciunt. 

Credit quod literae saecularium in saecularibus ot literae eccle- 

siasticorum in ecclesiasticis fideni faciant 5 

Item quod dicta consuetudo est quiete servata in regno praefato 
tanto tempore, cuius non est memoria, et adhuc servatur. 

Credit de literis eeclesiasticorum in ecclesiasticis et de Uteris 

saecularium in saecularibus. 

Item quod inter capitulum Albensis ecciesiae et universitatem Cibi- 10 
niensem non sunt inimicitiae. 

Ad hanc non est coactus respondere, quia est negativa. 

Item quod canonici dicti capituli possunt ire ct redire secure per 
territorium dictae universitatis sine metu ipsius universitatis. 

Ad hanc dictum est, non debere respondere, quia dicitur po- 15 

suisse contrarium. 

Item quod esto sine praeiudicio, quod inter praedictum capitulum 
et dictam universitatem aliqua fuerit olim scintilla discordiae, illa a duobus 
annis citra non fuit nec modo est inter ea. 

Dependet. 20 

Pro Item eodem die et in eodem iudicio ad petitionis instantiam dicti 

capitulo. magistri Philippi dichis dqminus auditor pronunciavit supra dictorum testium 

dicta fore aperta et publicata et pro apertis et publicatis haberidicto Vag- 

nolo protestante, quod sibi et parti cuius procurator est ipsa apertura et 

publicatio non praeiudicet, quin possit articulare ^) et probare in dicta causa 25 

de iure suo dilatione pendente, quam habet, et omnes alias exceptiones sibi 

dicto nomine salvas fore, etiam contra testes praedictos et dicta ipsorum. 

Pro Quibus quidem procuratoribus utriusque partis dictus dominus 

decams. auditor statim assignavit terminura ad diem Jouis proxime futurum ad 

recipiendum copiam attestationum ipsarum, et dicto Vagnolo ad dieendum 80 
contra, quidquid voluerit et utrisque ad procedendum in dicta eausa, ut 
postulat ordo iuris. 
Pro Die Martis XVU. dieti mensis Vagnolus proeurator praedictus eorum 

eisdem. uQ^iine quorura proeurator est exhibuit et dedit infra seriptos artieulos in 

eausa praedieta praesente dieto magistro Philippo procuratore altorius partis, 85 
petens ipsos reeipi et admitti etiam et mandari eitari testes, per quos ipsos 
probare intendit, ut postulat ordo iuris. Quos artieulos dietus dominus au- 
ditor admisit salvo iure irapertinentiuni et non admittendoruni, eommittens 
et mandans Zucehae nuneio iurato dietae ciiriae eoram eo praesenti, ut 
citet et requirat illos testes, quos dictus Vagnolus ei duxerit nominamlos, 40 
quod cras veniant personaliter eoram curia ad perhibendum testimonium 
veritati super articulis ipsis, citet nihilominus dictum magistrum Philippum, 
ut veniat ad videndum ipsorum testium iuramenta, quorum articulorum 
tenor talis est 



*) Vorlctge: articular. 45 



265 

Coram vobis reverendo viro domino Philippo de Sardinea decretorum Pro 
doctore auditore venerabilis patris domini fratris Gentilis apostolicae sedis ®^®™- 
legati intendit probare et fidem facei*e Vagnolus de Meuanea, procurator 
substitutus a reverendo viro domino Bertoldo decano de Zebus, procuratore 
5 septem capitulorum de partibus Transsiluanis ') et quorundam plebanorum de 
dictis capitulis existentium in lite cum capitulo Transsiluanae ecclesiae, ad. 
probationem iuris sui contra dictum capitulum et contra magistrum Phi- 
lippum de Cingulo procuratorem substitutum a domino Sancto procuratore 
dicti capituli infra scripta videlicet 
10 Imprimis quod a quinquaginta annis citra et supra de consuetudine I 

obtentum est et servatum pacifice et quiete in regno Vngariae, quod literae 
baronum sigiilatae sigillis ipsorum fidem faciunt in iudicio ecclesiastico. 

Item quod idem et eodem modo obtentum est de literis aliorum n 
nobilium laicorum. 
16 Item quod idem et eodem modo obtentum est et servatum de literis in 

comitum et universitatum saecularium. 

Item quod idem et eodem modo obtentum est de literis praedictorum UU 
confectis in ea forma, in qua sunt literae comitum et universitatis Cibi- 
niensis productae in iudicio coram vobis, quas officio vestro peto testibus 
20 legi vel per vos vel alium. 

Item quod pluries et pluries per iudices ecclesiasticos iudicatum est V 
secundum dictam consuetudinem allegatam coram eis. 

Item quod idem et eodem modo obtentum est et servatum de literis VI 
praelatorum confectis in ea forma, in qua sunt literae quorundam religio- 
25 sorum et saecularium praelatorum, coram vobis per dictum decanum pro- 
curatorem productae, quas similiter peto officio vestro exhiberi et legi 
testibus per vos vel alium. 

Item quod inter praedictum capitulum Transsiluanum et universitatem VII 
praedictam Cibiniensem a duobus annis citra fuit pax et ad praesens est. 
30 Item quod a dicto tempore citra eanonici dicti capituli potuerunt VUI 

quando voluerunt secure et libere quantum est ex parte dictae universitatis 
ire, stare et redire ad partes et loca, in quibus dicta universitas iurisdic- 
tionem et districtum habet. 

Item quod homines laici dictae universitatis a dicto tempore citra VUU 
35 et jnodo praedicto potuerunt quando voluerunt ire, stare et redire in terri- 
torium et districtum dicti *) capituli secure, quantum est ex parte dicti capituli. 

Item quod pluries et pluries aliqui de dicto eapitulo a dicto tem- X 
pore citra et modo praedieto iverunt publice in territorium et distrietum 
dictae universitatis et e eoiiverso aliqui de dieta universitate in fortia et 
40 districtum') capituli. 

Item quod de praedictis est publiea vox et fama in partibus XI 
Transsiluanis. 



*) Vorlage: de Transsiluis. 
*) Hierauf gestrichen : universitatis. 
45 •) Varlage: districtu. 



266 

Praedicta intendit probare dictus Vagnolus procurator non astiin- 
gens se ad probandum, nisi ea quorum probatio sibi necessaria est et quae 
sufficiant ad victoriam suae causae.') 

Si testes producti per Vagnolum procuratorem substitutum a domino 
Bertuldo et cetera super primo articulo dixerint aliquid, vel vera esse, dictum 5 
ipsius testis*) seriatim scribatur super quolibet et quaeratur, quid est illud, 
quod verum est in eo, quod dicit et testificatur, et per quos obtentum et 
servatum est, et quorum baronum. Item ubi dicit, in iudicio ecclesiastico, 
quaeratur, in quorum iudicio et inter quas personas, ecclesiasticas vel sae- 
culares, et de quibus quaestionibus, et si dixerit de visu, quaeratur de loco, 10 
anno, mense, die et quibus praesentibus. Item quaeratur ultimo idem testis, 
quot annorum est, et de quot annis potest ad plus recordari. 

Super secundo articulo, ut supra, distincte*) interrogentur, et inter- 
rogentur, de quibus nobilibus vidit observari, et de tempore et ubi et 
inter quos. 15 

Super tertio de comitibus, ut primo, diligenter ac distincte') in- 
terrogentur, et quorum comitum et cuius civitatis, et inter quos, et in 
cuius iudicio, et inter quas personas, ecclesiasticas vel saeculares, et de 
quibus rebus. 

Super lill. articulo, qui dicit Item quod idem et eodem modo ob- 20 
tentum est de literis praedictorum, confectis in ea forma et cetera quaerantur, 
ut supra, et quae est et fuit forma illarum literarum, et si credit idem 
testis, quod dictae literae fiant aliquando per aliquos comites et specialiter 
per illos de Cibinio contra capitulum Transsiluanum occulte, et quod aliter 
dicant in iiteris, quam verum pro amicis ipsorum, et si credit vel*) scit,*) 25 
quod dicti comites et universitas de Cibinio foveant decanos [et] plebanos 
de septem decanatibus, et de hoc specialiter in quolibet capitulo, tangente 
de dictis comitibus et universitate, interrogentur, et interrogentur etiam, 
quis tenet sigillum dictae universitatis Cibiniensis, et si ille, qui ipsum 
sigiilum tenet, posset et consuevit aiiquas literas sigiUare sine scientia 30 
communitatis et universitatis. Item si ipsae literae quia comites dicunt do- 
minum vaivodam denegasse licentiam, et praesentes non erant, faciunt fidem.*) 

Super Y. articulo, ubi dicit, quod per iudices ecclesiasticos inter- 
rogentur distincte, ut supra, et interrogentur per quos iudices et super 
quorum baronum vei nobilium, comitum aut universitatis literis iudicaverant, 35 
et de quibus rebus et inter quas personas, ^ecclesiasticas vel saeculares, de 
anno, die et mense ac praesentibus. 

Super VI. articulo, quia ibi dicit de literis praelatorum, interro- 
gentur ut supra distincte, ac interrogentur, ubi et inter quos, et in quibus 
iudiciis observatum est, et quorum praelatorum, et cuiusmodi praelationem 40 
habebant, si erant episcopi, abbates et cetera et si in eisdem literis, quorum 

M Bamit schliesst Blatt 31 der Handschrift, und nun folgt auf einem einge- 
klebten Blatt: Si testes producti per Vagnoluni. 
•) Vorlage: testes. 

•) Vorlage: distincte. 45 

*) Ueher der ZeUe nachgetragen. 
^) Von Item si bis fidem Hber der Zeile nachgetragen. 



267 

consuetudinem iudicari et observari dixerint, erat data literarum >) vet non, 
de anno, mense, die et cetera. 

Super Vn. articulo de pace, quaerantur, quomodo sciunt, quod a 
duobus annis*) citra fuerit pax, et nunc sit etcetera et quis illam pacem 
5 fecit, et si prius erant dicti Cibinienses inimici praedicti capituli, et inter- 
rogentur, si credit, quod inter se odiant, scilicet Cibinienses contra dictam 
capitulum et e contra, licet nunc in personis non ofiFendat eos, et si credunt, 
quod dicti Cibinienses propter odium, quod in corde habent contra dictum 
capitulum, foveant') adversarios dicti eapituli cum literis et nunciis, et si 
10 ipsi Cibinienses libenter occulte damnificarent dictura capitulum, si possent 
et etiam*) in publico, si non timerent. 

Super Yni. articulo, ut supra, interrogentur, et interrogentur, quo- 

modo sciunt, et quos canouicos vidit ire ad illas partes, et si sciunt vel 

audierunt, quod fuerit in partibus illis in potentia dictorum Cibiniensium 

15 aliquis ex canonicis Transsiluanis verberatus et laesus cum eius familia, 

de anno, mense et die. 

Super VUil. ut supra, interrogentur, prout ex adverso dicunt, et 
si per pacem vel treugam'^) ad alium vadunt 

Super aliis, ut supra, interrogentur, secundum quod cadit et oportet 

20 interrogari, et secundum ea, quae dicunt Et super quolibet interrogentur, 

si credit dictam universitatem Cibiniensem et homines ipsius, iicet forsan 

treugae sint, quod faveant in hiis, quae possunt, dictos decanos et plebanos 

contra dictum capitulum et in odium dicti capituli, cum literis veP) aliis. 

Insuper quaerantur dicti testes, si ipsi sunt literati vel laici sine 
26 literatura^) et si fuerunt rogati, informati, moniti et cetera et si odiunt dictum 
capitulum et eius canonicos, et quot annorum est ipse testis, et unde est 
natione, et si de alia quam de regno Yngariae fuerit, quaeratur, quanto 
tempore habitavit in isto regno, et in quo loco continue habitavit, et aliis 
modis, prout examinantis discretioni melius noverit 
30 Item interrogentur, si ab uno anno citra Saxones et decani a(* 

presbyteri et plebani de septem decanatibus et dii mercatores et boni viri 
potuerunt, si voluerunt,®) secure per terram et potentiam domini vaivodae 
transire et ad curiam domini legati venire vel non.') 

Die Mercurii Xvlil. dicti mensis Zuccha nuncius iuratus prae- ^tatio 
36 dictus retulit se citasse dicto modo, quo sibi commissum est infra scriptos 

testes videlicet decanis. 

Magistrum Johannem canonicum Albensem regalem. 



*) Ueber der ZeUe nachgetragen, 

•) FMt in der Varlage. 
40 •) Vorlage: foveat 

*) Hierauf gestrichen: de. 

*) Hierauf: unum. 

•) Verbessert aua: et 

') Vorlage: liteatora. 
45 •) Hierauf durchgestrichen: libere. 

*) Damit scMiesat das zwischen Blatt 31 und 32 eingeklebte Blatt, worauf das 
32, Blatt mit: Die MercTirii beginnt. 



habitatores Budenses. 



268 

Fratrem Jacobum de ordine Heremitarum, 

Petrum mercatorem, 

Mathiam canonicum Albensem, 

Cyrzs mercatorem, 

Herricum mercatorem et 

Jaclinum 

luramenta Eodem die Mercurii in vesperis omnes praedicti testes comparuerunt 

tesiaum ^oram dicto domino auditore et postquam per dictum Yagnolum nomine 

j^ quo supra producti sunt in iudicio ad probandum, quae in dictis ar- 

ticulis continentur, petentem eos recipi et diligenter examinari super ipsis, 10 
iuraveruut ad sancta dei evangeiia super ipsis dicere veritatem, remotis 
odio, amore, prece, pretio et cetera praesente dicto magistro Philippo et pro- 
testante nomine quo supra, onines suas exceptiones sibi salvas fore, tam contra 
ipsos testes et eorum dicta, quam contra totum processum praedictum. 

Cui magistro Philippo dictus dorainus auditor assignavit terminum 15 
usque ad cras in vesperis, ad recipiendum copiam dictorum articulorum si 
voluerit, et ad faciendum inteiTogatorium, secundum quod interrogari de- 
beant testes super articulis memoratis. 
Pro Die Jovis XVTTTT. mensis Junii, praedictae indictionis comparentibus 

ntraque djctis procuratoribus utriusque partis in iudicio coram dicto domino auditore 20 
pro parte dicti Vagnoli nomine quo supra, dictum est, exceptionem propo- 
sitam per dictum magistrum Philippum super qua testes recepti sunt et 
examinati, ut superius continetur, non esse probatam, et ex adverso con- 
ti*arium scilicet ipsam exceptionem sufficienter esse probatam. Et sic petebat 
dictus magister Philippus prouunciari ipsam exceptionem legitime fore pro- 26 
batam et procedi deinde super negotio, ut postulat ordo iuris. Quibus et 
aliis super ipsis dictis hinc inde dictus dominus auditor assignavit terminum 
utrisque praedictis procuratoribus ad comparendum cum advocatis ipsorum 
et disputandum et allegandum super ipsis probationibus et alias ad proce- 
dendum, ut de iure fuerit ad diem Sabati proxime futurum post Nonas. 30 

o 

Die Sabati XXI. mensis Junii, praedictae indictionis Zuccha serviens 
et nuncius iuratus dictae curiae retulit, se citasse heri de mandato dicti 
domini auditoris ad petitionem dicti Yagnoli procuratoris dictum magistnim 
Philippum procuratorem alterius partis, quod hodie post missam et ante 
tertiam compareret coram dicto domino auditore ad videndum iuramenta 35 
testium producendorum per dictum Vagnolum in causa praedicta, alioquin 
reciperentur in absentia sua. 

Eodem die post missam et ante tertiam in sala dictae curiae Vag- 
nolus procurator praedictus produxit coram dicto domino auditore infra 
scriptos testes coram eo praesentes petens ex officio suo ipsos testes cogi 40 
ad iurandum et testimonium perhibendum super articulis supra dictis, 
quorum nomina sunt haec. 
Testespro Frater Benedictus de Insula et | , ,. t^ ,. ^ 

<»--^- Frater Stephanus, / ^^ ''^''^ Pra«dicatorum. 

Johannes canonicus Albensis Transsiluanus, 45 

Petrus custos Colocensis, 



269 



Johannes praepositus Colocensis et 
Johannes eantor Budensis. 

Qui omnes testes iussi a dicto domino auditore iuraverunt ad sancta 
dei evangelia corporaliter tacta super dictis articulis dicere veritatem re- 
5 motis odio, amore, prece, pretio et timore. 

Item eodem die ante tertiam in camera dicti domini auditoris Vagnoius 
procurator praedictus produxit coram dicto domino auditore infra scriptos 
testes coram eo praesentes, petens eos ut supra, quorum nomina sunt haec. 
Oallus praepositus Chasmensis et 
10 Stephanus praepositus Vesprimiensis. 

Qui duo testes iussi similiter a dicto domino auditore iuraverunt, 
ut alii proxime nominati, praesente magistro Philippo procuratore partis 
adversae et protestante ac dicente, praedictos testes admitti et recipi non 
debere, et esto, quod admittantur et recipiantur, quod sibi nomine partis 
15 suae non praeiudicet, cum ex advei*so sufficienter probaverit talia, quae 
impediunt illa, quae probare nititur Vagnolus praedictus, protestante etiam 
omnes suas exceptiones sibi salvas fore tam contra ipsos testes, quam contra 
dicta eorum, et statim produxit interrogatorium, secundum quod interrogentur 
dicti testes, si recepturi sint, super articiilis memoratis, dicto Vagnolo in 
20 omnibus et per omnia in contrarium protestante, ac petente ad receptionem 
et examinationem dictorum testium iustitia mediante procedi. 

Item eodem die et in eodem iudicio dictus magister Philippus pro- 
duxit tres literas patentes sigillatas sigillis a tergo ad corroborationem 
attestationum testium productorum et receptorum super exceptione sua 
25 praedicta. Quarum hterarum tenor talis est 

Nos Emericus miseratione divina episcopus Varadiensis tenore prae- 

sentium quibus expedit significamus universis, quod cum dominus Ladislaus 

vaivoda Transsiluanus et comes de Zonuk per communitatem de Cibinio 

mediantibus literis fuisset admonitus et rogatus, ut sacerdotibus de decanatu 

30 de Sebes et de aUis decanatibus Transsiluanae diocesis ad exeundum ad 

dominum legatum per suum territorium viam daret iiberam et securam, 

idem dominus vaivoda petitionem ipsorum admisit et concessit Insuper 

mediantibus suis literis per suam tenutam et alias a quindena sancti Mar- 

tini confessoris *) semper fecit publice proclamari, ut quiUbet mercatores seu 

35 homines cuiuslibet conditionis per suam tenutam libere transeant et secure, 

quolibet timoris articulo postposito ac relegato, et hoc in animas nostras 

dicimus protestando. Datum Budae, sexta feria proxima ante festum sancti 

Johannis baptistae.^) 

Item. 

40 Nos Benedictus divina miseratione episcopus Chenadiensis signi- 

ficamus universis quibus expedit praesentes literas inspecturis, quod nos, 

qui confinia cum Transsiluanis partibus habemus, nec ex fama pubUca, nec 

ex personis particularibus inteileximus umquam aliud, quam quod omnis 

homo sive clericus sive laicus transeundi per omnem terram domini Ladislai 



Alii testes 

pro 
decanis. 



Literae 

praela- 

torum pro 

capitulo. 



45 



*) Navember 25, 
«) Juni 20, 



decanis. 



270 

yaiyodae salyis rebus et personis haberet liberam facultatem. Datum Budae, 
feria sexta ante festum Johannis baptistae.^) 

Item. 

Nos Martinus praepositus sancti Stephani protomartyris de pro- 
montorio Varadiensi tenore praesentium quibus expedit significamus uni- 5 
versis, quod cum dominus Ladislaus vaivoda Transsiluanus et comes de 
Zonuk 'de decanatu de Sebes et de aliis decanatibus Transsiiuanae diocesis 
ad exeundum ad dominum legatum per suum territorium viam daret liberam 
et securam, idem dominus vaivoda petitionem ipsorum admisit et concessit, 
insuper mediantibus suis literis per suam tenutam et alias a quindena sancti 10 
Martini confessoris *) semper fecit publice proclamari, ut quilibet mercatores 
seu homines cuiusiibet conditionis per suam tenutam libere transeant et 
secure, quolibet timoris articulo postposito ac relegato et hoc in animas 
nostras dicimus protestando. Datum Budae, sexta feria proxima ante festum 
sancti Johannis baptistae.^) 15 

Pro Quibus exhibitis et productis statim dictus dominus auditor assig- 

navit terminum dicto Vagnolo ad recipiendum copiam de eisdem et ad di- 
cendum quidquid voluerit contra ipsas ad diem Lunae proxime futurum. 

Die Mercurii XXV. Junii comparentibus dictis procuratoribus utrius- 
que partis in iudicio coram dicto domino auditore dictus magister Pliilippus 20 
eo nomine quo supra renunciavit omnibus aliis probationibus et produo- 
tionibus faciendis et quae in posterum possent fieri super praedicta excep- 
tione proposita per ipsum, super qua testes examinati sunt supra dicti, 
petens super probationibus factis interloqui, ut postulat ordo iuris. Salvis •) 
sibi nomine quo supra omnibus suis exceptionibus et iuribus ac etiam ter- 25 
minis statutis in causa pro utraque parte hinc inde in suo robore nihi- 
lominus duraturis. 
Pro Item eodem die et in eodem iudicio Vagnolus procurator praedictus 

produxit et exhibuit contra literas proxime annotatas, productas per dictum 
magistrum Philippum, exceptiones infra scriptas, quarum tenor talis est 30 
Excepti- Coram vobis reverendo viro domino Phiiippo et cetera excipiendo 

propono ego Vagnolus procurator substitutus a domino Bertoldo procuratore 
septem capitulorum Transsiluanae diocesis et aliorum in sua procuratione 
contentorum contra literas productas per magistrum Philippum procuratorem 
substitutum a domino Sancto procuratore capituli TranssUuani ad reproba- 35 
tionem literarum communitatis de Cibinio. 

Imprimis quod litera domini episcopi Cenadiensis non derogat fidei 
literarum dictae communitatis eo, quod in litera dicti domini episcopi non 
continetur, nisi quod non intellexit per famam vel alium modum, nisi quod 
quilibet potest venire secure per districtam dicti vaivodae. Unde non se- 40 
quitur, quod licet non intellexerit, id quod in dictis literis conmiunitatis 
continetur, ergo non est, et praeterea si quid in litera dicti domini episcopi 
assertione continetur, illud est de auditu et non de scientia, quod nihil 
facit ad rem. 



decanis. 



ones. 



») Juni 20, , 45 

") November 25. 

•) Verhessert am: salvo. 



271 

Item quod in litera domini episcopi Varadiensis non est deroga- 
toria fidei dictarum literamm communitatis et sibi fides adhibenda non est 
quia sidva pace sua contrarium eius quod in dicta litera continetur testifi- 
catus est personaliter, ut patet in actis curiae vestrae, et praeterea nihil 

5 continetur ibi de causa scientiae super eo, quod in dicta litera continetur. 

Item quod litera praepositi sancti Stephani Yaradiensis non derogat 

fidei dictarum literarum communitatis, tum quia non continetur ibi de causa 

scientiae, tum quia expressum mandatum ibi continetur, cum ibi • dicatur 

dictum dominum yaivodam ad quindenam sancti Martini confessoris *) semper 

10 fecisse publice proclamari securitatem omnibus transeuntibus tenutam suam, 
tum quia non continetur ibi, quo tempore facta fuit concessio clericis de 
decanatibus Transsiluanis. Et sic non est contraria dicta sua litera dictis 
literis communitatis, cum potuerit utraque litera diversis temporibus pro- 
cessisse, et sic non probat hoc esse, quod ob hoc contingit abesse, tum quia 

15 tempore, quo facta fuit denegatio contenta in dictis literis communitatis, 

ipse praepositus erat apud monasterium suum et non in partibus Transsiluanis. 

Quibus exceptionibus exhibitis et receptis, ac post multa dicta, al- 

iegata et disputata per advocatos utriusque partis super omnibus et singulis 

dependentibus ab exceptione praedicta dictus dominus auditor assignavit 

20 ipsis praedictis procuratoribus substitutis terminum peremptorie ad com- 
parendum coram eo ad audiendum interlocutoriam per eum ferendam super 
probationibus et reprobationibus memoratis ad diem Lunae proxime futurum 
in vesperis ultimum mensis praesentis. 

Die Sabbati XXVIII. dicti mensis Junii, praedictae indictionis exi- Pro 

25 stentibus in iudicio coram dicto domino auditore praedictis procuratoribus ^^^- 
utriusque partis dictus Vagnoius dicebat, se adhuc aliquos testes habere, per 
quos intendebat melius probare intentionem suam super articulis suis prae- 
dictis, videlicet venerabiles in Christo patres Zagrabiensem, Vaciensem, 
Quinqueecclesiensem et Chenadiensem episcopos, petens eos et quemlibet 

30 eorum recipi et examinari diligenter super articulis memoratis. Et dum verba 
essent in iudicio inter procuratores eosdem de iuramentis remittendis eisdem 
episcopis vel non, et de citandis eos ad curiam personaliter vel non,*) de 
voluntate tandem procuratorum ipsorum dictus dominus auditor mihi An- 
gelo notario dictae causae conmiisit, ut ego ipse ad episcopos ipsos semotim 

35 accedam et remisso dumtaxat iuramento dicto Zagrabiensi episcopo, ab aliis 
praedictis iuramenta recipiam, super ipsis articulis dicere veritatem, remotis 
odio, amore, prece, pretio et timore ac ipsos et quemlibet ipsorum diligenter 
examinem super ipsis iuxta interrogatorium exhibitimi per magistrum Phi- 
lippum praedictum, protestante dicto magistro Philippo omnes suas excep- 

40 tiones sibi nomine quo supra salvas fore, tam contra testes, quam contra 
dicta eorum, salvas etiam sibi fore protestationes et exceptiones iam ex- 
pressas et in posterum expnmendas. 

Ad cuius mandati executionem ego notarius praedictus intendens Produotio 
adivi praedictos dominos Quinqueecclesiensem, Vaciensem et Chenadiensem ^ 

45 ») November 25. decanis. 

•) Ueher der Zeile fMchgetragen. 



272 

episcopos die praedicto in curia domini legati morantes et praesente dicto 
Vagnolo procuratore praedicto, ipsos et quemlibet ipsorum ex parte dicti 
domini auditoris requisivi, ut iuramenta^) praestarent de perhibendo testi- 
monimum veritati super hiis, de quibus interrogati fuerint super articulis per 
dictum Vagnolum dicto nomine in causa praedicta exhibitis. Qui quidem 5 
domini episcopi, quorum nomina sunt haec, videlicet 
Testes. Dominus Petrus Quinqueecclesiensis, 

Dominus Benedictus Cenadiensis et 

Dominus . . Vaciensis iuraverunt ad sancta dei evangelia corporaliter 
tacta super articulis praedictis et super hiis, de quibus interrogati fuerint, 10 
dicere veritatera, remotis odio, araore, prece, pretio ot timore. 
Alia pro- Die primo mensis Julii, praedictae Vll. indictionis existentibus in 

ductio tes- imjjciQ coram domino auditore praedictis procuratoribus utriusque partis 

tium pro 

clericis. dictus Vagnoius nomine quo supra produxit ad probandum dictos suos ar- 

ticulos infra scriptos testes praesentes in curia coram domino auditore prae- 15 
dicto, petens eos cogi ad iuranduni et dicendura veritatera super ipsis ar- 
ticulis, ut postulat ordo iuris, quorura testium nomina sunt haec 
Testes. Venerabilis in Christo pater dominus Ladisiaus episcopus Sirmi- 

ensis et 

Dominus Paulus praepositus Scepisiensis. 20 

luramenta Qui testes et ipsorum quilibet iussi a dicto domino auditore iura- 

testium yerunt ad sancta dei evangelia, videlicet dictus episcopus manibus tantum 
decanis appositis dictusque praepositus manibus appositis et tactis, ■ super dictis 
articuiis dicere veritatera, reraotis odio, araore, prece, pretio et cetera, prae- 
sentibus praedictis procuratoribus utriusque partis et praeraissis protes- 25 
tationibus dicti raagistri Philippi, dicto noraine tara contra ipsos testes quam 
contra dicta ipsorum. 
Positiones Item eodem die et in eodem iudicio magister Philippus procurator 

et articuli ppaedictus exhibuit et dedit in scriptis ad probandura de iure eorura, quorura 
ca^tulo. ii<^°^J^® ^^ ^ dicta causa, conti*a dictos Vagnolura et eos, quorum pro- 30 
curator est, positiones et articulos infra scriptos, petens cogi dictum Vag- 
nolum ad respondendum eisdem. Quas exceptiones et articulos dictus do- 
minus auditor recepit et admisit salvo iure impertinentium, mandans dicto 
Vagnolo procuratori coram eo praesenti, ut cras mane post missam et ante 
tertiam corapareat personaliter coram eo ad respondendum positionibus et 35 
articulis memoratis. Quarum positionura et articulorura tenor talis est 

Corara vobis venerabili viro domino Philippo de Sardinea auditore 
domini legati Philippus de Cingulo procurator substitutus pro capitulo Trans- 
siluano contra partem adversam de septem decanatibus, cum qua coram 
vobis est in causa. 40 

I Ponit et, si negatur, probare intendit, quod bonae memoriae olim 

dominus Bonifacius papa Vin. sententiam protulit, in qua quidera sententia 
iudicavit sententialiter regnura Vngariae ad dorainum Carolum de iure per- 
tinere, qui quidem dominus Carolus per venerabilem patrem dominum Thomam 

>) Hierauf durchgestrichen: per eos. 45 



273 

archiepiscopum Strigoniensem in praesentia reverendi patns domini fraths 
Gentilis cardinalis apostolicae sedis legati exstitit coronatus pro rege Yngariaa 

Credit 

Item quod praedictus dominus Bonifacius in praedicta sententia n 
5 mandavit ipsum dominum Carolum haberi ac reputari pro vero et legitimo 
rege Vngariae. 

Credit. 

Item quod mandavit et sententiavit in eadem sententia, quod omnes ni 
barones, civitates, comites et singulares personae dicti regni deberent eidem 
10 Carolo impertiri auxilium, consilium et favorem, contrarium vero facientes 
excomunicationis sententiam incurrerent ipso facto. 

Credit. 

Item ponit et, si negatur, probare intendit, quod dicta sententia nn 
sollenniter fuit publicata per archiepiscopum seu archiepiscopos et episcopos 
1.5 dicti regni in eodem regno et specialiter in Alba Julae coram baronibus, 
clericis et laicis ibidem congregatis. 

Credit. 

Item quod in eadem sententia supra dictus dominus BonifetciuB V 
papa excommunicationis vinculo innodavit barones, nobiles, rectores ter- 
20 rarum et universitatum, singulos et singulares personas dicti regni, laicos, 
qui alium quam praedictum dominum Carolum regem Vngariae nominarent, 
vocarent seu tractarent, aut alii quam dicto domino Carolo sicut regi darent 
auxilium, consilium vel favorem. 

Credit. 

25 Item ponit et, si negatur, probare intendit, quod Otto dux Baua- VI 

riae post praedictam sententiam vel sententias et promulgationem ipsius 
fuit de facto a muitis de regno Vngariae in regem assumptus ac etiam 
coronatus existente dicto domino Caroio rege in dicto regno.*) 

Est impertinens. 

30 Item quod dictus Otto tamquam rex Vngariae cum magno exercitu vn 

stetit circa Budam in campis et pratis de I^este, in quo exercitu, auxilio 
et favore dicti Ottonis Stephanus de Olczna,*) Gobolinus et Nicolaus Blauus 
comites et multi homines de Cibinio fuerunt. 

Non credit 

^ Item quod dictus Otto tamquam rex Vngariae se gerens stetit in viii 

exercitu cum magna gente circa Seghesdinum et tunc supra dicti comites 
et multi homines de Cibinio in servitium, favorem et adiutorium dicti Ot- 
tonis armati steterunt in dicto exercitu et ipsi Ottoni astiterunt, faventes 
sibi tamquam regi Vngariae. 

40 Confitetur dictum exercitum, negat tamen praedictos comites 

vel aliquos de Cibinio fuisse in ipso exercitu. 

Item quod dicto Ottone in Bextriza sive Neusna existente, comites vuu 
et universitas de Cibinio misenmt eidem Ottoni tamquam regi et domino 
literas eorum continentes, quod ipse veniret ad terram praedictam de Cibinio 

46 1) Vorlage: rege. 

•) Vorlage: Vlana oder Blana. — Vergleiche Nr.257. 
UrkandenbQch. - X8 



274 

tamquam dominus et rex terrae praedictae et dicti regni, cum ipsi essent 

parati ipsum Ottonem tamquam dominura et regem Vngariae recipere et 

suscipere in eadem terra. 

Negat. 

X Item quod dicti comites et homines dietae terrae Cibinii exspec- 5 

tabant dictum Ottonem, dum recederet de dicta terra Bextrize sive Neusna, 

quod tamquam rex et dominus iret ad dictam terram Cibinii. 

Non credit. 

XI Item quod dicti comites et singulares personae universitatis de Cibinio 

pro eo, quod dicto Ottoni dederunt auxilium, consilium et favorem, ut prae- 10 

dictum est supra dictam excommunicationis sententiam publiee incurrerunt. 

Dependet. 

XH Item quod de praedictis omnibus et singulis et quolibet praedictorum 

fuit et est publica vox et fama notum et manifestum in dicto regno Vngariae. 

luramenta Die Mercurii II. dicti mensis Julii, eiusdera indictionis ante tertiam 15 

utnusque comparentibus praedictis procuratoribus substitutis in iudicio coram dicto 

suDer DO* 

sitionibus. domino auditore ac iurantibus ad saneta dei evangelia coi-poraiiter tacta per 

eos tam in animabus ipsorum, quam dominorum suorum, videlicet quod 

dictus magister Philippus credit iuste ponere et probare, quae in dictis 

positionibus et articulis continentur, et animo calumniandi non dicere, nec 20 

ponere supra dicta. Et dictus Vagnolus, quod super praedictis et qualibet 

ipsarum positionum respondet, veritatem quam novit et credit, super ipsarum 

singulis interrogatus sibi lectis seriatim et distincte respondit ad singulas 

ipsarum prout in fine cuiuslibet continetur excepto ad septimam quae in- 

cipit Item quod dictus Otto tamquam rex Vngariae cum magno et cetera, 25 

super qua ad deliberandum terminum competentem petivit. 

Tenninus Eidem Vagnolo statim dictus doniinus auditor assignavit terminum 

addelibe- ^ deliberandum et respondendum dictae positioni ad cras ante tertiam 
randum . '^ ^ 

proclericis. peremptorie. 

Exhibitio Item die Jovis tertio dicti mensis Julii dictus magister Philippus 30 

dterius constitutus coram domino auditore praedicto exhibuit alium articulum in 
articulica- 
pituli. scriptis addendo illum aliis articuns supra dictis, ciiius tenor talis est 

Articulus Item quod dicti comites eidem Ottoni tamquam regi Vngariae in 

capituli. eodem exercitu circa Budam in campis de Peste publice praestiterunt iura- 

mentum homagii et fidelitatis. 35 

Citatiotes- Item eodem die retulit dicto domino auditori et mihi notario Zuccha 

tium pro nuncius iuratus dictae curiae, se citasse de mandato dicti doraini auditoris 

ad petitionem dicti magistri Philippi infra scriptos testes, quod hodie ante 

tertiam venirent coram eo ad perhibendura testimonium veritati super ar- 

ticulis memoratis et Vagnolum procuratorem praedictum, ad videndum ip- 40 

sorum testium iuramenta, quorum testium nomina sunt haec. 

Testes. Venerabilis in Christo pater dominus Benedictus episcopus Che- 

nadiensis, 

Johannes cantor Budensis, 

Magister Oermanus serviens domini regis Vngariae, 45 

Dominus Stephanus praepositus Vesprimiensis et 

Egidius canonicus Vesprimiensis. 



275 



Eodem die comparuit Vagnolus procurator praedictus ante iurar 
menta ipsoram testium et protestatus est omnes suas exceptiones dicto 
nomine salvas fore tam contra ipsos testes quam contra dicta ipsoram. 

Item eodem die statim post praedicta omnes praedicti testes com- 
5 paraenmt coram dicto domino auditore, praesente magistro Philippo pro- 
euratore praedicto producente ipsos ad probandum praedicta in dictis ar- 
ticulis contenta. Et de mandato dicti domini auditoris, dictus dominus epis- 
copus appositis, alii autem appositis et tactis manibus iuraverunt ad sancta 
dei evangelia dicere veritatem super hiis, de quibus interrogati fuerint super 
10 articulis ipsis, remotis odio, amore, pretio, precibus et timore. 

Item praedicto die dictus dominus auditor assignavit terminum dicto 
Vagnoio ad faciendum et dandum interrogatorium super dictis articulis ad 
cras ante tertiam peremptorie. 

Item eodem die comparentibus in iudicio coram dicto domino au- 

15 ditore praedictis procuratoribus substitutis utriusque partis dictus Vagnolus 

nomine quo supra exhibuit et dedit in scriptis in dicta causa contra dictum 

magistram Philippum et partem suam exceptiones infra scriptas, quarum 

tenor talis est. 

Coram vobis reverendo viro domino Philippo excipiendo propono 
20 ego Vagnolus procurator substitutus a domino Bertoldo procuratore septem 
capitulorum, scilicet de Cibinio, de Spring, de Kyzd, de Kozd, de Crizd, de 
maiori Kukullu et de minori Kukullu Transsiluanae diocesis contra ma- 
gistram Philippum procuratorem substitutum a domino Sancto procuratore 
capituli Transsiluani et contra libellum per eum propositum.*) 



Protes- 
tatio pro 
dericis. 

Iuiamenta 

testimn 

pro capi- 

tolo. 



TeTminus 

ad exhi- 

bendum 

interroga- 

toriom pro 

olericis. 

Ezhibitio 

exceptio- 

nmn pro 

dericis. 



25 Super*) articulo qui sic incipit Item quod dicti comites eidem Ottoni 

tamquam regi et cetera si testes dixerint vera esse, quae in dicto articulo 
continentur, quaeratur ab eis, quomodo sciunt, ,et si dixerint, se vidisse 
vel non vidisse, quaeratur quomodo sciunt, dictum iuramentum praes- 
titum dicto Ottoni ut regi. Item quaeratur, super quo fuit praestitum iura- 

30 mentum, an super crace, an super libro. Item si fuit in territorio vel extra 
territorium et si dixerint, quod in territorio, quaeratur, in cuius territorio. 
Item quaeratur, si una hora vel diversis omnes dicti comites iuramenta 
praedicta praestiterant. Item quibus baronibus praesentibus dicta iuramenta 
praestita fuerant Item quaeratur, quo tempore et qua hora diei. Item quae- 

35 ratur, an aliqui alii barones vel nobiles tunc cum dictis comitibus iura- 
verant eidem Ottoni, et si dixerint sic, quaeratur, qui fuerint. Item quae- 
ratur, an praedicti comites iuraverunt ante alios vei post 

Item super articulo qui incipit Item quod Otto tamquam rex et 
cetera si testes dixerint vera esse, quae in dicto articulo continentur, quae- 

40 ratur ab eis, quomodo sciunt, et si dixerant, se vidisse vel non vidisse, 
quaeratur, quod auxilium et quem favorem viderant vel audiverant dictos 
comites praestare eidem Ottoni, et quomodo sciunt, quod dicta auxilia et 

Damit acMiesst Blatt 36/ 

■) Der Text von Super articulo bis einsMiesslich Saxonum vd non, gtark korrigirtf 
45 steht auf einem aufgeklebten Ausschnitt zwischen Blatt 36 und 37, 

18» 



276 

favorem dicto Ottoni, ut regi praestiterunt Item quaeratur, cuius aetatis est 
dictus Gombolinus, et cuius aetatis est dictus Nicolaus. Item quaeratur, 
cuius staturae^) sunt, magni vel parvi vel mediocrix, et quis dictorum 
Gombolini et Nicoiai est senior. Item quaeratur, an tunc dicti Gombolinus 
et Nicolaus erant comites dictae universitatis Saxonum vel non. 5 

Gallus*) praepositus Chasmensis testis interrogatus super primo ar- 
ticulo qui incipit Imprimis quod a quinquaginta annis et cetera lecto sibi 

o o 

diligenter, dixit se nihil scire, item intcrrogatus super 11. et III. articulis 
sibi lectis per ordinem et distincte dixit se niliil scire. Item interrogatus 
super IIU. articulo qui incipit Item quod idem et eodem modo et cetera 10 
lecto sibi ipso articulo et ostensis sibi ac perlectis literis, de quibus facit 
ipse articulus mentionem, dixit quod Uterae, de quibus in ipso articulo fit 
mentio, per eum visae, si sigillum, quod in eis est, authenticum sit, debent 
valere etiam in foro ecclesiastico de consuetudine dicti regni Vngariae. 
Interrogatus quomodo scit, dixit quod credit, quod valere debeant. Inter- 15 
rogatus si ipse testis vidit umquam aliquas literas alicuius comitis vel uni- 
versitatis productas in iudicio ecclesiastico vires habentes, et per illas pro- 
ducentem obtinere in causa, dixit quod non.') Item interrogatus super 
omnibus, quae interrogatorium dictat super dicto articulo, dixit se nihil 
scire eo, quod non fuit umquam in partibusTranssiluanis. Item interrogatus 20 
super V. articulo, sibi lecto ut supra, dixit se nihil scire. Item interrogatus 
super Vl articulo, qui incipit Item quod idem et eodem modo et cetera 
lecto sibi dicto articulo et ostensis ac lectis sibi dictis literis, de quibus 
facit ipse articulus mentionem, dixit, quod obtentum et servatum est de 
literis ipsis talibus confectis in ea forma, in qua sunt ipsae literae, quod 25 
fidem faciunt etiam in utroque foro. Interrogatus quomodo scit, dixit quia 
credit Interrogatus si adhuc vidit hoc observari, dixit quod non. Interro- 
gatus super Vn. articulo dixit, se nihil scire. Item interrogatus super 
Vlil. articulo dixit se nihil scire. Item interrogatus super VUII.articulo dixit 
se nihil scire. Item interrogatus super X. articulo dixit se nihil scire. Item 30 
interrogatus super ultimo articulo dixit se nihil scire. 

Johannes canonicus ecclesiae AlbensisTranssiluanae testis interrogatus 
super primo articulo, qui incipit Imprimis quod a L annis citra de consue- 
tudine et cetera lecto sibi diligenter, dixit *) vera esse, quae in ipso articulo 
continentur. Interrogatus in causa scientiae, dixit quod multoties vidit de 35 
literis baronum sigillatis sigiliis ipsas produci in foris ecclesiasticis et dari 
ipsis fidem plenam et plenariam. Interrogatus per quos obtentum est et ser- 
vatum et in quorum iudicio et inter quas personas ecclesiasticas et quando 
et quibus praesentibus,'^) dixit se non recordari, licet multoties et coram 

o o o © o 

multis iudicibus viderit^) Item interrogatus super U., III., UIL et V. ac VI. ar- 40 

*) Vorlage: statur. 

*) Hiermit beginnen die Zeugenbekenntnisse, 

•) Hierauf durchgestrichen: interrogatus. 

*) Hierauf durchgestrichen : se nihil scire. Item interrogatus super fi. 

*) et qnando et quibus praesentibus auf dem Band nachgetragen. 45 

•} Ueber der Zeile nachgetragen. 



277 
ticulis sibi lectis diligenter per ordinem et distincte, diiit idem, ut in dicto 

o 

prirao articulo. Item interrogatus super VJI. articuio, qui incipit Item quod 
inter praedictum capitulum et cetora dixit vera esse, quae in ipso articulo 
continentur. Interro^tus quomodo scit, dixit quia vidit iilos de Cibinio conver- 

5 sari cum dictis de capituio Transsiluano et e converso dictos de capitulo cum 
hominibus de Cibinio in pace et tranquiiiitate tamquam amicos a dictis duobus 
annis citra et^) ante dictos duos annos. Interrogatus in quibus locis, dixit 
quod in Milenbach et in aliis locis. Interrogatus quae fuerunt illae per- 
sonae hinc inde, quae sic convorsatae sunt, dixit quod omnes volentes et 

10 qui voluerunt ire illuc. Interrogatus quibus praesentibus, dixit quod multis 
tamquam in loco publico, ubi omnes ad mercandum conveniunt.*) Inter- 
rogatus quis fecit dictam pacem inter eos, dixit quod Theotonici. Interro- 
gatus quomodo scit, dixit quod scit tali modo, qiiia Theotonici de partibus 
illis destmxerunt turres et foi-talitia quorundam nobilium de partibus illis, 

15 quae impediebant bonum statum et pacem provinciae, et hoc facto ex tunc 
fecerunt proclamari, quod omnes libere et secure irent, redirent et starent 
per totam illam provinciam et sic postea securitas viguit ibi usque modo 
et adhuc viget. Et ista constant ipsi testi tamquam uni de partibus illis, 
qui vidit et sensit^) Interrogatus si ante dictam pacem erant inimicitiae 

20 inter eos, dixit quod iam sunt triginta anni. quod fuit quaedam discordia 
hinc inde, sed benedictus dictus, sopita fuit et est. Interrogatus si est modo 
odium inter dictum capitulum et dictos Cibinienses, dixit quod nullum 
odium est, quoniam \ndet eos invicem conversari tamquam veros amicos. 
Interrogatus si dicti Cibinienses fovent dictos adversarios capituli contra 

25 ipsum capituluni, dixit quod quamlibet partem tantum, prout ipse testis 
sentit et credit. Interrogatus si dicti Cibinienses libenter damnificarent 
publice vel occulto dictum capitulum, dixit quod non credit per ea quae 
videt exterius. Item interrogatus super VIII. articulo, qui incipit Item quod 
a dicto tempore citra et cetera, dixit vera esse, quae in dicto articulo con- 

30 tinentur. Interrogatus quomodo scit, dixit quia vidit et ipse testis tamquam 
unus de his. qui diu conversatus est cum dicto capitulo Transsiluano vidit de 
canonicis dicti capituli et cognatis*) eorum ire, stare, morari et mercari paci- 
fice et quieto pn» corum voiuntate in Cibinio, nullo ipsos inquietante vel 
in aliquo perturbantt». Interrogatus si aliquis de dicto capitulo fuit laesus 

35 vel eius familia in Cibinio vel eius districtu ab aliquo Cibiniensi a dicto 
tempore citra, dixit quod non, quod ipsc sciat. Item interrogatus super 
VIlII. articulo, qui incipit Item quod homines laici et cetera, dixit vera 
esse, quae in dicto articulo continentur. Interrogatus in causa scientiae et 
de omnibus circumstantiis e converso, ut in articulo proximo, dixit idem 

40 de dictis laicis dictae universitatis sicut de canonicis dicti capituli in pro- 
ximo articulo testificatus est. Item interrogatus super A. articulo qui incipit 
Item quod pluries et pluries et cetera, dixit vera esse, quae in dicto ar- 

M HieraHf durchgestrichen : \A. 

•) Von Interrogatus iii quibus locis bis hierher auf dem Rand naehgetragen, 
45 ') Von Interrogatus quomodo scit bis hierher auf dem Band naehgetrcigen. 

^) Vorlage: connatis. 



2T8 

tieulo continentur. Interrogatus quomodo scit, dixit idem ut in octavo 
articulo, super omnibus per ordinem interrogatus. Item interrogatus super 
ultirao articulo de publica fama, dixit vera esse quae in ipso articulo con- 
tinentur. Interrogatus in causa scientiae, dixit quod vidit oculis suis. Inter- 
rogatus quid est publica vox et fama, dixit quod est illud, quod homines 5 
publice loquuntur in viUis, stratis et plateis, et quod est notum et notorium. 
Interrogatus quot homines faciunt publicam vocem et famam, dixit quod 
decem et viginti, et postea divulgatur aliquid per totam civitatem. Inter- 
rogatus si ipse testis est literatus, dixit quod sic. Interrogatus si fuit rogatus, 
informatus vel monitus ad hoc testimonium perhibendum, dixit quod si 10 
non fuisset citatus, numquam venisset ad perhibendum iUud. InteiTogatus 
si odit ipse testis dictum capitulum vel canonicos, dixit quod non. Inter- 
rogatus quot annorum est ipse testis, dixit quod est quinquagenarius. 
Interrogatus unde esset natione, dixit quod de Vincz ^) inferiori. Interrogatus 
quo*) loco continue habitavit, dixit quod in Alba et Vinz. Interrogatus si 15 
ab uno anno citra Saxones et decani ac presbyteri et plebani de septem 
decanatibus et alii mercatores et boni viri potuerunt si voluerunt secure 
per terram et potentiam domini vaivodae transire et ad curiam domini 
legati venire, dixit quod in principio, quando citati fuerunt praedicti clerici 
de septem decanatibus, prohibitus fuit eis accessus per dictam terram sed 20 
postea habuerunt liberum accessum et regressum ad petitionem Cibiniensium. 
Interrogatus quomodo scit, dixit quod audivit hoc publice dici in Vinz. 
Interrogatus quam partem veUet obtinere, dixit quod ex quo est canonicus 
Albensis veUet potius obtinere capitulum, quam clericos de dictis septem 
decanatibus. 25 

Dominus Johannes cantor Budensis testis interrogatus super primo 
articulo, qui incipit Intendit probare et cetera lecto sibi diUgenter, dixit 
quod in favorabiUbus fidem faciunt tantum.^) Interrogatus quomodo, dixit 
quod in donationibus et legationibus, in praeiudiciaUbus autera non. Inter- 
rogatus si uraquara vidit in taU casu aliquas Uteras aliquorura baronura 30 
produci in foro ecclesiastico, quibus fides daretur, dixit se non rocordari, 
sed pro certo scit, ita esse, ut dixit. Itera interrogatus super 11. et III. ar- 
ticuUs*) dixit idera, ut in dicto prirao. Itera interrogatus super lill. articulo 
sibi lecto diUgenter, lectis sibi etiara et ostensis Uteris, de quibus facit ipse 
articulus raentionera, dixit quod ipse testis dubitat de hUs, quae in ipso 35 
articulo continentur an fidera faciant ipsae Uterae vel non. Item interrogatus 
super ^. articulo, dixit se nihU scire. Item interrogatus super VI. articulo 
qui incipit Item quod idera et eodera raodo et cetera iectis sibi articulo et 
Uteris de quibus facit ipse articulus raentionera, dixit quod Uterae pleba- 
norura soUenniura sicut Budensiura et Tirna et Sebnech et siraiUum, quorum 40 
sigiUa sunt nota, faciunt fidem in foro ecclesiastico et saeculari et sic ob- 
servatum est et servatur, sed quales sint plebani ilU vel praelati, qui in 

>) Vincz oder Vinch.. Es ist entweder h in e oder 2 in h gednderi, 

•) FMt in der Vorlage: 

•) Vorlage: tn. 45 

*) Verheseeri am: articulo. 



279 

illis litexis contineiitur^ dixit se nescire, quia in illis partibus numquaiii 
fuit Interrogatus quoraodo scit, quod faciant fidem literae praedictorum 
auliienticorum praeiatorum et plebanorum, dixit quod ipse testis pluries ut 
iudex delegatus iudicavit secundum literas tales coram eo productas. Inter- 
5 rogatus in quorum causis, dixit se non recordari, sed vidit archiepiscopum 
Strigoniensem et praepositum Budensem iudicare in causa vertenti inter 
quendam nomine Ebeger de Peste et quasdam Biginas de Buda secundum 
quasdam literas piebani Budensis in ipsa causa productas. Interrogatus 
ubi, dixit quod in Buda veteri. Interrogatus si in dicta litera plebani erat 

10 datum, annus et mensis, dixit quod sic. Interrogatus quibus praesentibus, 
dixit de canonicis Budensibus pluribus, sed de quibus non recordatur. 
Interrogatus de tempore, dixit quod non est annus. Item interrogatus super 
VIL, Tin., Vlin. et X. articuiis sibi lectis per ordinem et distincte, dixit 
se nihil scire, dixit tamen se audivisse dici, quod post mortem episcopi 

iTi Transsiluani universitas Cibiniensis iniuriata sit capitulo Transsiluano, sed 
quomodo vel qualiter nescit. Item interrogatus super ultimo articulo de 
publica fama, dixit vera esse, quae in ipso articulo continentur, de his 
tantum quae testific^atus est, de aliis dixit se nihil scire. Interrogatus quo- 
modo scit, dixit quia ita scit observari et vidit Interrogatus quid est 

20 publica vox et fama, dixit quod illud, quod pervenit per relationem et 
auditum in notitiam hominum. Interrogatus quot homines faciunt publicam 
vocem et famam, dixit quod maior pars regni in regno, in civitate maior 
pars civitatis. Interrogatus ubi est dicta publica vox et fama, dixit quod 
per totuni regiuim ut credit Interrogatus si fuit rogatus, informatus vel 

25 monitus, dixit quod non. Interrogatus quam partem vellet obtinere, dixit 
quod iilam, quae iustitiam habet Interrogatus quot annorum est ipse testis, 
dixit quod triginta duorum et circa. Interrogatus unde est natione, dixit 
quod de Buda. Interrogatus ubi magis continue habitavit, dixit quod in 
Buda et in studio Paduae. 

30 Johannes praepositus de Ku, canonicus Colocensis testis interro- 

gatus super primo articulo. qui incipit Intendit probare et cetera lecto sibi 
diligenter, dixit quod immquam occurrit de*) facto*) ipsi testi talis casus, 
sed credit quod literae baronum ^) aliquo modo factae, fidem faciant etiam 
in foro ecclesiastieo, et aliter nescit Item interrogatus super ft. et ifl. ar- 

35 ticulis,*) dixit se nescire aliter, nisi ut proxime dixit Item interrogatus super 
ITTT. articulo, qui incipit Item quod idem et eodem modo et cetera lectis 
sibi ipso articulo et literis de quibus mentionem facit dixit quod numquam 
vidit in partibus istis literas tales valere nec audivit, sed credit, quod valeant 
inter eos, qui literas ipsas conficiunt secundum consuetudinem forte civi- 

"^ tatis ipsorum. Item interrogatus super V. articulo, dixit se nihil scire. Item 
interrogatus super Vl. articulo sibi lecto diligenter, iectis etiam sibi literis, 
de quibus mentionem facit, dixit quod credit, quod si ipsae literae sint 

*) Hierauf gestrichen: coram. — Sieh diesen Prosess in Mon. VaHcana Hung, 
Series I, Tom. II, 101. 
45 >) Auf dem Band nachgetragen. 

') Hierauf durchgestrichen: essent tales, quod sortirentur. 
^) Verbessert aua: artiotdo. 



280 

aigillis autheaticis sigillatae, debeat eis fides adhiberi, sed si obseryatom 
sit hoc vel non, dixit se neseire, eo quod ipsi testi numquam occurrit si- 
milis casus. Item interrogatus super omnibus aliis articulis sibi lectis seri- 
atim et distincte, dixit se nihil inde scire aliud nisi quod audiyit dici, quod 
communiter in illis partibus viguit pax longo tempore licet*) plerumque 5 
inter incolas iUarum fuerint contentiones exortae, et audivit dici quod inter 
Siculos et Saxones aliquantulum guerra noviter sit exorta. 

Stephanus praepositus Vesprimiensis testis interrogatus super primo 
articulo, qui incipit Imprimis quod a quinquaginta annis et cetera dixit, se 
hoc tantum inde scire,*) quod a tempore quo ipse testis recordatur, ob- 10 
tentum est et servatum de') consuetudine ') in dicto regno, quod literae 
baronum sigillatae sigillis authenticis ') ipsorum faciunt fidem in foro eccle- 
siastico in civilibus tantum. Interrogatus quomodo scit, dixit quia vidit et 
audivit Interrogatus per quos obtentum est et servatum et in quorum 
iudicio et inter quas personas, dixit quod licet in multis et diversis iudiciis 15 
talibus fuerit, non tamen recordatur, per quos vel in quorum iudicio vel 
inter quas personas. Interrogatus de quibus quaestionibus, dixit se non 
recordari, dixit etiam quod aliquando coram ipso teste, iudice et auditore 
ad aliquas causas obtentum est et servatum, quod in dicto articulo conti- 
netur. Interrogatus quot annorum est ipse testis, dixit quod triginta quinque 20 
vel circa. Interrogatus de quot annis recordatur ad plus, dixit de viginti 
quinque in talibus, de quibus mentio fit in dicto articulo. Item interrogatus 
super A. articulo qui incipit Item quod idem et cetera repetito sibi modo 
et ordine in praedicto primo articulo contentis, dixit vera esse quae in 
ipso continentur articulo, eo modo scilicet, ut dixit in dicto primo articulo. 25 
Literrogatus in causa scientiae et de omnibus circumstantiis, ut continetur 
in interrogatorio, dixit idem ut supra. Item interrogatus super ift. articulo 
qui incipit Item quod idem et eodem modo et cetera lecto sibi dicto ar- 
ticulo et repetito sibi dicto modo, dixit idem per omnia de literis comitum 
et universitatum saecularium, sicut supra dixit de literis baronum, de causa 30 
scientiae et aliis praedictis circumstantiis diligenter interrogatus. Itera in- 
terrogatus super quarto articulo qui incipit Item quod idem et eodem modo 
obtentum est et cetera lecto sibi dicto articulo et ostensis sibi dictis literis, 
de quibus ipse facit articulus mentionem, dixit idera per omnia ut supra, 
et addidit, quod si sigillum quod est in ipsis literis est authenticum, fidem 35 
faciunt ipsae literae de consuetudine dicti regni Vngariae in eo casu de quo 
loquuntur in foro ecclesiastico et saeculari iuxta id, quod multoties et in 
multis causis vidit observari et teneri, licet non recordetur, inter quas per- 
sonas et in quorum iudicio, vel de loco vel tempore. Item interrogatus 
super V. articulo, qui incipit Item quod pluries et pluries et cetera lecto 40 
sibi dicto articulo diligenter, dixit vera esse, quae in ipso articulo conti- 
nentur. Interrogatus in causa scientiae, dixit quod vidit et audivit et ipse 
testis ut iudex aliquando secundum dictam consuetudinera iudicavit et sen- 

^) Licet bis exortae nachgetragen. 

') Hierauf durchgestrichen: cUzit 45 

') Ueber der ZeiU nachgetragen. 



281 

tentiaYit inter partes. Interrogatus in quibus et quomm iudiciis, inter quas 
personas et quando et ubi et quibus praesentibus, dixit se non recordari 
distincte, sed scit pro certo, quod sic observatum est de consuetudine in 
dicto regno et quotidie observatur, prout testilicatus est Item interrogatus 

5 super ultimo articulo de publica fama, dixit*) 

Venerabilis in Christo pater dominus frater Augustinus episcopus 
Zagrabiensis remisso sibi iuramento de voluntate procuratorum utriusque 
partis testis interrogatus super primo articulo, qui incipit Imprimis et cetera, 
dixit se nihil scire. Interrogatus etiam super omnibus aliis usque ad sep- 

10 timum articulum lectis sibi diligenter per ordinem et distincte, dixit se 
nihil scire. Item interrogatus si literae praelatorum vel comitimi vel ba- 
ronum vel alicuius universitatis vel nobUium fidem faciant de consuetudine 
regni Vngariae in foro ecclesiastico de hiis maxime, quae coram ipsis con- 
cedentibus ipsas literas acta et gesta non sunt, dixit quod nullo modo ta- 

15 libus literis fides adhibetur,^) immo tales literae, si concederentur, facUiter 
reprobarentur de falso. Dixit quoque dictus dominus episcopus testis quod 
certa loca sunt in regno, quae de consuetudine iiteras suas duobus infra 
scriptis modis concedunt, ut puta locus ecclesiae Strigoniensis, locus ecclesiae 
sancti Petri de veteri Buda, locus Chasmensis et plura alia ecclesiastica ^) 

20 loca,*) quae cum committeretur eis vel per regem vel alium dominum iuris- 
dictionem habentem, ut inquirerent super aliquo articulo, eis ad inquirendum 
commisso, iuxta commissionem traditam eis per se vel per fide dignas per- 
sonas inquirunt et secundum quod inveniunt rescribunt per literas suas 
sigillatas sigillo loci, ubi committitur inquisitio, et talibus literis fides ple- 

25 naria adhibetur. Item alio modo sic videlicet quod aliquis citatus vel quod 
aliter teneatur coram domino comparere, vadat ad aliquem dictorum locorum 
praedictam potestatem habentium et dicat coram praelatis loci: Ego citatus 
sum vel aliter debeo coram tali domino ad talem terminum comparere, 
tamen quia propter viarum discrimina vel propter aliam iustam causam 

30 timeo coram ipso domino comparere, protestor coram vobis, quod non prae- 
iudicet mihi, si non vado coram ipso domino. Et hiis sinulibus casibus et 
super hoc conceduntur tali protestanti literae dicti loci sub tali serie inter 
alia verba Nos talis et cetera notum facimus universis et cetera, quod talis 
in praesentia nostra dixit sic et sic. Unde ad petitionem suam praesentes 

35 literas nostras fecimus et cetera. Et si fiant literae huiusmodi de hiis quae 

coram*) concedentibus ipsas non fiunt, ipso iure sunt nuUae, quamvis num- 

quam de talibus literis viderit ipse testis, prout recordari potest ad praesens. 

Venerabilis in Christo pater dominus Benedictus episcopus Chena- 

diensis testis interrogatus super primo, H. et lU. articulis sibi lectis per 

40 ordinem seriatim et distincte, dixit se nihil scire, cum numquam ipse fuerit 
in loco, ubi occurrerit, quod literae saecularium valerent in foro ecclesiastico. 
Item interrogatus super IITT. articulo qui incipit Item quod idem et eodem 

*) Hierauf ein leerer Baum in der Amdehnung des vierten TheHea einer SeiU. 
*) talibus literis fides adhibetur Uber der Zeile nachgetragen. 
45 ') Ueber der ZeUe nachgetragen. 

*) Hierauf nochmals: coiam. 



282 

modo et cetera lecto sibi dicto articulo, lectis etiam sibi dictis literis, dixit 
quod nescit aliud inde vel aliter, nisi ut supra dixit in proxime dictis ar- 
ticulis. Item inteiTOgatus super ^. articulo, dixit se nihil scire. Item interro- 
gatus super VI. articulo, qui incipit Item quod idem et eodem modo et 
cetera, dixit se nihil scire. Interrogatus si literae praelatorum aut baronum 5 
aut comitum aut universitatum habent de consuetudine regni Vngariae robur 
firmitatis confectae de eo, quod factum non est coram eo, qui literas ipsas 
concedit, dixit quod credit, quod non valeant nec aliquam habeant firmitatem. 
Et ipse dominus episcopus testis literas tales non daret alicui, quia videtur 
sibi quod omnino falsae essent, nec vidit adhuc de talibus literis ipse, prout 10 
recordari potest, nec umquam vidit nec audivit, talibus literis scienter fidem 
aliquam adhiberi. Item interrogatus super yIi. articulo qui incipit Item quod 
inter praedictum capitulum et cetera lecto sibi diligenter, dixit se nescire. 
Item interrogatus super VHI. articulo qui incipit Item quod a dicto teni- 
pore citra et cetera, dixit se nescire, quia non est conversatus cum eis, 15 
quia licet sit in confinibus ipse testis, scilicet diocesis eius cum dictis Trans- 
siluanis sunt tamen in medio montes excelsi et nemora magna. Item in- 
terrogatus super VIIII. articulo qui incipit Item quod homines laici et 
cetera lecto sibi diligenter, dixit quod credit eo, quod homines de Cibinio 
habent ibi tantam potentiam, quod dictum capitulum non posset*) ipsis re- 20 
sistere. Item interrogatus super X. articulo, dixit se nescire. Item interro- 
gatus super uitimo articulo de publica fama, dixit se nihii scire. 

Venerabiiis in Christo pater dominus I^adislaus episcopus Sirmiensis 
testis inteiTOgatus super primo articulo qui incipit Imprimis et cetera, dixit 
se hoc tantum inde scire, quod iiterae talium baronum ut puta comitis pala- 25 
tini, iudicis curiae regis et bani Sclauoniae, de hiis scilicet, quae acta ordine 
iudiciario sunt coram eis, quia sunt personae authenticae, faciunt fidem 
etiam in foro ecclesiastico de consuetudine dicti regni. Interrogatus quomodo 
scit, dixit quia vidit hoc observari in curia regia in multis et diversis 
quaestionibus civilibus. Interrogatus in quorum causis, dixit quod in causis 30 
domini archiepiscopi et ecclesiae ac capituli Strigoniensis cum diversis per- 
sonis habitis, de quibus non recordatur. Interrogatus coram quo iudice, 
dixit quod olim coram iudice Paulo et alias coram iudice Martino. Interro- 
gatus quanto tempore vidit dictam consuetudinem servari, dixit quod a 
triginta annis. Item interrogatus super II. articulo qui incipit Item quod 35 
idem et eodem modo et cetera, dixit se nihil scire. Item interrogatus 
super ifl. articulo, qui incipit Item quod idem et eodem modo et cetera, 
dixit se nihil scire. Item interrogatus super ifll. articulo qui incipit Item 
quod idem et eodem modo et cetera, dixit se nihil scire, ostensis et lectis 
sibi literis, de quibus facit ipse articulus mentionem. Item interrogatus 40 
super ^. articulo qui incipit Item quod pluries et pluries et cetera, dixit 
se numquam vidisse nec audivisse, quae in dicto articulo continentur. Item 
interrogatus super VI. articulo qui incipit Item quod idem et eodem modo et 
cetera, dixit se nihil scire, ostensis sibi omnibus literis, de quibus facit dictus 
articulus mentionem. Item interrogatus si literae praelatorum aut baronum 45 

>) Vorlage: possent 



283 

aut universitatis aut nobilium aut aliquoram aliorum iurisdictionem ha- 
bentium de regno Vngariae confectae de aliquo, quod non sit actum vei 
bctum veP) dictum*) coram eo, qui literas ipsas concedit, valeant de con- 
suetudine dicti regni vel debeat eis fidem adhiberi, dixit quod nullo modo 

5 tales literas vidit valere nec eis fides aliquam adhiberi, nec ipse testis tales 
literas alicui concederet, nisi de eo, quod diceretur vel fieret coram eo, 
quoniam non aliter de consuetudine vidit in dicto regno servari. Item in- 
terrogattts super ultimo articulo de publica fama, dixit se nihil scire. 

Venerabilis in Christo pater dominus Petrus episcopus Quinqueec- 

10 clesiensis testis inteiTogatus super primo, secundo, tertio et quarto articulis, 
sibi lectis per ordinem seriatim et distincte, lectis sibi etiam literis, de 
quibus facit dictus quartus articulus mentionem, dixit vera esse, quae in 
ipso articulo continentur. Interrogatus in causa scientiae, dixit quia ipse 
testis vidit de consuetudine observari et teueri in dicto regno, quae in 

15 dictis articuiis continentur, in Ulis scilicet casibus et similibus, de quo prae- 
dictae literae Cibiniensium sunt confectae et faciunt mentionem. Interrogatus 
in quorum causis et coram quibus iudieibus et quando et ubi vidit hoc 
observari, dixit quod ipse testis aiiquando ut iudex datus a rege Carolo 
praesente iudicavit secundum praedictam consuetudinem inter partes, et 

20 pluries et alios iudicare vidit secundum talem consuetudinem maxime ad 
literas iudicum provinciae et specialiter constitutorum auctoritate regia, 
alioram *) autem *) non,^) sed in quorum causis, quando et ubi, dixit se non 
recordari. Interrogatus quibus praesentibus, dixit se non recordari. Item 
interrogatus super ^. ai-ticulo, dixit idem per omnia ut supra. Item interro- 

25 gatus super VL articulo qui incipit Item quod idem et eodem modo et 
c^tera, dixit quod de consuetudine dicti regni praedictae iiterae contentae 
in ipso articulo lectae sibi per ordinem non tamquam literae plebanorum 
faciunt fidem, eo quod plebani non consueverunt dare tales literas, sed ') quae- 
libet ipsarum literaram, tamquam dictum et attestatio unius testis, si legalis 

30 sit et homo bonae conditionis et vitae, qui literam ipsam dat, adminiculum*) 
probationis *) facit, ita quod plurium plebanoram dicta, attestationes et literae 
si sint homines bonae vitae, faciunt plenam probationem in tali articulo, 
in quo praedictae literae sunt productae. Interrogatus quomodo scit, dixit 
idem ut supra, et dixit quod si ipse testis esset iudex in causa, ipse pro- 

35 nunciaret, secundum talem praedictam probationem et praedictas plures et 
plures literas, si verum esset quod continerent in casu praedicto, sed non 
in omnibus ciisibus. Dixit etiam quod litera unius solius plebani authentici 
et auctoritatis, ut puta plebani Budensis, qui de consuetudine habuit ab 
antiquo et habet plenam in praedicto easu probationem, induceret Interro- 

40 gatus si literae praelatorum vel aliorum faciunt fidem confectae de eo, quod 
dictum factum vel gestum non est coram eis de consuetudine dicti regni, 



*) TJeher der ZeQe nachgetragen. 
•) Auf dem Rand nachgetragen. 
•) Vorlage: sei 
45 *) An dieser Stelle fidem durchgestricheny darUber geschrieben: adminicxdum 

probationis. 



284 

dixit quod tales literae nullo modo valent, nec ipse vidit umquam de ipsis 
literis. Iteni interrogatus super ultimo articulo de publica fama^ dixit 
vera esse, quae in ipso articulo continentur, quoad praedicta testificata 
per eum. Interrogatus quomodo scit dixit quia est notorium in toto regno. 
Interrogatus quid est publica vox et fama, dixit quod est iliud, quod omnes 5 
communiter sciunt ita esse, sicut dixit. 

Dominus Paulus praepositus Scepisiensis testis interrogatus super 
primo articulo qui incipit Imprimis et cetera, dixit se iioc tantum inde 
scire, quod literae baronum talium, ut puta comitis palatini, iudicis regiae 
curiae, sed aliorum inferiorum nescit, faciunt tidem de hiis, quae ordine 10 
iudiciario facta sunt coram eis in causis laicorum vel clericorum si atten- 
tasset clericus conti-a laicum causam habere, coram praedicto palatino vel 
iudice super aliqua re repetenda et e converso, et in tali casu seu de tali 
causa literae praedictorum palatini et iudicis fidem faciunt in foro eccle- 
siastico de consuetudine dicti regni. Interrogatus quomodo scit, dixit quod 15 
per totum regnum sic servatur et ipse testis aiiquando fuit iudex regis 
et in ipso iudicatu piuries iudicavit secundum talem consuetudinem. Inter- 
rogatus in quorum causis, quando et ubi et quibus praesentibus, dixit se 

o o 

non recordari. Item interrogatus super II. et III. articulis sibi lectis diii- 
genter et distincte, dixit se nihil scire. Item interrogatus super IlII. ar- 20 
ticulo sibi lecto, lectis etiam sibi literis, de quibus facit ipse articulus 
mentionem, dixit quod credit, quod ipsae literae non faciant plenam fidem 
eo, quod non requisiti a iudice eorum testimonium protulerunt, sicut ipsae 
literae indicant, eo etiam quod similes literas in casu siraili numquam vidit 

o 

Item^) interrogatus super V. articulo sibi lecto diligenter, dixit idem ut 25 
supra in primo articulo et aliud inde nescit. Item interrogatus super Vl. ar- 
ticulo sibi lecto diligenter, lectis sibi etiam literis de quibus facit ipse ar- 
ticulus mentionem, dixit quod videtur ipsi testi pro certo, quod nullo modo 
ipsae literae valeant, nec quod sit ipsis fides aliqua adhiberi, tum quia illa 
quae testificantur non dicunt dicta vel facta esse coram ipsis, tum etiam 30 
quia personae concedentes ipsas literas non sunt authenticae, nec potes- 
tatem habent tales literas concedendi, nec vidit ipse testis umquam literas 
tales. Item interrogatus super ultimo articulo, dixit se nihil scire. 



In^) nomine domini amen. Anno eiusdem millesimo trecentesimo 
nono, pontificatus domini Clementis papae quinti anno quarto, die septimo 35 
mensis Junii. septimae indictionis, constitutus in iudicio coram venerabili 
viro domino Philippo de Sardinea canonico Arborensi, decretorum doctore, ca- 
pellano reverendi patris et domini domini Gentilis dei gratia tituli sancti Mar- 

') Ursprunglich stand dieser Satz, su|H?r V articulo vor dem super JJIl. Uebri- 
gens sifid diese beiden Zahlen radirt. 40 

») Von hier bis Seite 287 Zeile 33 ulterius procedi aliquatenus nou del)ere Prozess 
zwischen dem \Veissenburger Kapifel und dem Miihlbacher Dekanai wegen des Jahreszinses. 



285 



tini in Montibus presbyteri cardinalis, apostolicae sedis legati ac ipsius curiae 
generali auditore causarum, Philippo de Cingulo procuratore substituto a 
donuno Santio procuratore capituli Transsiluani ex parte una et Vagnolo 
de Meuania procuratore substituto a domino Bertoldo decano de Sebus pro- 
5 curatore capituli dicti decanatus de Scebus ex altera, de quibus procurationibus 
et substitutionibus dictae curiae plene constat, dictus Philippus nomine quo 
supra exhibuit in scriptis contra dictum Vagnoium procuratorio nomine 
supra dicto dicto domino auditori libellum continentiae subsequentis. 

Coram vobis venerabili viro domino Philippo de Sardinea decre- Pro 

10 torum doctore, canonico Arborensi, capeliano ac generali auditore reverendi ^P***"^ 
in Christo patris et domini domini fratris Gentilis dei gratia tituli sancti 
Martini in Montibus, presbyteri cardinalis, apostolicae sedis legati, ego 
Piiilippus de Cingulo procurator substitutus a venerabiii viro domino Sancto 
procuratore venerabilis capituli ecclesiae Transsiluanae dico et propono pro- 

15 curatorio nomine ipsius capituli contra providum virum dominum Bertoldum 
procuratorem capituli de Scebus Transsiluanae diocesis et contra eundem 
capitulum, quod cum praedictum capitulum ecclesiae Transsiluanae esset in 
possessione, et quasi percipiendi amiuam pensionem seu censum, videlicet 
marcam^) fini argenti ad pondus Budense de sexaginta fumis dicando in 

20 parochiis eiusdem capituli de Sebus, a praefato capitulo de Sebus, ipsum 
capitulum de Sebus pensionem seu censum praedictum a duobus annis 
cum dimidio citra capitulo ecclesiae TranssUuanae subtraxit iniuste et eum 
solvere indebite contradicit in eiusdem capituli Transsiluani praeiudicium 
et gravamen. Quare peto ego Philippus procurator praedictus procuratorio 

25 nomine quo supra per vos praefatum capitulum Transsiluanum in statum 
illum seu pensionem vel censum quasi percipiendi ab eodem capitulo 
de Sebus et personis capituli memorati pensionem praefatam seu censum 
subtractos a praedictis duobus annis et dimidio citra, restitui eidem capitulo 
Transsiluano et restituto, in posterum pacifica possessione gaudere, et ad 

30 hoc ipsum dominum Bertoldum procmatorio nomine quo supra sententialiter 
condemnare. Praeterea peto nomine quo supra, satisfieri') per eum damnis 
et expensis factis et protestor de faciendis, salvo iure addendi, mutandi, 
corrigendi et declarandi et cetera. 

Quo oblato libello data est copia dicto Vagnolo de eodem et ter- 

35 minum ad respondendum eidem, nisi aliud rationabile proponatur, dictus 
dominus auditor eidem Vagnolo dicto nomine ad diem Jouis futurum pro- 
xime peremptorie assignavit 

Die Jouis XU. mensis Junii, VII. indictionis, comparentibus prae- 
dictis procuratoribus substitutis utriusque partis in iudicio coram dicto 

40 domino auditore dictus Vagnolus exhibuit in scriptis contra dictum libellum 
exceptionem infra scriptam. Cuius tenor talis est 

Coram vobis reverendo viro domino Philippo de Sardinea decre- 
torum doctore, venerabilis patris domini fratris Gentilis dei gratia tituli 



Pro 
decams. 



Pro 
deoanis. 



45 



Battydn aus derselhen Quelle hierauf: unam. 
•) Vorlage: fieri. 



286 

sancti Martini in Montibus presbTteii cardinalis, apostolicae sedis legati, 
generali auditore, excipiendo dico ego Vagnolus de Meuania procurator 
substitutus a reverendo viro domino Bertuldo decano de Sebus procuratore 
capituli dicti decanatus de Sebus, contra magistrum Philippura de Cingulo 
procuratorem substitutum a reverendo viro domino Sancto, qui se dicit 5 
procuratorem Albensis ecclesiae, et libellum per dictum procuratorem sub- 
stitutum propositum coram vobis contra dictum decanum procuratorem 
dicti capituli de Sebus, ipsum quidem decanum procuratorem vel me pro- 
curatorem substitutum ab eo non debere nec posse cogi, coram vobis res- 
pondere dicto libello eo, quod a gravamine illato et inferendo dicto capitulo 10 
de Sebus a dicto capitulo Albensis ecclesiae circa exactionem census in 
dicto libello contenti, quo praefatum capitulum Albensis ecclesiae spoliatum 
se asserit et cuius restitutionem petit, generaliter super quacumque contro- 
versia, occasione dicti census inter praedicta capitula existente, est ex parte 
dicti capituli de Sebus contra praefatum capitulum Albense ad sedem apos- 16 
tolicam appellatum. Quae appellatio est ab eadem sede admissa sicque 
nullus inferior iudex de quaestione super dicto casu quomodocumque mota 
vel movenda se intromittere potest. 

Praedictam exceptionem propono ego Vagnolus procurator praefatus:, 
salvis aliis exceptionibus, si expediverit, suo loco et tempore proponendis. 20 
Pro Qua exceptione exhibita statim dictus dominus auditor assignavit 

capitulo. terminum dicto magistro Philippo ad recipiendum copiam de eadem et ad 
replicandum contra eam si voluerit et utrisque procuratoribus ad proce- 
dendum in dicta causa, ut de iure fuerit, ad diem Sabati proxime futurum. 

Die Lunae X^. dicti mensis retulit Zuccha nuncius iuratus dictae 25 

curiae, se citasse heri de mandato dicti domini auditoris Vagnolum procu- 

ratorem substitutum praedictum ad petitionem dicti magistri Philippi, quod 

hodie in vesperis veniret ad procedendum in dicta causa, ut de iure essei 

Pro Eodem die Lunae in vesperis comparentibus dictis procuratoribus 

capituio. ^triugque partis in iudicio coram domino auditore praedicto dictus magister 30 
Philippus verbo replicando contra exceptionem praedictam, dixit exceptionem 
ipsam non procedere, nec litis contestationem impedire de iure. Nam esto 
sine praeiudicio quod appellatum esset, sicut dicitur non obstat, quia tem- 
pora appellationis, infra quae debuit causa appellationis decidi, sunt omnino 
elapsa. Sicque petebat cum instantia procedi ad litis contestationem super 35 
dicto libello, exceptione praedicta^) opposita tamquam frivola non obstante. 
Qui magister Philippus interrogatus per dictum dominum auditorem, si 
vellet replicare in scriptis, respondit et dixit, quod non. Et incontinenti 
dictus dominus auditor assignavit terminum utrisque procuratoribus prae- 
dictis ad diem Mercurii in vesperis proxime futurum ad allegandum quid- 40 
quid voluerint super praedictis hinc inde, et alias in dicta causa ut de 
iure fuerit procedendum. 
Pw) Die Mercurii, XVin. dicti mensis Junii dictus dominus auditor pro- 

utnsque. ^Qg^y^i^ ^^ causa dictum terminum praesentibus dictis procuratoribus utri- 

usque partis ad cras in vesperis in eisdem finibus. 45 

^) Hiercmf nochmdh: praedicta. 



287 

Item die Jovis XVlJJLl. dicti mensis similiter dictus dominus auditor Pro 
ex causa praesentibus dictis procuratoribus utriusque partis ad cras dictum ^^ns^^®- 
terminum in eisdem finibus prorogavit. 

Die Sabati, XXI. mensis praedicti coraparuerunt dicti procuratores Pro 

5 utriusque partis in iudicio coram dicto domino auditore et post multa dicta d®^^^- 
et allegata, tam per advocatos utriusque partis, quam procuratores eosdem 
auper libelio, exceptione et replicatione praedictis, dietus dominus auditor 
assignavit terminum dicto Vagnolo nomine quo supra ad producendum literas, 
si quas habet super prosecutione appellationis factae, ut dicitur in Bomana 

10 curia*) pro parte dicti capituli de Sebus, prout in exceptione dictus Vag- 
nolus posuit supra dicta et ad procedendum in dicta causa ut de iure fuerit 
ad diem Lunae proxime futurum. 

Die Mercurii, XXV. dicti mensis Junii comparentibus in iudicio Pro 
coram dicto domino auditore praedictis procuratoribus substitutis utriusque ^^®^^*'"^- 

15 partis dictus Yagnolus nomine quo supra exhibuit et dedit literas apos- 
tolicas impetratas et obtentas in Bomana curia super appellatione, de qua 
fit mentio in sua exceptione supra dicta, petens se absolvi dicto nomine a 
petitione dicti magistri Philippi et pronunciari debere, petitionem ipsam et 
libellum non procedere pendente appellatione praedicta. 

20 Quibus literis apostolicis exhibitis et productis statim dictus dominus Pro 

auditor assignavit terminum peremptorium praedictis procuratoribus ad cras ^™<1^®- 
in vesperis ad comparendum coram eo, audituri interlocutoriam per eum 
ferendam in causa praedicta, dicto Yagnolo protestante de expensis factis 
et faciendis. 

25 Die Jovis XXYE. dicti mensis Junii, praedictae indictionis in prae- Interlocu- 

sentia praedictorum procuratorum substitutorum utriusque partis in iudicio ^p^^P'*^^ 
comparentium ad audiendum interlocutoriam praedictam venerabilis vir 
dominus Philippus auditor praedictus, vigis dicto libello et exceptionibus 
ac literis apostolicis memoratis, viso toto praedicto processu, habita delibe- 

30 ratione sollenni, interloquendo pronunciavit, exceptionem praedictam pxopo- 
sitam per. dictum Vagnolum nomine quo supra, prOcedere et litis contes- 
tationem impedire super libello praedicto ac pendente appellatione praedicta, 
super dicta c^usa coram eo ulterius procedi aliquatenus non debere. 



In^) Domine domini amen. Anno eiusdem millesimo trecentesimo 
35 nono, pontificatus domini Clementis papae quinti anno quarto, die Sabati 
Vn. mensis Junii, VII. indictionis, apud Budam Vesprimiensis diocesis con- 
stitutis in iudicio coram venerabili viro domino Philippo de Sardinea ca- 
nonico Arborensi, decretorum doctore, capellano reverendi patris et domini 
domini Gentilis, dei gratia tituli sancti Martini in Montibus presbyteri car- 
40 dinalis, apostolicae sedis legati ac ipsius curiae generali auditore causarum, 
magistro Philippo de Cingulo procuratore substituto a domino Santio pro- 

*) FeMt in der Vorlagc. 

*) Von hier an weiter Prozesa ztoiechen dem Weissenburger Kapitel und siehen 
sdchaischen DekancUen, 



288 

curatore capituli ecclesiae Transsiluanae ex parte una, et Vagnolo de Meuania 
procuratore substituto a domino Bertoldo decano de Sebus procuratore capi- 
tulorum, videlicet de Sebus, de Spreng, de Kozd, de Kyzd et de Cryys, Trans- 
siluanae diocesis, de quorum procuratoriis et substitutionibus dictae curiae 
plene constat, dictus magister Ptiilippus exhibuit dicto domino auditori contra 5 
dictam alteram partem in scriptis quendam iibelium, cuius tenor talis est 
Pro Coram vobis venerabili viro domino Phiiippo de Sardinea decre- 

capitulo. ^Qpujjj (Joctore, canonico Arborensi, capellano ac generali auditore reverendi 
patris et domini domini fratris Oentilis dei gratia tituli sancti Martini in 
Montibus presbyteri cardinalis, apostolicae sedis legati, dico et propono ego 10 
Piiilippus de Cingulo procurator substitutus a venerabili viro domino Sancto 
procuratore venerabilis capituli ecclesiae Transsiluanae contra providum 
virum dominum Bertoldum procuratorem septem capitulorum, videlicet de 
Sebus, de Spreng, de Kyzd, de Kozd et de Cryis, de*) Kukullu maiori et 
de Kutullu minori Transsiluanae diocesis, procuratorio nomine ipsorum, 15 
quod procuratores et nuncii dictorum capitulorum videlicet Pertholdus ple- 
banus de Kelnuk, item sacerdos de sub castro Petri, Andreas de Orbou et 
alii quam plures sacerdotes dicti capituli de Sebus, de voluntate, licentia, 
mandato et consensu praedictorum septem capitulorum, anno praeterito ^) et 
de mense Februarii, iniuriose ac violenter, hostiliter cum magna comitiva 20 
equitum, clericorum et laicorum armatorum ecclesiam beati Michaelis Trans- 
siluanam intraverunt, ostia praedictae ecclesiae claudendo ac custodes ibidem 
ponendo et insultum fecerunt in canonicos eiusdem ecclesiae ad capitulum 
convocatos, percutiendo ac verberando quam plures clericos et beneficiatos 
eiusdem ecclesiae, fugando etiam et trudendo canonicos praedictos et alias 25 
ignominiose et turpiter transfugando ipsos usque in sacristiam ecclesiae 
supra dictae, quam iniuriam noUet praedictum capitulum substinuisse pro 
mille marcis fini argenti ad pondus Budense. Quare peto ego praedictus 
Philippus procuratorio nomine quo supra eundem dominum Pertoldum procu- 
ratorem procuratorio nomine praedictorum, in praedicta quantitate marcarum 90 
nomine iniuriarum sententialiter condemnari et compelli et comdemnandum 
fore decemi,^) et ad hoc propono actionem iniuriarum civilera. Praeterea 
peto fieri omni iure et modo, quibus melius potest, cum damnis et expensis 
ac interesse, salvo sibi iure addendi, mutandi, corrigendi et declarandi et cetera. 
Pro Quo oblato libello et data de eo copia dicto Vagnolo, ut deliberaret 35 

decanis. g^p^j. jpg^^ dictus dominus auditor assignavit terminum ipsi Vagnolo ad 
respondendum eidem, nisi aliud rationabile proponatur, ad diem Jovis 
proxime futurum. 

Die Jovis XH, mensis Junii, VIL indictionis comparentibus prae- 
dictis procuratoribus substitutis in iudicio coram dicto domino auditore 40 
dictus Vagnolus exhibuit in scriptis contra dictum libellum exceptionem 
infra scriptam, cuius tenor talis est 
Pro Coram vobis reverendo viro domino Philippo de Sardinea, decre- 

decams. ^j^m^j doctore, venerabilis patris domini fratris Gentilis dei gratia tituli 

') de Kukuilu maiori et de Kukullu minori iiber der ZeUe nachgetragen. 45 

>) 1308. 

•) VorUige: deorevi. 



289 

sancti Martini in Montibus presbyteri cardinalis, apostolicae sedis legati, 
generali auditore, ego Vagnoius procurator substitutus a reverendo viro 
domino Bertoldo decano de Zebus, procuratore quinque capitulorum, vide- 
licet de Sebus, de Spring, de Kyzd et de Kozd et de Criz Transsiluanae 

5 diocesis, procuratorio nomine dicti domini Bertoldi procuratoris seu dictorum 
capitulorum coram vobis auditore praefato excipiendo dico et propono contra 
magistrum Philippum procuratorem substitutum a domino Sancto procuratore 
capituli ecclesiae Transsiluanae et libellum per eum oblatum contra dicta 
quinque capitula et dominum Bertoldum procuratorem eorum, in quo idem 

10 magister PhUippus procurator ut supra petit dictum dominum Bertoldum 
procuratorio nomine dictorum quinque capitulorum condemnari in mille 
marcis fini argenti ad pondus Budae, nomine iniuriarum illatarum, ut dicit, 
Albensi capitulo, me quidem vel dictum dominum Bertoldum praefatum non 
debere nec posse cogi, respondere dicto libello eo quod dictum capitulum 

15 Albense dictam quaestionem sede Albensi vacante intentare non potest 

Praedictam exceptionem propono ego Vagnolus procurator praefatus 
nomine dicti domini Bertoldi procuratoris dictorum quinque capitulorum et 
nomine ipsorum salvis mihi aliis suo loco et tempore proponendis. 

Qua exceptione exhibita statim dictus dominus auditor assignavit Pro 

20 terminum dicto magistro Philippo ad recipiendum copiam de eadem et ad ^P^^<>- 

replicandum contra eam, si voluerit et utrisque procuratoribus ad proce- 

dendum in dicta causa, ut de iure fuerit, ad diem Sabati proxime futurum. 

Die Lunae XVI. dicti mensis retulit Zuccha nuncius iuratus dictae 

curiae, se citasse heri de mandato dicti domini auditoris Vagnolum procura- 

25 torem substitutum praedictum ad petitionem dicti magistri Philippi, quod 
hodie in vesperis veniret ad procedendum in dicta causa iit de iure esset. 

Eodem die Lunae in vesperis comparentibus dictis procuratoribus Pro 
substitutis utriusque partis in iudicio coram domino auditore praedicto dictus capit^o- 
magister Philippus replicando verbotenus contra exceptionem praedictam, 

30 dixit exceptionem ipsam non procedere nec litis contestationem impedire 
de iure, quia iniuriae et excessus patrati et commissae, ut in dicto libello 
continetur, patrati et commissae sunt in persona capituli et sic de iure 
capitulum etiam sede vacante de ipsis agere potest et in iniuriarum actionem 
huiusmodi intentare. Qui magister Philippus interrogatus per dictum dominum 

35 auditorem, si vellet replicare in scriptis, respondit, quod non, sicque incon- 
tinenti dictus dominus auditor assignavit terminum utrisque praedictis pro- 
curatoribus ad diem Mercurii proxime futurum in vesperis ad allegandum, 
quidquid voluerint, et disputandum super praedictis et alias in dicta causa 
ut de iure fuerit procedendum. 

40 Die Mercurii XVIII. dicti mensis Junii dictus dominus auditor Pro 

prorogavit ex causa dictum terminum praesentibus dictis procuratoribus ^™que. 
utriusque partis ad cras in vesperis in eisdem finibus. 

Item die Jovis XVTTTT. dicti mensis similiter dictus dominus auditor 
ex causa praesentibus dictis procuratoribus utriusque partis ad cras dictum 

45 terminum in eisdem finibus prorogavit. 

Urinuidenbach. ig 



290 

Pro Die Sabati XXI. Jxinii, pra^dictae indictionis, comparuerunt dicti 

utrisque. procuratores utriusque partis in iudicio coram dicto doraino auditore et post 
multa dicta et allegata hinc inde per advocatos utriusque partis super libello, 
exceptione et replicatione praedictis, dictus dominus auditor assignavit ter- 
minum praedictis procuratoribus substitutis utriusque partis ad diem Martis 5 
proxime futurum ad comparendum coram eo, audituri interlocutoriam, quam 
super praedictis proferre intendit, secundum quod iustitia suadebit, dicto 
magistro Philippo se ofFerente paratum, dare et praestare cautionem idoneam 
si necesse fuerit, cum clausulis opportunis, quod quidquid actum, factum 
et procuratum fuerit per eum in dicta causa et quod factum est etiam, 10 
futurus episcopus ratum habebit et firmum, et iilud ratificabit ac etiam 
approbabit 
Interlocu- Die Mercurii XXV. dicti mensis Junii, praedictae septimae indictionis, 

tona pro comparentibus dictis procuratoribus substitutis utriusque partis in iudicio 

coram dicto domino auditore ad audiendum interlocutoriam ferendam super 15 
praedictis, ad quam audiendam habuerunt terminum heri die feriata propter 
festivitatem sancti Johannis et petentibus, interlocutoriara ipsara per dictum do- 
minum auditorem ferri et pronunciari, idem dominus auditor visis et dili- 
genter inspectis iuribus utriusque partis super libelio et exceptione praedictis ^) 
ac super ipsis habita intra se deliberatione soUenni, Christi nomine invocato, 20 
interloquendo pronunciavit, super dicto libello litem contestandam esse et 
exceptionem praedictam non impedire litis contestationem huiusmodi faci- 
endam super libello praedicto. 

A qua interlocutoria dictus Vagnoius procuratorio nomine quo supra 
illico viva voce appellavit, protestans, quod intendit appellationem huiusmodi 25 
dare in scriptis. 
Pto Cui appellationi dictus dominus auditor non detulit, mandans dicto 

capitulo. Yagnolo praesenti ad petitionem dicti magistri Philippi, quod cras in vesperis 
peremptorie compareat coram eo ad contestandum litem super libello prae- 
dicto. Mandavit etiam dicto magistro Philippo, quod compareat similiter coram 30 
eo ad praestandum cautionem idoneam, quod futurus episcopus ratum habebit 
et firmum, quidquid actum, procuratum et factum fuerit in causa praedicta. 



Coram*) vobis reverendo viro domino Philippo et cetera excipiendo 
propono ego Vagnolus procurator substitutus a domino Berthuldo procu- 
ratore VII capituiorum, scilicet de Sebus, de Spreng, de Kizd, de Kozd et 35 
de Cris, de maiori Kukulo et de minori Kukulo Transsiluanae diocesis 
contra magistrum Philippum procuratorem substitutura a domino Sancto 
procuratore capituli Transsiluani, et contra libellum per eum propositum, 
in quo libello idem Philippus procurator petit, dictum dominum Bertholdum 
procuratorem ut supra condemnari in raille marcis fini argenti ad pondus 40 

') libello bis praedictis auf dem Band tMchgetragen. 

*) Von Coram his einschliesslich post festum sancti Michaelis proxiine futurum 
Seite 291 Zeile 29 Bruchetikck aus dem Prozess, welches sunschen dem 41. und 43. Blatt, 
auf dem 42., aber nicht nummerirten Blatt der Handechrift eingetragen ist. 



291 

Budense ^) cum damnis, expensis et interesse pro eo, quod asserit Philippus 
procurator praedictus, nuncios et procuratores praedictorum capitulorum de 
anno praeterito *) et mense Februarii de mandato ipsorum capitulorum violenter 
et hostiliter cum equitibus et peditibus armatis intravisse ecclesiam sancti 

5 Michaelis, multiplices iniurias fecisse dicto capitulo Transsiluano, ut in ipso 
libello plenius continetur. Me quidem procuratorem ut supra non esse co- 
gendum de iure, dicto magistro Philippo et libello respondere ex eo, quod 
super factis, ex quibus magister Philippus procurator praedictus asserit in 
dicto libello dictum capitulum Transsiluanum multipliciter fuisse iniuriatum, 

10 cum ex adverso ex eisdem factis dicta capitula iniurias sibi esse illatas ab 
ipso capitulo Transsiluano asseruerint et asserant, fuerit ex parte dictorum 
capitulorum contra ipsum capitulum Transsiluanum ad sedem apostolicam 
appeilatum et appellatio dicta admissa et commissa iudici delegato, sicque 
negotia et facta, ex quibus praedictae iniuriae ortae dicuntur hinc inde, 

15 ac ipsarum cognitio ad sedem apostolicam et iudicem delegatum ab ea 
sunt generaliter devoluta, et per consequens alius iudex inferior se de 
dictis iniuriis ad petitionem alicuius partium praedictarum intromittere se 
de iure non potest, cum super eodem facto orta materia quaestionis et litium, 
non coram*) diversis iudicibus, sed coram uno cognosci debeat et finiri. 

20 Praedictam autem exceptionem propono salvis aliis suo loco et 

tempore proponendis. 

Die Jovis III. Julii exhibitae sunt dictae exceptiones, et datus est 

terminus magistro Philippo ad cras in vesperis peremptorius ad recipiendum 

copiam earum et ad replicandum si voluerit. Et protestatus est dictus 

25 Vagnolus, quod paratus est respondere omnibus aliis, quibus debet respon- 

dere de iure. 

Prorogatus est terminus in omnibus causis vertentibus inter dictum 
capitulum ex parte una et dictos decanos ex altera ad primam diem iuri- 
dicam*) post festum sancti Michaelis**) proxime futurum. 



30 Pateat') omnibus praesentes literas inspecturis, quod ego Herricus 

piebanus in Mulnbach procurator dominorum Bertoldi decani de Zebus, 
plebani de Kelneke, Gotscalci plebani de Winz, Nicholai plebani de Penn, 
Michaelis plebani de villa Petri, Danielis plebani de Rychove, Baldinii 
plebani de Resz, Johannis plebani de Suburbio, Ailhelmi plebani de Hum- 

35 lesz, Johannis plebani de Drobrica, Reinneri plebani de Apoldia superiori 

*) Vorlage: Bude oder Budes. 

«) 1308. 

•) Vorlage: ouraoi 

*) Vorlage: iur. 
40 ») Nach September 29, 

*) Von Pateat bis einsckliesslich diem iuridicam post festum sancfi Miohaelis 
proxime futurum Bruckstiick des Prozesses, auf der Kehrseite des 42., nicht nummerirten 
Blattes eingeiragen, — Druck: Vereinsarchiv Neue Folge VIII, 317. Mon. Vaticana 
Mung, Series I, Tcmus II, 264. 

19* 



292 

totiusque capituli eiusdem decanatus, item Nicholai decani de Chozd, ple- 
bani de villa Jacobi, ac universitatis plebanorum eiusdem decanatus, item 
Bertoldi decani de Kizd, plebani de Zegus, Johannis plebani de Zegisvar, 
Nicholai plebani de Apoldia, Hermanni plebani de Dalida ac universitatis 
plebanorum eiusdem decanatus, nomine meo ac procuratorio nomine prae- 5 
dictorum, promitto domino Johanni de Aretio capellano venerabilis patris 
domini fratris Gentilis dei gratia presbyteri cardinalis, apostoiicae sedis legati 
in regno Vngariae ac partibus illi conterminis, dare et solvere hinc ad XV 
dies proxime venturos XX marcas boni et fini argenti ad pondus Budae 
pro salario advocationis, qua tenet